ERTA BOLALIK DAVRIDA IJTIMOIY-EMOTSIONAL VA PSIXOLOGIK RIVOJLANISH ART TERAPIYA VOSITASIDA MAKTABGACHA KICHIK YOSHDAGI BOLALARNING SENSOR ETALONLARINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI

--⊱⊱ 206 ⊰⊰--

SENSOR ETALONLARINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI

Kayumova Dilnoza Patxulla qizi

MTTDMQTMOI doktaranti

Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha kichik yoshdagi bolalarda sensor etalonlarini shakllantirishda art terapiya vositalarining oʻrni va ahamiyati yoritilgan. Tadqiqot davomida bolalarning sensor idrokini rivojlantirishda rang, shakl, oʻlcham va tekstura kabi sensor etalonlarini oʻzlashtirishning pedagogik shart-sharoitlari tahlil qilingan. Art terapiya usullari – rasm chizish, haykaltaroshlik, applikaʼtsiya va boshqa ijodiy faoliyat turlarining bolalar sensor bilimlarini boyitishdagi samaradorligi koʻrsatilgan. Maqolada kichik yoshdagi bolalarning psixologik xususiyatlari, ularning sensor idrokini rivojlantirish bosqichlari hamda art terapiya jarayonini tashkil etishning oʻziga xos jihatlari bayon etilgan. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, maqsadga muvofiq tashkil etilgan art terapiya mashgʻulotlari bolalarning sensor etalonlarini shakllantirishda muhim pedagogik vosita boʻlib xizmat qiladi.

Kalit soʻzlar: art terapiya, sensor etalonlar, kichik yoshdagi bolalar, sensor idrok, pedagogik shart-sharoitlar, rang, shakl, oʻlcham, ijodiy faoliyat, maktabgacha taʼlim.

Аннотация: В данной статье освещается роль и значение средств арт-терапии в формировании сенсорных эталонов у детей младшего дошкольного возраста. В ходе исследования проанализированы педагогические условия освоения сенсорных эталонов цвета, формы, размера и текстуры в развитии сенсорного восприятия детей. Показана эффективность методов арт-терапии – рисования, лепки, аппликации и других видов творческой деятельности в обогащении сенсорных знаний детей. В статье изложены психологические особенности детей младшего возраста, этапы развития их сенсорного восприятия, а также специфика организации процесса арт-терапии. Результаты исследования показывают, что целенаправленно организованные занятия арт-терапией служат важным педагогическим средством в формировании сенсорных эталонов детей.

Ключевые слова: арт-терапия, сенсорные эталоны, дети младшего возраста, сенсорное восприятие, педагогические условия, цвет, форма, размер, творческая деятельность, дошкольное образование.

ABSTRACT

This article highlights the role and significance of art therapy tools in developing sensory standards in young preschool children. The study analyzes pedagogical conditions for mastering sensory standards of color, shape, size, and texture in the development of childrenʼs sensory perception. The effectiveness of art therapy methods such as drawing, sculpture, applique, and other types of creative activities in enriching childrenʼs sensory knowledge is demonstrated. The article presents the psychological characteristics of young children, stages of their sensory perception development, and specific aspects of organizing the art therapy process. Research results indicate that purposefully organized art therapy sessions serve as an important pedagogical tool in forming childrenʼs sensory standards.

--⊱⊱ 207 ⊰⊰--

Keywords: art therapy, sensory standards, young children, sensory perception, pedagogical conditions, color, shape, size, creative activity, preschool education.

KIRISH

Maktabgacha taʼlim tizimida bolalarning sensor idrokini rivojlantirish muhim pedagogik vazifalardan biri hisoblanadi. Sensor idrok bolaning atrof-muhit haqida tasavvur hosil qilishi, obʼektlar va hodisalarning xususiyatlarini ajrata bilishi uchun zarur boʻlgan asosiy mexanizmdir. Kichik yoshdagi bolalarda sensor etalonlarini shakllantirish ularning intellektual rivojlanishi, nutq, fikrlash va kreativ qobiliyatlarini takomillashtirishga katta taʼsir koʻrsatadi.

Sensor etalonlar – bu jamiyat tomonidan ishlab chiqilgan rang, shakl, oʻlcham, tovush va boshqa sensor xususiyatlarning umumlashgan modellari boʻlib, ular bolaning atrof-muhitni idrok etish jarayonida qoʻllaniladi. L.A.Wenger, A.V.Zaporojets, N.N.Poddyakov kabi mashhur tadqiqotchilar oʻz ishlarida sensor tarbiyaning maktabgacha taʼlim jarayonidagi oʻrni va ahamiyatini taʼkidlaganlar.

Hozirgi kunda maktabgacha taʼlim muassasalarida sensor tarbiyani amalga oshirishning turli usul va vositalari qoʻllanilmoqda. Shulardan biri art terapiya usullaridir. Art terapiya – bu sanʼat vositalari orqali bolaning shaxsini, uning hissiy-irodaviy sohasini va kognitiv jarayonlarini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik-psixologik yoʻnalishdir. Art terapiya mashgʻulotlari bolalarga rang, shakl, tekstura va boshqa sensor xususiyatlarni oʻrganish, ularni amaliy faoliyatda qoʻllash imkoniyatini beradi.

Sensor tarbiya masalasi pedagogika va psixologiya fanlarida keng oʻrganilgan. Jahon pedagogikasida Ya.A.Komenskiy, I.G.Pestalotstsi, F.Frebel, M.Montessori kabi buyuk pedagoglar bolalarda sensor qobiliyatlarni rivojlantirishning ahamiyatini taʼkidlaganlar. Oʻzbek pedagogikasida ham bu masalaga katta eʼtibor qaratilgan boʻlib, J.Gʻoziev, N.Shodmonov, R.Mavlonova, M.Togʻayeva va boshqa olimlar maktabgacha yoshdagi bolalarning sensor tarbiyasi boʻyicha qimmatli tadqiqotlar olib borgan.

L.A.Wenger oʻz tadqiqotlarida sensor etalonlar tushunchasini ishlab chiqib, ularni bolalar idrokiga moslashtirishning pedagogik asoslarini yaratgan. U sensor etalonlarni uch asosiy guruhga ajratgan: shakl etalonlari (geometrik figuralar), rang etalonlari (spektr ranglari) va oʻlcham etalonlari (katta-kichik, uzun-qisqa va hokazo). A.V.Zaporojets bolalarning sensor qobiliyatlarini rivojlantirishda amaliy faoliyatning ahamiyatini alohida taʼkidlagan.

Art terapiya usullari psixologiya va pedagogikada K.Yung, A.Hill, M.Naumburg kabi olimlar tomonidan asoslangan. Zamonaviy tadqiqotchilar (T.A.Dobrovolskaya, A.I.Kopytin, L.D.Lebedeva) art terapiyaning bolalar bilan ishlashda qoʻllaniladigan turli yoʻnalishlarini ishlab chiqdilar. Rasm terapiyasi, rangterapiya, loy bilan ishlash, applikaʼtsiya kabi art terapiya turlarining har biri bolaning sensor tajribasini boyitishga xizmat qiladi.

Xorijiy tadqiqotlarda (J.Piaget, J.Bruner, H.Gardner) bolalarning kognitiv rivojlanishida sensor tajribaning ahamiyati muhokama qilingan. J.Piaget oʻz nazariyasida bolaning intellektual

--⊱⊱ 208 ⊰⊰-- rivojlanishining sensomotor bosqichini ajratib koʻrsatgan va bu bosqichda bolaning atrof-muhit bilan sensor aloqasi asosiy oʻrin tutishini taʼkidlagan.

SENSOR ETALONLAR VA ULARNING TURLARI

Sensor etalonlar – bu obʼektlarning sensor xususiyatlarini baholash uchun qoʻllaniladigan oʻlchov birliklari yoki andozalaridir. Ular insoniyat tomonidan tarixiy jihatdan ishlab chiqilgan va madaniyat orqali avloddan-avlodga oʻtib kelgan. Maktabgacha yoshdagi bolalarga sensor etalonlarni oʻrgatish ularning idrok qobiliyatlarini oshiradi va atrof-muhitni toʻgʻri anglashga yordam beradi. Sensor etalonlarning asosiy turlari:

Rang etalonlari: spektrning 7 ta asosiy rangi (qizil, toʻq sariq, sariq, yashil, moviy, koʻk, binafsha) hamda ularning oraliq ranglari, ochiq va toʻq tuslari. Bolalar avval asosiy ranglarni, keyin esa ularning turli soyalarini farqlashni oʻrganadilar.

Shakl etalonlari: geometrik shakllar (doira, kvadrat, uchburchak, toʻrtburchak, oval, romb va boshqalar). Kichik yoshdagi bolalar uchun asosiy shakllar – doira, kvadrat, uchburchakni oʻrganish muhim ahamiyatga ega.

Oʻlcham etalonlari: katta-kichik, uzun-qisqa, keng-tor, baland-past, qalin-yupqa kabi nisbiy tushunchalar. Bolalar obʼektlarni taqqoslash orqali oʻlcham etalonlarini oʻzlashtirishadi.

Tekstura etalonlari: silliq, gʻadir-budir, yumshoq, qattiq, nam, quruq va boshqa sirt xususiyatlari. Taktil tajriba orqali bolalar turli materiallarning oʻziga xos xususiyatlarini tanib oladilar.

Kichik yoshdagi bolalar (2-3 yosh) uchun sensor etalonlarni oʻzlashtirishning oʻziga xos xususiyatlari mavjud. Bu yoshda bolalar sensor xususiyatlarni bevosita amaliy harakatlar orqali oʻrganadilar. Ular obʼektlarni qoʻllariga olib koʻrib chiqish, ularga tegib koʻrish, ularni taqqoslash orqali sensor tajriba toʻplaydilar. Shuning uchun ham art terapiya mashgʻulotlari, bu yoshdagi bolalar uchun eng samarali sensor tarbiya vositalaridan biri hisoblanadi.

Art terapiya – bu sanʼat vositalari orqali shaxsni rivojlantirish, tuzatish va davolashga qaratilgan kompleks usuldir. Maktabgacha taʼlim muassasalarida art terapiya asosan pedagogik maqsadlarda, yaʼni bolalarning ijodiy qobiliyatlarini, hissiy sohasini va kognitiv jarayonlarini rivojlantirishda qoʻllaniladi. Sensor etalonlarini shakllantirish uchun quyidagi art terapiya usullari ayniqsa samarali hisoblanadi:

1. Rasm terapiyasi (izoterapiya)

Rasm chizish jarayoni bolalarga rang, shakl va oʻlcham etalonlarini oʻrganish uchun keng imkoniyatlar beradi. Turli xil boʻyoqlar (akvarel, guash, pastel), qalam va boʻr bilan ishlash orqali bolalar ranglardagi farqlarni, ularning aralashuvidan hosil boʻladigan yangi ranglarni kashf etadilar. Rasm chizishda qoʻllaniladigan turli texnikalar (tamponlash, chiziqlar bilan ishlash, barmoq bilan boʻyash) bolalarning sensor tajribasini boyitadi.

Kichik yoshdagi bolalar uchun rasm terapiyasini qoʻllashda quyidagilarga eʼtibor berish zarur: boʻyoqlar yaxshi yuviladigan va zararsiziigi, keng choʻtkalar va boʻyoq qutilari bilan ishlash, katta formatdagi varaqlar, bemalol harakat qilish uchun qulay boʻlgan ish joyi tashkil etish.

--⊱⊱ 209 ⊰⊰--

2. Plastik terapiya (loy va plastik materiallar bilan ishlash)

Loy, plastelin, sunʼiy qum va boshqa plastik materiallar bilan ishlash bolalarning taktil sezgilarini rivojlantiradi va shakl etalonlarini oʻzlashtirishga yordam beradi. Haykaltaroshlik jarayonida bolalar materiallarning turli teksturalarini his qiladilar (yumshoq, qattiq, sovuq, iliq), uch oʻlchovli shakllarni yasash orqali fazoviy tasavvurlarini rivojlantiradilar.

Kichik yoshdagi bolalar uchun haykaltaroshlik mashgʻulotlarida oddiy vazifalar qoʻyiladi: sharcha yasash (doira shakli), kolbaska yasash (silindr shakli), katta va kichik qismlarni ajratish (oʻlcham etalonlari). Bu jarayon qoʻl motorikasini rivojlantirish bilan bir qatorda sensor etalonlarni amaliy oʻzlashtirishga xizmat qiladi.

3. Applikaʼtsiya va kollaj texnikasi

Applikaʼtsiya – bu turli materiallardan (rangli qogʻoz, mato, tabiiy materiallar) shakllar kesib yoki yirtib, ularni asosga yopishtirib kompozitsiya yaratish sanʼatidir. Bu faoliyat bolalarga rang, shakl va oʻlcham etalonlarini bir vaqtning oʻzida qoʻllash imkonini beradi. Tayyor shakllar bilan ishlash (doira, kvadrat, uchburchak) bolalarda geometrik shakllar haqida aniq tasavvur hosil qiladi.

Turli teksturali materiallar (silliq qogʻoz, gʻijimli mato, dagʻal karton) bilan ishlash bolalarning taktil idrokini boyitadi. Rang tanlab olish, shakllarni taqqoslash va joylashtirish jarayonida bolalar sensor etalonlarni amaliy mashq qiladilar.

4. Sand-terapiya (qum terapiyasi)

Qum bilan ishlash bolalar uchun juda qiziqarli va foydali faoliyatdir. Maxsus qum stoliga ega boʻlgan maktabgacha taʼlim muassasalarida bolalar qumda turli shakllar yasash, naqshlar chizish, kichik narsalarni yashirish va topish oʻyinlarini oʻynaydilar. Bu jarayon taktil sezgilarni rivojlantirish, shakl va oʻlcham etalonlarini oʻzlashtirishga yordam beradi.

Rangli qumlar ishlatish bolalarga rang etalonlarini oʻrganish imkoniyatini beradi. Turli rangli qumlarni aralashtirib, yangi ranglar hosil qilish tajribasi bolalarning sensor idrokini kengaytiradi.

Art terapiya vositasida maktabgacha kichik yoshdagi bolalarning sensor etalonlarini samarali shakllantirishda quyidagi pedagogik shart-sharoitlarni taʼminlash zarur. Maktabgacha taʼlim muassasasida maxsus jihozlangan art terapiya zonasi yoki ijod burchagini tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Bu joyda bolalar uchun zarur boʻlgan barcha materiallar (boʻyoqlar, qogʻozlar, plastelin, loy, turli teksturali materiallar) qulay joyda, bolalar qoʻli yetadigan darajada joylashtirilishi kerak. Ranglar spektr tartibida tartiblanishi, geometrik shakllar toʻplamining mavjud boʻlishi sensor etalonlarni vizual tarzda namoyish etadi. Muhitning estetik jihozlanishi ham muhimdir. Bolalar ishlarini koʻrgazmaga qoʻyish, rang paletkalari va shakl namunalarini koʻrinib turadigan joyga joylashtirish bolalarda sensor etalonlarga boʻlgan qiziqishni oshiradi.

Sensor etalonlarini shakllantirish jarayoni tizimli ravishda, oddiydan murakkabga tamoyili asosida qurilishi kerak. Dastlab, bolalarga bir nechta asosiy ranglar (qizil, sariq, koʻk) va shakllar (doira, kvadrat) bilan tanishtiriladi. Keyinchalik, asta-sekin rang va shakllar soni koʻpaytiriladi, ularning kombinatsiyalari, oʻlcham farqlari kiritiladi.

Art terapiya mashgʻulotlari haftada 2-3 marta oʻtkazilishi va 10-15 daqiqa davom etishi maqsadga muvofiqdir. Mashgʻulotlar oʻyin shaklidagi faoliyat sifatida tashkil etiladi, chunki oʻyin kichik yoshdagi bolalar uchun yetakchi faoliyat turidir.

--⊱⊱ 210 ⊰⊰--

Har bir bolaning rivojlanish surʼati, qiziqishlari va imkoniyatlari turlichadir. Pedagog har bir bolaning xususiyatlarini hisobga olgan holda, unga mos materiallar va vazifalar taklif etishi kerak. Baʼzi bolalar ranglarga, boshqalari esa shakllarga koʻproq qiziqish bildiradilar. Ayrim bolalar faol harakatli mashgʻulotlarni (rasm chizish), boshqalari tinchroq faoliyatni (haykaltaroshlik) afzal koʻradilar.

Individual yondashuv, shuningdek, har bir bolaning erishgan yutuqlarini eʼtirof etish, qoʻllab-quvvatlash va ragʻbatlantirishni ham oʻz ichiga oladi. Bu bolaning oʻziga ishonchini mustahkamlaydi va yangi bilim olishga motivatsiyani oshiradi.

Sensor etalonlarini shakllantirish jarayonida turli sensor kanallarni (koʻrish, eshitish, teginish, hidlash) faollashtirish muhimdir. Art terapiya mashgʻulotlarida bolalar ranglarni nafaqat koʻrib, balki ularning nomlarini eshitishlari, shakllarni nafaqat koʻrib, balki ularga teginib koʻrishlari, turli teksturani his qilishlari kerak.

Masalan, rang bilan ishlashda: qizil rangni koʻrsatish, uning nomini aytish, qizil obʼektlarni topish, qizil boʻyoq bilan rasm chizish – bu koʻp sensor modallikni qoʻllash namunasi. Shakl bilan ishlashda: doira shaklini koʻrsatish, barmoq bilan uning atrofini aylanib chizish, havoda etalonni mustahkamlashga yordam beradi.

Sensor etalonlarini shakllantirishda uzluksizlik printsipi muhim rol oʻynaydi. Maktabgacha taʼlim muassasasida boshlangan ish uyda davom ettirilishi kerak. Ota-onalarni art terapiya mashgʻulotlarining maqsadi va usullari bilan tanishtirib, ularga uyda olib borishlari mumkin boʻlgan oddiy mashqlar va oʻyinlar toʻgʻrisida maslahat berish zarur.

Ota-onalar uchun master-klasslar, ochiq mashgʻulotlar, konsultatsiyalar tashkil etish hamkorlikni mustahkamlaydi. Ota-onalar bolalari bilan birga art terapiya mashgʻulotlarida qatnashib, ularning sensor idrokini rivojlantirishga bevosita hissa qoʻshadilar.

Art terapiya mashgʻulotlarini olib boradigan pedagog sensor tarbiya nazariyasini yaxshi bilishi, turli art terapiya usullarini qoʻllashda malakali boʻlishi va kichik yoshdagi bolalarning psixologik xususiyatlarini hisobga olishi kerak. Pedagog ijodiy yondashuvga ega boʻlishi, bolalarni ilhomlantirishi va ularning qiziqishini uygʻotishi muhimdir.

Pedagog, shuningdek, mashgʻulot jarayonini kuzatish, bolalarning individual rivojlanish dinamikasini tahlil qilish va zarur oʻzgarishlar kiritish malakasiga ega boʻlishi lozim. Monitoring natijalari asosida pedagogik jarayonni takomillashtirish mumkin.

Oʻtkazilgan nazariy tahlil va pedagogik kuzatishlar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:

Birinchidan, art terapiya maktabgacha kichik yoshdagi bolalarning sensor etalonlarini shakllantirishda samarali pedagogik vositadir. Rasm chizish, haykaltaroshlik, applikaʼtsiya va boshqa ijodiy faoliyat turlari bolalarga rang, shakl, oʻlcham va tekstura etalonlarini bevosita amaliy faoliyat orqali oʻzlashtirishga imkon beradi.

Ikkinchidan, art terapiya mashgʻulotlarining samaradorligi pedagogik shart-sharoitlarni toʻgʻri taʼminlashga bogʻliq. Rivojlantiruvchi muhitni yaratish, tizimli va izchil yondashuv, individual xususiyatlarni hisobga olish, koʻp sensor modallikni qoʻllash muhim pedagogik tamoyillardir.

--⊱⊱ 211 ⊰⊰--

Uchinchidan, art terapiya jarayonida bolalarning nafaqat sensor qobiliyatlari, balki ijodiy fikrlash, tasavvur, qoʻl motorikasi, hissiy ifodalash qobiliyatlari ham rivojlanadi. Bu esa art terapiyaning kompleks rivojlantiruvchi taʼsirini koʻrsatadi.

Toʻrtinchidan, sensor etalonlarini shakllantirish jarayonida pedagogning roli muhimdir. Pedagog nafaqat mashgʻulotni tashkil etuvchi, balki bolalar uchun oʻrnak, yoʻlboshchi va qoʻllabquvvatlovchidir. Maktabgacha taʼlim muassasalarida art terapiya mashgʻulotlarini tizimli ravishda oʻtkazish, ular uchun zarur materiallar va jihozlar bilan taʼminlash;

Pedagoglarning art terapiya usullari va sensor tarbiya boʻyicha malakasini oshirish, ularga zamonaviy metodologiya va texnologiyalar bilan tanishtirib borish;

Ota-onalar uchun sensor tarbiya va art terapiya boʻyicha koʻproq maʼlumot berish, ularni pedagogik jarayonga faol jalb qilish;

Har bir bolaning individual rivojlanish dinamikasini monitoring qilish tizimini joriy etish, natijalarni tahlil qilish va pedagogik jarayonni oʻz vaqtida tuzatish;

Art terapiya va sensor tarbiya boʻyicha metodik adabiyotlar, didaktik materiallar va koʻrgazmali qurollarni yaratish va amaliyotga joriy etish.

Xulosa qilib aytganda, art terapiya vositasida maktabgacha kichik yoshdagi bolalarning sensor etalonlarini shakllantirish zamonaviy va samarali pedagogik yondashuvdir. Tegishli pedagogik shart-sharoitlar taʼminlangan hollarda art terapiya mashgʻulotlari bolalarning sensor idrokini rivojlantirishda, ularning intellektual va shaxsiy oʻsishiga katta hissa qoʻshadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Oʻzbekiston Respublikasining "Taʼlim toʻgʻrisida"gi Qonuni. – T.: 2020.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining "Maktabgacha taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi"ni tasdiqlash toʻgʻrisida" Farmoni. – T.: 2019.

3. Wenger L.A. Sensor tarbiya. – M.: Prosveshchenie, 1988. – 142 b.

4. Zaporojets A.V. Bolalarning sensor qobiliyatlarini shakllantirish. – M.: Pedagogika, 1986. – 224 b.

5. Poddyakov N.N. Maktabgacha yoshdagi bolalarning fikrlash rivojlanishi. – M.: Pedagogika, 1977. – 272 b.

6. Kopytin A.I. Art-terapiya asoslari. – SPb.: Lan, 1999. – 256 b.

7. Lebedeva L.D. Art-terapiya nazariyasi va amaliyoti. – SPb.: Rech, 2003. – 368 b.

8. Gʻoziev J.G. Bola psixologiyasi. – T.: Oʻqituvchi, 2009. – 312 b.

9. Mavlonova R., Togʻayeva M. Maktabgacha pedagogika. – T.: Sano-standart, 2017. – 448 b.

10. Shodmonov N. Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash psixologiyasi. – T.: Sharq, 2010. – 256 b.

11. Montessori M. Bolani tarbiyalash sirlariga yoʻl. – T.: Sharq, 2008. – 184 b.

12. Piaget J. Bolaning intellektual rivojlanishi. – M.: Prosveshchenie, 1969. – 659 b.

13. Dobrovolskaya T.A. Art-pedagogika va art-terapiya bolalar bilan ishlashda. – M.: Vlados, 2005. – 165 b.

14. Yunatskevich P.I. Art-terapiyaning integral modeli. – SPb.: Piter, 2004. – 224 b.