AKSIZOSTI TOVARLAR NARXLARINING KORXONA QIYMATIGA TAʼSIRI

TAʼSIRI

Yusufov Husan Shokir o‘g‘li

Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti magistranti

Annotatsiya:

Mazkur maqola aksizosti tovarlar narxlarining korxona qiymatiga ta‘sirini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Bunda aksiz solig‘i iqtisodiyotni boshqarishda muhim ahamiyat kasb etib, narx siyosati va davlat soliq tizimini takomillashtirish yo‘nalishlarida dolzarb hisoblanadi. Aksiz solig‘i davlat daromadlarini shakllantirishda va muayyan tovar va xizmatlar iste’molini tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada aksizosti tovarlar narxlarining korxona qiymatiga taʼsirini takomillashtirish bilan bog‘liq muhim masalalar tahlil qilinadi.

Kalit so‘zlar: Aksiz solig‘i, aksizosti tovarlar, soliq faoliyati, korxona qiymati, moliya, bujet, soliq organlari, soliq stavkalari

Mamlakatimizda aksiz solig‘i davlat tomonidan maxsus tovarlarga qo‘yiladigan bilvosita soliqlar bo‘lib, odatda, ularning narxlariga qo‘shiladi. Aksizlar iste‘mol bozorida talabni boshqarish, ijtimoiy masalalarni hal qilish va davlat byudjetiga daromad olish maqsadida joriy etiladi. Aksizosti tovarlar, odatda, alkogol mahsulotlari, tamaki, yoqilg‘i va hashamat buyumlaridan iborat bo‘lib, ularning narxlari iqtisodiyotning turli segmentlariga, xususan, korxonalar qiymatiga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, aksiz solig‘ining ta’siri nafaqat korxonaning ichki faoliyatiga, balki uning tashqi muhitiga ham bog‘liq. Bozor sharoitlari, iste’molchilar talabining o‘zgarishi, va xalqaro savdo ham aksiz solig‘ining korxona qiymatiga ta’sirini belgilovchi muhim omillardir.

Shunday qilib, aksiz solig‘ining oshishi korxonaning moliyaviy holatiga, bozor ulushiga va kapital qiymatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Korxona bu o‘zgarishlarga tez va samarali javob berish orqali o‘z rentabelligini saqlab qolish, bozor ulushini mustahkamlash va investorlar uchun jozibador bo‘lish imkoniyatini oshirishi mumkin.

Korxona qiymati esa kompaniyaning umumiy moliyaviy salohiyati va bozor qiymatini belgilovchi ko‘rsatkichdir. U nafaqat korxonaning sof foydasi va aktivlari qiymatiga, balki tashqi omillarga, jumladan, soliq yuklamasiga ham bog‘liqdir. Aksizosti tovarlar narxlarining oshishi yoki pasayishi korxonalar uchun quyidagi yo‘nalishlarda ta‘sir ko‘rsatishi mumkin:

1-rasm. Aksizosti tovarlar narxlarining korxona qiymatiga taʼsir

yo‘nalishlari

Bunda ushbu ta’sirlarni quyidagicha ifolalashimiz mumkin:

- Aksiz solig‘ining oshishi tovarlarning yakuniy narxiga qo‘shiladi, bu esa sotuv hajmining kamayishiga olib kelishi mumkin. Natijada korxonaning daromadlari pasayadi va qiymati kamayadi.

Sof foyda va

daromadga

ta’siri

Bozor

raqobatiga

ta'siri

A TAʼSIRI

Ishlab

chiqarish

xarajatlarig

a ta'siri

- Aksiz solig‘i yuqori bo‘lgan tovarlar uchun xomashyo yoki yarim tayyor mahsulotlarning xarid qiymati oshishi mumkin. Bu ishlab chiqarish jarayonida umumiy xarajatlarning ortishiga sabab bo‘ladi.

- Aksiz narxlari xalqaro miqyosda yuqori bo‘lsa, mahalliy korxonalar xorijiy raqobatchilarga nisbatan raqobatbardoshlikni yo‘qotishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, eksport salohiyatiga va bozor ulushiga ta‘sir qiladi.

Aksizlarning oshirilishi ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan bir qator ijobiy va salbiy ta‘sirlarga ega bo‘lishi mumkin:

2-rasm. Aksiz solig‘ining iqtisodiy jihatdan ijobiy va salbiy ta‘sirlari

Aksiz solig‘ining oshishi korxonaning moliyaviy natijalari, bozor ulushi va kapital qiymatiga bir nechta o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Birinchi navbatda, aksizning oshishi natijasida korxonaning sof foydasi kamayadi, chunki mahsulotlar narxi oshadi va bu sotuvlarni kamaytiradi, shu bilan birga xarajatlar ortadi. Natijada, korxona operatsion daromadlarida salbiy ta’sirni sezishi mumkin, chunki narxlar oshishi sotuv hajmiga ta’sir ko‘rsatib, foydaning kamayishiga olib keladi.

Bozor ulushiga kelsak, aksiz narxlarining oshishi raqobatni kuchaytirishi mumkin. Agar raqobatchilar aksizni o‘z mahsulotlariga qo‘llamasa, bu korxonaning bozor ulushini kamaytiradi, chunki mahsulot narxlarining oshishi talabni kamaytirishi mumkin. Shuningdek, aksiz solig‘ining oshishi mahsulotlar importi va eksportiga ham

Ijobiy ta‘sirlar

Davlat budjeti daromadlarining

oshishi

Salomatlik uchun zararli

mahsulotlar iste'molini

kamaytirish

Salbiy ta‘sirlar

Narxlarning oshishi

Qora bozorning rivojlanishi ta’sir qiladi, chunki mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun xarajatlar oshadi va bu eksportni qiyinlashtirishi mumkin, import esa ortishi mumkin.

Aksiz solig‘ining oshishi, shuningdek, korxonaning aktivlarining qiymatiga ham ta’sir qiladi. Aktivlar qiymati pasayishi yoki ulardan samarali foydalanish zarurati tug‘ilishi mumkin, bu esa kapital qiymatining kamayishiga olib keladi. Investorlar uchun bu holat moliyaviy ko‘rsatkichlarni yaxshilashga qaratilgan yangi strategiyalarni talab qiladi, chunki aksizning oshishi korxonaning rentabelligini kamaytirishi va investorlarning xavfini oshirishi mumkin. Shu bilan birga, korxona o‘z faoliyatini optimallashtirish va bozor sharoitlariga moslashish uchun yangi choralar ko‘rishi zarur.

Aksiz solig‘i tovarlar narxining oshishiga sabab bo‘lib, bu korxonaning qiymatiga turli yo‘llar orqali ta’sir ko‘rsatadi. Aksiz solig‘ining ahamiyati korxona faoliyatining samaradorligi, rentabelligi, bozor ulushi va investitsion jozibadorligini ta’sir qilish orqali namoyon bo‘ladi.

Birinchidan, aksiz solig‘ining oshishi korxonaning moliyaviy natijalariga bevosita ta’sir qiladi. Aksizning oshishi mahsulotlar narxini ko‘taradi, bu esa xarajatlarni oshiradi va sof foydani kamaytirishi mumkin. Sotuvlar hajmi va operatsion daromadlar pasayishi mumkin, chunki yuqori narxlar iste’molchilar talabini kamaytirishi va raqobatni kuchaytirishi ehtimoli mavjud. Korxona o‘z rentabelligini saqlab qolish uchun xarajatlarni optimallashtirishga va narx siyosatini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ladi.

Ikkinchidan, aksiz narxlarining o‘zgarishi korxonaning bozor ulushiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Aksiz narxlarining oshishi ba’zi iste’molchilarni boshqa arzonroq raqobatchilarga yo‘naltirishi mumkin, bu esa korxonaning bozor ulushini pasaytiradi. Shuningdek, mahsulot narxlarining oshishi eksport va importga ham ta’sir qiladi. Mahalliy ishlab chiqaruvchilarning narx oshishi eksportni qiyinlashtirishi mumkin, shu bilan birga, importning oshishi korxonaning bozoridagi raqobatni kuchaytiradi.

Uchinchidan, aksiz solig‘ining oshishi korxona aktivlarining qiymatiga ham ta’sir qiladi. Narxlarning oshishi va xarajatlarning ortishi natijasida korxona aktivlaridan samarali foydalanishni talab qiladi. Bu holat aktivlarning qiymatini pasaytirishi yoki ularni qayta baholashni talab qilishi mumkin. Investorlar uchun aksiz solig‘ining oshishi moliyaviy ko‘rsatkichlarning pasayishiga olib kelishi mumkin, bu esa investitsion jozibadorlikni kamaytiradi. Shuningdek, aksiz solig‘ining oshishi investorlarning xavfini oshirishi va ularga ko‘proq ehtiyotkorlik bilan qarashlarini ta’sir qiladi.

Aksiz solig‘i asosan ma’lum tovarlar, masalan, spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, pivo, yoqilg‘i, ba’zi turdagi kosmetika, ba’zi dori vositalari kabi mahsulotlarga qo‘llaniladi. Aksiz solig‘i to‘lanadigan mahsulotlar ishlab chiqaruvchi yoki import qiluvchi yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan to‘lanadi. Ushbu soliq, ko‘pincha mahsulotning narxiga qo‘shiladi va iste’molchilar tomonidan sotib olishda to‘lanadi, ya’ni soliqni oxirgi iste’molchi to‘laydi. Aksiz solig‘i davlat byudjetini to‘ldirishda muhim manba bo‘lib, ayni paytda muayyan tovarlarning iste’molini cheklash yoki rag‘batlantirish maqsadida qo‘llaniladi.

1-jadval

Tamaki mahsulotlarining soliq stavkalari miqdorlari

2-jadval

Alkogol mahsulotlarining soliq stavkalari miqdorlari

3-jadval

Neft mahsulotlari va boshqa aksiz to‘lanadigan tovarlar va xizmatlarga

soliq stavkalari miqdori

4-jadval

Qat’iy belgilangan miqdorlarda soliqni to‘lovchi jismoniy shaxslar uchun

soliq stavkasi miqdorlari

5-jadval

Soliq stavkalari miqdorlari

Masalan, O‘zbekistonda tamaki va alkogol mahsulotlariga aksiz stavkalarining oshirilishi 2023-yilda davlat byudjetiga 1,5 trillion so‘m qo‘shimcha daromad keltirdi. Ammo bu bilan birga, ushbu sohada faoliyat yurituvchi kichik va o‘rta biznes korxonalarining sof foydasi 15% ga pasaydi. Bu holat ularning investitsiya kiritish imkoniyatlarini cheklab qo‘yilgan.

Aksizlar siyosatini takomillashtirish bo‘yicha quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:

- Aksizlarni ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslangan progressiv tizimga o‘tkazish maqsadga muvofiq. Bu yuqori daromadli iste‘molchilarni ko‘proq soliqlarga tortadi.

- Qora bozorni bartaraf etish uchun samarali nazorat mexanizmlarini joriy etish zarur. Xususan, aksizosti tovarlar uchun QR-kodli markalash tizimini yo‘lga qo‘yish mumkin.

- Aksiz narxlarining oshishi natijasida zarar ko‘radigan korxonalarni subsidiya va imtiyozlar bilan qo‘llab-quvvatlash lozim.

-

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, aksizosti tovarlar narxlari va korxona qiymati o‘rtasidagi bog‘liqlik murakkab iqtisodiy masala bo‘lib, davlat siyosati va korxona boshqaruvi strategiyasini belgilashda muhim ahamiyatga ega. Aksizlarning oqilona va maqsadli boshqarilishi iqtisodiy barqarorlikni ta‘minlab, davlat byudjeti va biznes subyektlari o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga yordam beradi. Shu bilan birga, aksizlarning ijtimoiy va iqtisodiy ta‘sirini chuqur tahlil qilib, tegishli choralarni ko‘rish zarur.