ERTA BOLALIKDA IJTIMOIY-KOʻNIKMALAR VA KOMMUNIKATIV RIVOJLANISH: NAZARIY VA AMALIY YONDASHUVLAR

--⊱⊱ 121 ⊰⊰--

NAZARIY VA AMALIY YONDASHUVLAR

Eshmatova Xafiza Xolmatovna, Madatova Xilola Oydinovna

MTTDMQTMOI “Pedagogika va psixologiya”

kafedrasi katta oʻqituvchisi.

Navoiy viloyati Karmana tumani

16-sonli DMTT direktor oʻrinbosari

Annotatsiya. Ushbu tezis 3–6 yoshli bolalarning ijtimoiy-koʻnikmalarini va kommunikativ rivojlanishini tizimli yondashuv orqali oʻrganadi. Erta bolalik davri shaxsning ijtimoiy va hissiy intellektini shakllantirishda eng kritik bosqich sifatida qaraladi. Tezisda bolalarning nutq rivoji, muloqot madaniyati, hamkorlik qobiliyati va guruhdagi oʻzaro taʻsir jarayonlari tahlil qilindi. Shuningdek, pedagogik strategiyalar va ota-onaning muloqotdagi roli, bolalarning ijtimoiy moslashuvi va psixologik barqarorligiga taʻsiri oʻrganildi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, interaktiv pedagogik yondashuvlar, individual va guruh mashgʻulotlari, shuningdek, ota-onaning faol ishtiroki bolalarning kommunikativ va ijtimoiy qobiliyatlarini sezilarli darajada rivojlantiradi.

Kalit soʻzlar: Erta bolalik, ijtimoiy-koʻnikmalar, kommunikativ rivojlanish, nutq madaniyati, pedagogik strategiyalar, ota-ona ishtiroki, psixologik barqarorlik

Erta bolalik davri inson shaxsiyatining ijtimoiy, hissiy va kognitiv rivojlanishida eng muhim bosqichdir. Shu davrda bolalar nutq orqali oʻz fikrini ifoda etishni oʻrganadi, ijtimoiy qoidalar va muloqot madaniyatini egallaydi, hamkorlik va guruhdagi munosabatlarni shakllantiradi. Bu jarayonlar ularning kelajakdagi oʻzaro munosabatlari, hissiy barqarorligi va akademik tayyorgarligida asosiy omil hisoblanadi.

Mazkur tezisda 3–6 yoshli bolalarning ijtimoiy-koʻnikmalari va kommunikativ rivojlanish jarayoni tizimli psixologik-pedagogik tahlil qilinadi. Ijtimoiy-koʻnikmalar bolalarning oʻzaro hamkorlik qilish, tengdoshlar bilan toʻgʻri muloqot oʻrnatish, ijtimoiy vaziyatlarni anglash, boshqalar hissiyotlarini tushunish va muayyan ijtimoiy rollarni bajarish qobiliyatlarini qamrab oladi. Ushbu koʻnikmalarning shakllanishi nafaqat bolaning shaxsiy tajribasi, balki u mavjud boʻlgan ijtimoiy muhit, pedagogik yondashuvlar va oilaviy tarbiya omillari bilan chambarchas bogʻliqdir.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, 3 yoshdan boshlab bolalarda ijtimoiy emotsiyalar — xursandchilik, hafalik, xijolat, eʻtirof kabi hislarni ifodalash qobiliyati faol rivojlana boshlaydi. Bu davrda bola kattalar xulq-atvorini kuzatib, taqlid asosida muloqot meʻyorlarini egallaydi. 4–5 yosh oraligʻida esa bolalar oʻzaro muloqot ssenariylarini shakllantira boshlaydi, mojarolarni sodda yoʻl bilan hal qilishga urinadi va guruh boʻyicha oʻz oʻrnini anglaydi. 5–6 yoshga kelib empatiya, hamkorlik, oʻzini boshqarish, kelishuvga erishish, ijtimoiy qoidalarni tushunish darajasi sezilarli ravishda rivojlanadi. Bu yoshda bola boshqalar hissiyotlarini farqlay oladi, oʻz fikrini aniqroq ifodalaydi va jamoaviy faoliyatda masʻuliyatli rolni bajarishga intiladi. Mazkur tizimli rivojlanishning muhim omillaridan biri — pedagogik yondashuvlarning sifatidir. Dialogik muloqot, hamkorlikka asoslangan oʻyinlar, roʻl oʻyinlari, problemali vaziyatlar yaratish kabi metodlar bolalarda ijtimoiy kompetensiyalarni shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Shuningdek,

--⊱⊱ 122 ⊰⊰-- tarbiyachi tomonidan beriladigan ijobiy munosabat, baholashning qoʻllab-quvvatlovchi turi va emotsional xavfsizlik muhitining yaratilishi bolalarning oʻziga boʻlgan ishonchini mustahkamlaydi.

Ota-onaning ishtiroki esa ijtimoiy-koʻnikmalar rivojining ajralmas omilidir. Uy sharoitida bolaning fikriga quloq tutish, muloqot madaniyatini namoyon qilish, hamkorlikda oʻyin tashkil etish, ijobiy ragʻbat berish va emotsional barqarorlikni taʻminlash bola shaxsiyati ijtimoiylashuviga bevosita taʻsir koʻrsatadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, pedagogik jarayon va oilaviy qoʻllabquvvatlashning uygʻunligi bolalarning ijtimoiy-kommunikativ rivojlanishini tezlashtiradi, ijtimoiy rollarni muvaffaqiyatli oʻzlashtirishga yordam beradi va kelgusida maktabga psixologik tayyorgarlik darajasini oshiradi.

Pedagogik yondashuvlar bolalarning ijtimoiy va kommunikativ rivojlanishiga toʻgʻridan-toʻgʻri taʻsir qiladi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, interaktiv mashgʻulotlar, individual va guruh ishlari, shuningdek, ota-onaning hissiy va pedagogik qoʻllab-quvvatlashi bolalarda ijtimoiy moslashuv va psixologik barqarorlikni sezilarli darajada oshiradi. Shu bilan birga, ota-onaning faol ishtiroki bolalarning nutq va muloqot madaniyatini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi.

Xulosa qilib aytganda erta bolalik davrida ijtimoiy-koʻnikmalar va kommunikativ rivojlanishni ragʻbatlantirish uchun interaktiv pedagogik yondashuvlar va guruh mashgʻulotlarini keng qoʻllash zarur.

Ota-ona va pedagoglarning faol ishtiroki bolalarning ijtimoiy, hissiy va kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi.

Rol oʻyinlar, hikoya oʻqish va guruh mashgʻulotlari bolalarning muloqot strategiyalarini va nutq madaniyatini shakllantirishning samarali vositasidir.

Tezis natijalari xalqaro ilmiy konferensiya ishtirokchilari va pedagoglarga bolalarning ijtimoiy va kommunikativ rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha amaliy tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar : 1. Abdullayeva N.Sh. Leader competency and its specific characteristics in managing the school

education system// American Journal Of Social Sciences And Humanity Research eISSN:2771-

2141Pages:152-158|Crossref DOI:https://doi.org/10.37547/ajsshr/Volume04Issue02-23

Published Date: 2024-02-29http://theusajournals.com/index.php/ajsshr/article/view/2548 2. Abdullayeva N.Sh. Improving the preschool education system on the basis of cluster

technologies// Turkish Journal of Physiotherapy and Rehabilitation, B. 36872-36886 2021 y 3. Abdullayeva N.Sh. Pedagogical Conditions for the Development of Artistic Perception in

Children of the Fifth Year of Life in the Process of Familiarization with Works of Fine Art//

International journal of multidisciplinary research and analysis ISSN(print): 2643-9840,

Impact Factor: 5.522 Page No.- 321-323 4. Valiyeva F.R., Sharipova G.N. Innovative technologies in improving the management of

preschool educational organizations//International Journal of Early Childhood Special Education

(INT-JECSE) DOI:10.9756/INTJECSE/V14I5.94 ISSN: 1308-5581 Vol 14, Issue 05 2022

5. Valiyeva F.R., Raximova S.S. Innovative approaches to preschool education management//

International Journal of Early Childhood Special Education (INT-JECS) ISSN: 1308-5581 Vol

14, Issue 04 2022