BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING KASBIY MADANIYATSHUNOSLIK KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI.

KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI.

Komiljonova Mohinur Alllabergan qizi, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti tayanch doktoranti.

Annotatsiya

KIRISH

ta’lim muhitida madaniyatshunoslik kompetensiyasini tizimli nazariy asosga tayanmasdan rivojlantirish amaliyoti pedagogik jarayon samaradorligining pasayishiga olib kelmoqda.

MAQSAD

bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirishga zamin bo‘luvchi pedagogik-nazariy asoslarni tahlil qilish va ularning amaliy ahamiyatini tizimlashtirish.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqotda madaniyatshunoslik yondashuvi (E.V. Bondarevskaya), shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim (I.S. Yakimanskaya), faoliyat nazariyasi (A.N. Leontyev), kompetensiyaviy yondashuv (A.V. Xutorskoy) va etnopedagogika nazariyalari majmui hamda tizimli-strukturaviy tahlil usullaridan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

kompetensiyani rivojlantirishning beshta nazariy asosi va to‘rtta tarkibiy komponenti (motivatsion-aksiologik, kognitiv, kommunikativfaoliyatli, refleksiv-baholash) o‘rtasidagi bog‘liqlik hamda "anglash → qabul qilish → qo‘llash → refleksiya" bosqichli mexanizmi asoslab berildi.

XULOSA

kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasi nazariya, qadriyat, amaliyot hamda milliy-mintaqaviy etnopedagogik manbalarning yaxlit integratsiyasi orqali bo‘lajak pedagoglarning ko‘pmadaniyatli ta’lim muhitida samarali faoliyat yuritishini ta’minlaydi.

Kalit so‘zlar: kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasi, bo‘lajak o‘qituvchi, pedagogik asoslar, madaniyatshunoslik yondashuvi, etnopedagogika, milliy qadriyatlar, kompetensiyaviy yondashuv, kasbiy tayyorgarlik.

ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ

КУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ.

Комилжонова Мохинур Аллаберган кызы, докторант Ургенчского государственного университета имени Абу Райхана Беруни.

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

бессистемное развитие культурологической компетенции без опоры на чёткие теоретические основы снижает эффективность профессиональнопедагогической подготовки.

ЦЕЛЬ

научно-теоретический анализ и систематизация практической значимости основных педагогических подходов к развитию профессиональной культурологической компетенции будущих учителей.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

методологическую базу исследования составили культурологический (Е.В. Бондаревская), личностно-ориентированный (И.С. Якиманская), деятельностный (А.Н. Леонтьев), компетентностный (А.В. Хуторской) и этнопедагогический подходы, а также методы системного анализа.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

обоснованы пять теоретических основ развития компетенции, определена её четырехкомпонентная структура (мотивационно-аксиологический, когнитивный, коммуникативно-деятельностный, рефлексивно-оценочный) и описан поэтапный механизм её формирования.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

комплексная интеграция теоретических подходов и этнопедагогических ценностей обеспечивает готовность будущего педагога к эффективной профессиональной деятельности в поликультурной образовательной среде.

Ключевые слова: профессиональная культурологическая компетенция, будущий учитель, педагогические основы, культурологический подход, этнопедагогика, национальные ценности, компетентностный подход, профессиональная подготовка.

PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF DEVELOPING PROFESSIONAL CULTURAL

COMPETENCE OF FUTURE TEACHERS.

Komiljonova Mohinur Allabergan kizi, basic doctoral student of Urgench State University named after Abu Rayhon Beruniy.

Annotation

INTRODUCTION

developing culturological competence without a structured theoretical foundation undermines the efficiency of prospective teachers' professional training.

OBJECTIVE

To analyze the pedagogical and theoretical foundations of developing professional culturological competence in prospective teachers and to structure their practical significance.

MATERIALS AND METHODS

the research relied on a synthesis of the culturological approach (E.V. Bondarevskaya), student-centered education (I.S. Yakimanskaya), activity theory (A.N. Leontyev), competence-based approach (A.V. Khutorskoy), and ethnopedagogy, using systematic-structural analysis methods.

DISCUSSION AND RESULTS

five core theoretical foundations were established alongside a four-component structural model (motivational-axiological, cognitive, communicative-activity, reflective-evaluative) and a phased implementation framework ("awareness → adoption → application → reflection").

CONCLUSION

the integrated application of these theoretical frameworks and ethnopedagogical assets creates a solid foundation for future teachers to operate effectively within multicultural educational settings.

Keywords: professional culturological competence, prospective teacher, pedagogical foundations, culturological approach, ethnopedagogy, national values, competence-based approach, professional training.

Zamonaviy pedagog nafaqat bilim beruvchi, balki milliy va umumbashariy madaniy qadriyatlarni o‘quvchilarga yetkazuvchi shaxs sifatida ham faoliyat yuritadi, shu sababli bo‘lajak o‘qituvchida kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirish oliy pedagogik ta‘limning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi [1]. Biroq ushbu kompetensiyani samarali rivojlantirish uchun, avvalo, uning aniq pedagogik-nazariy asoslarini belgilash zarur.

Amaliyotda ko‘pincha madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirish ishlari tizimli nazariy asosga tayanmasdan, tasodifiy tarzda olib boriladi [2]. Bu esa pedagogik ishning samaradorligini pasaytiradi. Shu nuqtai nazardan, ushbu kompetensiyani rivojlantirishga zamin bo‘luvchi asosiy nazariy yondashuvlarni tizimli tahlil qilish mazkur maqolaning dolzarbligini belgilaydi [3].

Ta‘limga madaniyatshunoslik yondashuvi E.V. Bondarevskaya [1]ning fundamental tadqiqotlarida asoslangan. Shaxsga yo‘naltirilgan ta‘lim nazariyasi va faoliyat yondashuvining umumnazariy asoslari I.S. Yakimanskaya [2] va A.N. Leontyev [3]ning ishlarida yoritilgan. Kompetensiyaviy yondashuv A.V. Xutorskoy [4]ning tadqiqotlarida, mahalliy etnopedagogik qadriyatlar esa mahalliy tadqiqotchilarning ishlarida [5] chuqur tahlil qilingan.

Shunga qaramay, ushbu nazariy asoslarni aynan kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasi doirasida yagona, o‘zaro bog‘liq tizim sifatida tahlil qiluvchi maxsus tadqiqotlar mahalliy fanda hali yetarli darajada mavjud emas, bu esa mazkur tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyatini belgilaydi.

Madaniyatshunoslik yondashuvi kompetensiyaning qadriyat-mazmuniy yadrosini belgilaydi [1] — bu yondashuvga ko‘ra, ta‘lim jarayonining asosiy maqsadi shaxsni ma‘lum bir madaniyatga “kiritish”, unda madaniy o‘zlik va boshqa madaniyatlarga hurmatni shakllantirishdan iborat bo‘lishi lozim. Shaxsga yo‘naltirilgan ta‘lim nazariyasi esa har bir talabaning individual madaniy-shaxsiy tajribasidan kelib chiqib ishlash zarurligini asoslaydi [2], bu esa kompetensiyani rivojlantirishda yagona qolipdan voz kechishni talab qiladi.

Faoliyat nazariyasiga ko‘ra, kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasi faqat nazariy bilim orqali emas, balki maqsadli, amaliy madaniy-tarbiyaviy faoliyat jarayonida shakllanadi [3] — masalan, madaniy meros bilan bevosita ishlash, tadbirlar tashkil etish orqali. Kompetensiyaviy yondashuv esa ushbu sifatni aniq, o‘lchanadigan tarkibiy qismlarga ega kompetensiya sifatida rasmiylashtirish imkonini beradi [4], bu esa uni diagnostika qilish va baholashni osonlashtiradi. Nihoyat, etnopedagogika kompetensiyaning milliy-mintaqaviy jihatini boyitadi [5], zero, O‘zbekiston xalq pedagogikasi va milliy urf-odatlar bo‘lajak o‘qituvchi uchun boy, o‘ziga xos ta‘lim resursi hisoblanadi.

Zamonaviy oliy pedagogik ta’lim tizimida bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi faqat muayyan fan bo‘yicha bilim, pedagogik texnologiyalarni qo‘llash mahorati va metodik ko‘nikmalar bilan chegaralanmaydi. Globallashuv, madaniyatlararo aloqalarning jadallashuvi, axborot makonining kengayishi hamda ta’lim muhitining tobora ko‘proq ko‘pmadaniyatli xususiyat kasb etishi pedagog shaxsiga yangi talablarni qo‘ymoqda. Mazkur sharoitda bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirish ularning umumkasbiy kompetentligini ta’minlovchi muhim pedagogik yo‘nalishlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki o‘qituvchi ta’lim jarayonida nafaqat bilimlarni uzatuvchi, balki milliy va umuminsoniy qadriyatlarni talqin qiluvchi, madaniyatlararo muloqotni tashkil etuvchi hamda o‘quvchilarning madaniy dunyoqarashini shakllantiruvchi subyekt hisoblanadi.

Kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasi mazmunan murakkab va integrativ xususiyatga ega bo‘lib, unda madaniyatshunoslikka oid nazariy bilimlar, kasbiy qadriyatlar, madaniy hodisalarni anglash va talqin qilish qobiliyati, madaniyatlararo kommunikativ ko‘nikmalar hamda pedagogik faoliyatda madaniy tajribadan foydalanish malakalari o‘zaro uyg‘unlashadi. Shu nuqtai nazardan, ushbu kompetensiyani faqat madaniyat to‘g‘risidagi bilimlar majmui sifatida talqin qilish yetarli emas. U bo‘lajak o‘qituvchining turli madaniy hodisalarni pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilishi, ularning tarbiyaviy imkoniyatlarini aniqlashi, milliy va umuminsoniy qadriyatlar o‘rtasidagi mushtaraklikni anglay olishi hamda mazkur bilimlarni real pedagogik vaziyatlarda maqsadga muvofiq qo‘llay olishida namoyon bo‘ladigan integrativ kasbiy sifatdir.

Tadqiqot nuqtai nazaridan kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik asoslarini aksiologik, kulturologik, kompetensiyaviy, faoliyatga yo‘naltirilgan, shaxsga yo‘naltirilgan va refleksiv yondashuvlar integratsiyasi asosida belgilash maqsadga muvofiqdir. Mazkur yondashuvlarning o‘zaro integratsiyasi bo‘lajak o‘qituvchida madaniyatga oid bilimlarni o‘zlashtirishdan boshlab, ularni qadriyat sifatida qabul qilish, pedagogik vaziyatlarda qo‘llash va o‘z faoliyatini madaniy-me’yoriy mezonlar asosida refleksiv baholashgacha bo‘lgan yaxlit rivojlanish jarayonini ta’minlaydi.

Aksiologik yondashuv kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasining qadriyatlimotivatsion asosini tashkil etadi. Uning mohiyati bo‘lajak pedagoglarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni anglash, ularga nisbatan ongli munosabatni shakllantirish hamda pedagogik faoliyatda ushbu qadriyatlarga tayanish ehtiyojini rivojlantirish bilan belgilanadi. Bunda talaba madaniy merosni tayyor axborot sifatida qabul qiluvchi emas, balki uning mazmunini tushunuvchi, baholovchi va kasbiy faoliyatiga integratsiyalovchi faol subyektga aylanishi zarur. Masalan, milliy urf-odatlar, an’analar, san’at, adabiyot, tarixiymadaniy meros yoki xalq pedagogikasiga oid materiallarning dars mazmuniga kiritilishi ularning oddiy namoyishi bilan cheklanmasdan, ushbu madaniy hodisalarning tarbiyaviy va pedagogik mohiyatini ochib berishga yo‘naltirilishi lozim.

Kulturologik yondashuv esa ta’limni madaniyatning tarkibiy qismi va uni avloddan avlodga uzatish mexanizmi sifatida ko‘rib chiqishga imkon beradi. Mazkur yondashuv asosida pedagogik faoliyat madaniyatni o‘zlashtirish, qayta talqin qilish va yangi avlodga yetkazish jarayoni sifatida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligida xalqning tarixiy xotirasi, milliy mentaliteti, urf-odatlari, qadriyatlari, san’ati, adabiyoti, muloqot me’yorlari hamda zamonaviy madaniy jarayonlar haqidagi bilimlarni kasbiy-pedagogik mazmun bilan bog‘lash alohida ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda talabalarning o‘z madaniyatini chuqur anglashi bilan bir qatorda, boshqa xalqlarning madaniy xususiyatlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi ham rivojlantiriladi.

Kompetensiyaviy yondashuvning ustuvorligi esa o‘zlashtirilgan madaniyatshunoslik bilimlarining real pedagogik vaziyatlarda amaliy qo‘llanilishida namoyon bo‘ladi. Ya’ni talaba “madaniyat haqida bilish” darajasidan “madaniy bilimlardan pedagogik faoliyatda foydalanish” darajasiga ko‘tarilishi kerak. Buning uchun nazariy mashg‘ulotlarni muammoli vaziyatlar, keyslar, madaniyatlararo muloqot ssenariylari, pedagogik vaziyatlarni modellashtirish, loyiha topshiriqlari va amaliy mashqlar bilan uyg‘unlashtirish samarali hisoblanadi. Masalan, turli etnik yoki madaniy muhit vakillari ishtirok etadigan sinfda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish talabadan nafaqat nazariy bilim, balki tolerantlik, kommunikativ moslashuvchanlik, madaniy sezgirlik va pedagogik qaror qabul qilish ko‘nikmalarini ham talab etadi.

Kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirishda faoliyatga yo‘naltirilgan yondashuv ham muhim metodologik asos hisoblanadi. Mazkur yondashuvga ko‘ra, kompetensiya faoliyat jarayonida shakllanadi va faoliyat orqali namoyon bo‘ladi. Shu sababli talabalarni madaniy-pedagogik loyihalar yaratish, madaniy hodisalarni tahlil qilish, muzey va tarixiy obyektlar bilan bog‘liq pedagogik topshiriqlarni bajarish, madaniy tadbirlar ssenariylarini ishlab chiqish, milliy qadriyatlarga asoslangan dars fragmentlarini loyihalash kabi amaliy faoliyatga jalb etish maqsadga muvofiq. Bunday topshiriqlar talabaning madaniy bilimlarini kasbiy harakatlar tizimiga aylantirishga xizmat qiladi.

Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv doirasida har bir talabaning madaniy tajribasi, dunyoqarashi, qiziqishlari, qadriyatli yo‘nalishlari va individual xususiyatlarini hisobga olish zarur. Chunki madaniyatni o‘zlashtirish jarayoni shaxsning hayotiy tajribasi va ijtimoiymadaniy muhiti bilan bevosita bog‘liq. Shu sababli pedagogik jarayonda talabaga o‘z fikrini erkin ifodalash, madaniy hodisalarga shaxsiy munosabat bildirish, turli nuqtai nazarlarni qiyoslash va asoslangan xulosaga kelish imkonini beruvchi dialogik ta’lim muhitini shakllantirish lozim. Bunda o‘qituvchi bilim beruvchi yagona manba emas, balki madaniy dialogni tashkil etuvchi moderator vazifasini bajaradi.

Kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasining rivojlanishida refleksiv yondashuv alohida o‘rin egallaydi. Bo‘lajak o‘qituvchi o‘zining madaniy qarashlari, stereotiplari, pedagogik xatti-harakatlari va kommunikativ pozitsiyasini tahlil qila olishi kerak. Refleksiv topshiriqlar, o‘z-o‘zini baholash, refleksiv kundalik, esse, portfolio va pedagogik vaziyatlar yuzasidan refleksiv tahlil talabalarda o‘z kasbiy-madaniy rivojlanishini anglash va boshqarish imkoniyatini yuzaga keltiradi. Ayniqsa, “Men ushbu madaniy hodisani qanday tushunaman?”, “Mening shaxsiy qarashlarim pedagogik qarorimga qanday ta’sir ko‘rsatmoqda?”, “Boshqa madaniyat vakilining pozitsiyasini qay darajada tushuna oldim?” kabi refleksiv savollar madaniy o‘zini anglash mexanizmlarini faollashtiradi.

Tahlillar asosida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasi tarkibini motivatsion-aksiologik, kognitiv, kommunikativ-faoliyatli va refleksiv-baholash komponentlari orqali ifodalash mumkin. Motivatsion-aksiologik komponent madaniyat va qadriyatlarga ijobiy munosabat, ularni pedagogik faoliyatda qo‘llashga ehtiyoj va kasbiy motivatsiyani ifodalasa, kognitiv komponent madaniyat, milliy va umuminsoniy qadriyatlar, madaniyatlararo munosabatlar hamda pedagogik madaniyatga oid bilimlarni qamrab oladi. Kommunikativ-faoliyatli komponent madaniyatlararo muloqot olib borish, madaniy-pedagogik vaziyatlarni hal etish va madaniy mazmunni ta’lim jarayoniga integratsiyalash ko‘nikmalarini aks ettiradi. Refleksiv-baholash komponenti esa o‘z faoliyatini tahlil qilish, madaniy xatti-harakatlarini baholash va kasbiy rivojlanish istiqbollarini belgilash qobiliyatlarini tavsiflaydi.

Mazkur komponentlarning rivojlanishi o‘zaro bog‘liq jarayon sifatida kechishi lozim. Faqat madaniyatshunoslik bilimlarini ko‘paytirish talabaning kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini to‘liq shakllantirmaydi. Bilim qadriyatli munosabat bilan uyg‘unlashishi, amaliy faoliyatda sinovdan o‘tishi va refleksiya orqali shaxsiy-kasbiy tajribaga aylanishi zarur. Demak, mazkur kompetensiyani rivojlantirishning pedagogik mantig‘ini “anglash → qadriyat sifatida qabul qilish → faoliyatda qo‘llash → refleksiv baholash → kasbiy xulqatvorga integratsiyalash” ketma-ketligi asosida tashkil etish mumkin.

Shuningdek, ushbu kompetensiyani samarali rivojlantirish uchun muayyan pedagogik shart-sharoitlarning yaratilishi talab qilinadi. Birinchidan, pedagogik fanlarning mazmuniga milliy va jahon madaniyatiga oid materiallarni kasbiy kontekst asosida integratsiyalash zarur. Ikkinchidan, talabalarning faol subyekt pozitsiyasini ta’minlaydigan interfaol va muammoli ta’lim metodlaridan foydalanish lozim. Uchinchidan, real va modellashtirilgan madaniy-pedagogik vaziyatlar asosida amaliy faoliyatni tashkil etish muhim. To‘rtinchidan, oliy ta’lim muassasasida madaniy xilma-xillik, o‘zaro hurmat, tolerantlik va dialog tamoyillariga asoslangan ijtimoiy-madaniy ta’lim muhitini yaratish talab etiladi. Beshinchidan, talabalarning o‘z kasbiy-madaniy rivojlanishini muntazam refleksiv monitoring qilish mexanizmlarini joriy etish maqsadga muvofiq.

Metodik jihatdan muammoli ta’lim, keys-stadi, loyiha metodi, madaniy dialog, munozara, rolli o‘yin, vaziyatli tahlil, konseptual xaritalash, refleksiv esse va portfolio kabi metodlarning kompleks qo‘llanilishi yuqori pedagogik imkoniyatlarga ega. Xususan, keysstadi yordamida talabalar muayyan madaniyatlararo pedagogik muammoni tahlil qilib, unga turli nuqtai nazarlardan yechim izlaydi. Rolli o‘yinlar orqali esa turli madaniy pozitsiyalarni amaliy his qilish, empatiya va kommunikativ moslashuvchanlik rivojlantiriladi. Loyiha metodida talaba madaniy meros obyektlari, milliy qadriyatlar yoki madaniyatlararo muloqot masalalariga bag‘ishlangan pedagogik mahsulot yaratishi mumkin.

Raqamli ta’lim vositalaridan foydalanish ham kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Virtual muzeylar, raqamli arxivlar, multimedia materiallari, interaktiv xaritalar, videokontent va elektron ta’lim platformalari talabalarni turli madaniy manbalar bilan ishlashga jalb qiladi. Biroq raqamli resurslardan foydalanish faqat axborot olish bilan chegaralanmasligi, balki axborotni tanqidiy baholash, madaniy mazmunni tahlil qilish, turli manbalardagi talqinlarni qiyoslash va ularning pedagogik qiymatini aniqlash bilan uyg‘unlashtirilishi zarur. Shu jihatdan media va axborot savodxonligi ham kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasining zamonaviy mazmuniga bevosita bog‘lanadi.

Mazkur kompetensiyani baholashda faqat test shaklidagi nazorat vositalariga tayanish yetarli natija bermaydi. Chunki kompetensiya bilim bilan bir qatorda qadriyatli munosabat, faoliyat, kommunikativ xulq va refleksiyani ham qamrab oladi. Shu sababli diagnostika jarayonida test, so‘rovnoma, pedagogik kuzatish, vaziyatli topshiriqlar, portfolio, loyiha natijalari, ekspert baholash va o‘z-o‘zini baholash metodlarini kompleks qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Baholash mezonlari esa talabaning madaniyatshunoslik bilimlari hajmini emas, balki ularni pedagogik vaziyatlarda qanchalik mustaqil, maqsadga muvofiq va ijodiy qo‘llay olishini ham aniqlashga xizmat qilishi kerak.

Kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirishga zamin bo‘luvchi beshta nazariy asosni tahlil qilish jarayonida ularning asosiy g‘oyasi, kompetensiya tuzilmasiga ta‘siri va amaliy ahamiyati tizimlashtirildi. Tahlil natijalari quyidagi jadvalda umumlashtirilgan holda keltirilgan:

Madaniyatshunoslik

(kulturologik)

Ta‘lim jarayonini

shaxsni madaniyatga

kirituvchi, uning

madaniy o‘zligini

shakllantiruvchi

jarayon sifatida

tushunish

qadriyat-mazmuniy

yadrosini belgilaydi

O‘quv dasturini

milliy va

umumbashariy

qadriyatlar bilan

boyitish zarurligini

Shaxsga

yo‘naltirilgan ta‘lim

nazariyasi

Ta‘lim jarayonini

talabaning individual

madaniy-shaxsiy

xususiyatlarini

hisobga olgan holda

tashkil etish

individuallashtirilgan

rivojlanish yo‘lini

Har bir talabaning

madaniy

tajribasidan kelib

chiqib ishlash 3 Faoliyat nazariyasi

Har qanday kasbiy-

shaxsiy sifat faqat

maqsadli faoliyat

amaliy-faoliyat

Nazariy bilimni

amaliy madaniy-

tarbiyaviy faoliyat

jarayonida

shakllanishi

komponentini

bilan bog‘lash 4 Kompetensiyaviy

Kasbiy sifatni aniq,

tarkibiy qismlarga

ega va o‘lchanadigan

kompetensiya

sifatida shakllantirish

tuzilmaviy-diagnostik

jihatini belgilaydi

Aniq mezon va

ko‘rsatkichlar

asosida baholash

tizimini yaratish

imkonini beradi 5 Etnopedagogika

Milliy tarbiya

an’analari va xalq

pedagogikasi

tajribasidan ta‘lim

jarayonida

foydalanish

milliy-mintaqaviy

jihatini belgilaydi

O‘zbek xalq

pedagogikasi va

milliy qadriyatlarni

o‘quv mazmuniga

kiritish zarurligini

Jadvalda keltirilgan tahlildan ko‘rinib turibdiki, ushbu beshta nazariy asos kompetensiyaning turli jihatlarini (qadriyat, individuallik, faoliyat, tuzilma, milliylik) to‘ldiruvchi tarzda ta‘minlaydi. Shuningdek, tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, ularni faqat kompleks, o‘zaro bog‘liq holda qo‘llash orqaligina kompetensiyani har tomonlama rivojlantirish mumkin bo‘ladi.

Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirish madaniyatshunoslik yondashuvi, shaxsga yo‘naltirilgan ta‘lim, faoliyat nazariyasi, kompetensiyaviy yondashuv va etnopedagogikaning uyg‘un birligiga asoslanishi lozim. Kelgusi tadqiqotlarda ushbu nazariy asoslarga tayangan holda aniq metodikalar ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.

Umuman olganda, bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirish pedagogik ta’limning alohida komponenti emas, balki kasbiy tayyorgarlikning barcha bosqichlariga integratsiyalashgan tizimli jarayon sifatida tashkil etilishi zarur. Ushbu jarayon nazariy bilim, qadriyatli munosabat, amaliy faoliyat, madaniyatlararo kommunikatsiya va refleksiyaning o‘zaro birligini ta’minlagandagina kutilgan natijaga erishish mumkin.

Shunday qilib, kasbiy madaniyatshunoslik kompetensiyasining pedagogik asoslari madaniy bilimlarni egallash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni kasbiy qadriyat sifatida qabul qilish, madaniy xilma-xillik sharoitida konstruktiv pedagogik muloqot olib borish, madaniy mazmunni ta’lim jarayoniga integratsiyalash va o‘z faoliyatini refleksiv baholashning yaxlit tizimi sifatida namoyon bo‘ladi. Mazkur kompetensiyaning rivojlanganligi kelajakdagi pedagogning ko‘pmadaniyatli ta’lim muhitida samarali faoliyat yuritishi, o‘quvchilarda milliy o‘zlikni anglash bilan birga boshqa madaniyatlarga hurmatni shakllantirishi hamda ta’limning madaniy-tarbiyaviy imkoniyatlaridan samarali foydalanishiga pedagogik zamin yaratadi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Бондаревская Е.В. Теория и практика личностно-ориентированного образования.

– Ростов-на-Дону: Изд-во РГПУ, 2000. – 352 с. 2. Якиманская И.С. Личностно-ориентированное обучение в современной школе. –

М.: Сентябрь, 2000. – 112 с. 3. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М.: Политиздат, 1975. – 304

с. 4. Хуторской А.В. Ключевые компетенции как компонент личностно-

ориентированной парадигмы образования. – М.: Народное образование, 2003. –

58 с. 5. Karimov B. Etnopedagogika va milliy qadriyatlar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2014. – 188