MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTLARI PEDAGOGLARINING INKLYUZIV KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH: MAZMUN, MEXANIZM VA PEDAGOGIK SHART-SHAROITLAR.

SHART-SHAROITLAR.

Karimova Mohichexra Rixsibayevna, maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti mustaqil tadqiqotchisifera_1981@mail.ru.

Annotatsiya

KIRISH

maqolada maktabgacha taʼlim tashkilotlari pedagoglarining inklyuziv kompetentligini rivojlantirish muammosi huquqqa asoslangan, shaxsga yoʻnaltirilgan va tizimli yondashuvlar birligida tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi pedagogning alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar bilan ishlashga tayyorligini belgilovchi tarkibiy komponentlarni aniqlash, mazkur kompetentlikni uzluksiz rivojlantirish mexanizmi hamda uning samaradorligini taʼminlovchi pedagogik shart-sharoitlarni ilmiy asoslashdan iborat. Nazariy tahlil, normativ-huquqiy hujjatlarni oʻrganish, kontent-tahlil, qiyosiy tahlil va pedagogik modellashtirish metodlari qoʻllanildi.

MAQSAD

MTT pedagoglarining inklyuziv kompetentligi tarkibiy komponentlarini aniqlash, uni uzluksiz rivojlantirish mexanizmini va samaradorlikni ta’minlovchi pedagogik shart-sharoitlarni ilmiy va amaliy jihatdan asoslashdan iborat.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqotda huquqqa asoslangan, shaxsga yo‘naltirilgan, tizimli va faoliyatli yondashuvlar doirasida nazariy hamda kontent-tahlil, normativ-huquqiy hujjatlarni o‘rganish, qiyosiy tahlil va pedagogik modellashtirish metodlaridan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

inklyuziv kompetentlikning 6 ta tarkibiy komponenti (normativ-qadriyatli, psixologik-pedagogik, diagnostik-prognostik, metodik-adaptiv, kommunikativ-hamkorlik va refleksiv-innovatsion) va ularni baholash mezonlari ishlab chiqildi. Rivojlantirishning 6 bosqichli uzluksiz mexanizmi (diagnostika, loyihalash, ta’limiy, amaliy, qo‘llab-quvvatlash, monitoring-refleksiya) hamda 5 ta asosiy pedagogik shartsharoit (inklyuziv madaniyat, ehtiyojga mos malaka oshirish, nazariya va amaliyot uzviyligi, ko‘p tarmoqli hamkorlik, resurslar banki) asoslab berildi.

XULOSA

taklif etilgan konseptual model va rivojlantirish mexanizmi malaka oshirish tizimini nazariy ma’ruzalardan kompetentsiyaga yo‘naltirilgan amaliyotga o‘tkazishga hamda MTT pedagoglarining alohida ehtiyojli bolalar bilan ishlash bo‘yicha kasbiy mahoratini oshirishga xizmat qiladi.

Kalit soʻzlar: inklyuziv taʼlim, maktabgacha taʼlim tashkiloti, pedagog kompetentligi, alohida taʼlim ehtiyojlari, individual rivojlanish yoʻnalishi, moslashtirilgan taʼlim, tarmoqlararo hamkorlik, mentorlik, refleksiya, monitoring.

РАЗВИТИЕ ИНКЛЮЗИВНОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ ПЕДАГОГОВ ДОШКОЛЬНЫХ

ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ: СОДЕРЖАНИЕ, МЕХАНИЗМ И

ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ.

Каримова Мохичехра Рихсибаевна, независимый исследователь Института переподготовки и повышения квалификации директоров и специалистов дошкольных образовательных организаций.

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье проблема развития инклюзивной компетентности педагогов дошкольных образовательных организаций рассматривается в единстве правового, личностно-ориентированного и системного подходов. Цель исследования состоит в определении структурных компонентов готовности педагога к работе с детьми с особыми образовательными потребностями, обосновании механизма непрерывного профессионального развития и педагогических условий его результативности. Использованы методы теоретического и контент-анализа, изучения нормативно-правовых документов, сравнительного анализа и педагогического моделирования.

ЦЕЛЬ

определение структурных компонентов инклюзивной компетентности педагогов ДОО, обоснование механизма ее непрерывного развития и педагогических условий ее результативности.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании в рамках правового, личностноориентированного, системного и деятельностного подходов использованы методы теоретического и контент-анализа, изучения нормативно-правовых актов, сравнительного анализа и педагогического моделирования.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

разработаны 6 структурных компонентов инклюзивной компетентности (нормативно-ценностный, психологическопедагогический, диагностико-прогностический, методико-адаптивный, коммуникативно-партнерский, рефлексивно-инновационный) и критерии их оценки. Обоснованы 6-этапный непрерывный механизм развития (диагностический, проектировочный, обучающий, практический, сопровождающий, мониторинговорефлексивный) и 5 ключевых педагогических условий.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

предложенная концептуальная модель и механизм развития позволяют трансформировать систему повышения квалификации от лекционного формата к практико-ориентированной модели, способствующей качественному росту инклюзивных навыков педагогов.

Ключевые слова: инклюзивное образование, дошкольная образовательная организация, компетентность педагога, особые образовательные потребности, индивидуальный маршрут развития, адаптированное обучение, междисциплинарное взаимодействие, наставничество, мониторинг.

DEVELOPING INCLUSIVE COMPETENCE OF PRESCHOOL EDUCATORS

CONTENT, MECHANISM AND PEDAGOGICAL CONDITIONS.

Karimova Mohichexra Rixsibayevna, Independent Researcher at the Institute for Retraining and Professional Development of Directors and Specialists of Preschool Education Organizations.

Annotation

INTRODUCTION

the article examines the development of inclusive competence among preschool educators through a rights-based, child-centred and systemic perspective. The study aims to identify the structural components of educatorsʼ readiness to work with children with special educational needs and to substantiate a continuous professional-development mechanism together with the pedagogical conditions required for its effectiveness. The methods include theoretical and content analysis, review of legal documents, comparative analysis and pedagogical modelling.

AIM

to identify the structural components of preschool educators' inclusive competence and to scientifically substantiate a continuous professional-development mechanism along with the necessary pedagogical conditions.

MATERIALS AND METHODS

grounded in rights-based, child-centered, systemic, and activity-based frameworks, this study utilized theoretical analysis, literature review, legal document content analysis, comparative analysis, and pedagogical modeling.

DISCUSSION AND RESULTS

the study established six core components of inclusive competence—normative-value, psychological-pedagogical, diagnosticprognostic, methodical-adaptive, communicative-collaborative, and reflective-innovative— alongside evaluation criteria. A six-stage continuous development mechanism (diagnostics, design, training, practice, support, monitoring-reflection) and five key pedagogical conditions were substantiated.

CONCLUSION

the proposed model and continuous framework shift professional development from theoretical lectures to a competency-based practical approach, effectively preparing educators to create flexible and supportive inclusive learning environments.

Keywords: inclusive education, preschool education, educator competence, special educational needs, individual development pathway, adapted teaching, multidisciplinary cooperation, mentoring, reflection, monitoring.

Jahon taʼlim makonida inklyuziya insonning fundamental huquqi, ijtimoiy adolat mezoni va taʼlim sifatining ajralmas koʻrsatkichi sifatida qaralmoqda. Inklyuziv yondashuv bolaning rivojlanishidagi farqlarni kamchilik yoki taʼlimga toʻsqinlik qiluvchi holat sifatida emas, balki taʼlim mazmuni, metodlari va muhitini boyitadigan xilma-xillik sifatida qabul qilishni talab etadi. UNESCOning “har bir taʼlim oluvchi muhim va teng darajada ahamiyatli” degan gʻoyasi inklyuziyani ayrim bolalarga beriladigan qoʻshimcha xizmatdan butun taʼlim tizimini oʻzgartiruvchi tamoyil darajasiga olib chiqadi [8]. BMTning Nogironlar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyasi esa nogironlik asosida umumiy taʼlim tizimidan chetlatmaslik va zarur individual yordamni taqdim etishni davlatlarning majburiyati sifatida belgilaydi [10]. Demak, inklyuziv maktabgacha taʼlim bolani mavjud tizimga moslashtirish emas, balki tizimni bolaning ehtiyoji, qobiliyati va rivojlanish surʼatiga mos qayta tashkil etishdir.

Maktabgacha yosh davri nutq, tafakkur, harakat, hissiy boshqaruv va ijtimoiy munosabatlar jadal shakllanadigan sezgir bosqichdir. Mazkur davrda sifatli pedagogik yordamning kechikishi keyingi rivojlanish va taʼlimga tayyorgarlik imkoniyatlarini cheklashi, erta va muvofiqlashtirilgan yordam esa bolaning mavjud salohiyatini roʻyobga chiqarishi mumkin. Shu sababli inklyuzivlikning real natijasi binoga kirish imkoniyati yoki bolani umumiy guruh roʻyxatiga kiritish bilan emas, balki uning faoliyatga mazmunli ishtiroki, tengdoshlari bilan muloqoti, oʻzlashtirish dinamikasi va mustaqilligining oʻsishi bilan oʻlchanadi. Bunday natijaga erishishda pedagog kundalik muhitni tashkil etuvchi, toʻsiqlarni birinchi boʻlib sezuvchi, taʼlimiy vazifalarni moslashtiruvchi va mutaxassislar tavsiyasini guruh amaliyotiga koʻchiruvchi asosiy subyekt hisoblanadi [7].

Oʻzbekistonda inklyuziv taʼlimning huquqiy asoslari izchil mustahkamlanmoqda. Konstitutsiyaning 50-moddasida alohida taʼlim ehtiyojlariga ega bolalar uchun inklyuziv taʼlim va tarbiya taʼminlanishi konstitutsiyaviy kafolat sifatida belgilangan [1]. “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonunning 20-moddasi inklyuziv taʼlimni individual imkoniyatlar xilma-xilligini hisobga olgan holda teng imkoniyatlarni taʼminlashga qaratilgan jarayon sifatida talqin etadi [2]. “Maktabgacha taʼlim va tarbiya toʻgʻrisida”gi Qonunda esa inklyuziv guruhlarga ega tashkilot alohida tur sifatida belgilanib, bolalarning ehtiyojlari va imkoniyatlarini hisobga olish talabi mustahkamlangan [3]. Oʻzbekistonning Nogironlar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyani ratifikatsiya qilishi mazkur majburiyatlarning xalqaro-huquqiy asosini kengaytirdi [4].

Biroq huquqiy kafolatning amaliy natijaga aylanishi pedagogik kadrlar salohiyatiga bevosita bogʻliq. Oʻquv qoʻllanmada inklyuziv taʼlimni joriy etishdagi muammolar qatorida maxsus tayyorgarlikning yetarli emasligi, individual rivojlanish dasturlarini tuzishdagi qiyinchiliklar, stereotip munosabatlar, mutaxassislar faoliyatining muvofiqlashtirilmaganligi, axborot va metodik resurslar tanqisligi koʻrsatiladi [7]. UNESCOning 2020-yilgi global hisobotida ham pedagogni qoʻllab-quvvatlashning sustligi, nomuvofiq infratuzilma, boshqaruv va moliyalashtirishdagi uzilishlar inklyuziyaning keng tarqalgan toʻsiqlari sifatida qayd etilgan [9]. Shunday ekan, pedagog kompetentligini oshirish qisqa muddatli axborot beruvchi seminar bilan chegaralanmasligi, balki qadriyat, bilim, amaliy harakat va refleksiyani birlashtiradigan uzluksiz kasbiy rivojlanish tizimiga aylanishi lozim.

Tadqiqot metodologiyasi va manbalar tahlili

Tadqiqot metodologiyasi tizimli, kompetensiyaviy, shaxsga yoʻnaltirilgan, faoliyatli va huquqqa asoslangan yondashuvlar integratsiyasiga qurildi. Tizimli yondashuv pedagog kompetentligini alohida bilim yoki koʻnikmalar yigʻindisi emas, oʻzaro bogʻlangan qadriyat, bilish, amaliyot, hamkorlik va refleksiya tizimi sifatida tahlil qilish imkonini berdi. Kompetensiyaviy yondashuv bilimning real kasbiy vazifani bajarishga koʻchishini markazga qoʻydi. Shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuv har bir bolaning kuchli tomoni, ehtiyoji, qiziqishi va rivojlanish surʼatini pedagogik qarorning boshlangʻich nuqtasi sifatida belgiladi. Faoliyatli yondashuv esa pedagogni tayyorlashda maʼruza bilan bir qatorda keys, mikromashgʻulot, kuzatuv, hamkasbiy tahlil, mentorlik va amaliy loyihalarni qoʻllash zaruratini asoslaydi.

Manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv pedagogni tayyorlashda ikki cheklangan yondashuvdan qochish lozim. Birinchisi, inklyuziv kompetentlikni faqat nogironlik turlari haqidagi nazariy maʼlumot bilan tenglashtirish; ikkinchisi esa uni faqat maxsus pedagog yoki defektolog vakolati sifatida ko‘rishdir. Pijl pedagoglarni inklyuziv taʼlimga tayyorlashda ularning munosabati, bilim va amaliy ishonchi birgalikda shakllanishi zarurligini taʼkidlaydi [14]. UNICEF materiallarida ham qisqa muddatli alohida kurslar yetarli emasligi, kasbiy rivojlanish uzluksiz bo‘lishi hamda hamkasbiy kuzatuv, murabbiylik va ish joyidagi yordam bilan qoʻllab-quvvatlanishi qayd etiladi [13]. Demak, kompetentlikning mezoni pedagogning “bilishi” emas, bolaning ishtiroki va rivojlanishi uchun zarur o‘zgarishni “loyihalashi, amalga oshirishi va baholashi”dir.

Pedagog inklyuziv kompetentligining mazmuni va tarkibiy tuzilmasi

Pedagogning inklyuziv kompetentligi — bu turli ehtiyoj va imkoniyatlarga ega bolalarning teng, xavfsiz va mazmunli ishtirokini taʼminlash uchun kasbiy qadriyatlar, normativ-huquqiy bilimlar, psixologik-pedagogik tushunchalar, diagnostik va metodik harakatlar, hamkorlik hamda refleksiv oʻzini rivojlantirish qobiliyatini vaziyatga mos ravishda safarbar eta olish xususiyatidir. Ushbu taʼrifda uchta muhim belgi mavjud. Birinchidan, kompetentlik bolaning tashxisiga emas, uning taʼlimiy ehtiyoji va ishtirokiga yoʻnaltiriladi. Ikkinchidan, pedagog alohida ishlamaydi, balki oila va ko‘p tarmoqli jamoa bilan umumiy maqsad asosida faoliyat yuritadi. Uchinchidan, faoliyat natijasi bolaning boshqalar bilan solishtirilgan ko‘rsatkichi emas, uning boshlang‘ich holatiga nisbatan rivojlanish dinamikasi orqali baholanadi.

1-jadval. Pedagog inklyuziv kompetentligining tarkibiy komponentlari

Normativ-

Bola huquqi, tenglik,

kamsitmaslik va xilma-xillik

qadriyatlari; amaldagi

hujjatlarni bilish.

Stigmasiz til ishlatadi, qarorlarni bola

manfaatiga tayaydi, maxfiylik va etik

meʼyorlarga rioya qiladi.

Psixologik-

pedagogik

Yosh va individual rivojlanish,

alohida taʼlim ehtiyojlari,

ikkilamchi toʻsiqlar va

Bolaning kuchli tomonlarini ko‘radi,

xulqni faqat intizom masalasi emas,

ehtiyoj signali sifatida tahlil qiladi.

emotsional qoʻllab-

quvvatlashni tushunish.

prognostik

Pedagogik kuzatuv, dastlabki

holatni aniqlash, maqsad va

o‘lchanuvchi vazifalarni

Dalillarni qayd etadi, individual

rivojlanish yoʻnalishini jamoa bilan

tuzadi va keyingi yordamni

prognozlaydi.

Metodik-adaptiv

Mazmun, topshiriq, surʼat,

muhit, vosita va baholashni

bolaning ehtiyojiga

moslashtirish.

Oʻyinli, multimodal va differensial

usullarni tanlaydi; vizual, taktil, audial

hamda assistiv vositalardan

foydalanadi.

Kommunikativ-

hamkorlik

Ota-ona, tengdoshlar,

psixolog, defektolog, logoped,

tibbiyot xodimi va rahbar bilan

sheriklik.

Vazifalarni kelishadi, tushunarli teskari

aloqa beradi, nizoli vaziyatlarni etik

muloqot orqali boshqaradi.

Oʻz faoliyatini dalillar asosida

tahlil qilish, yangilikni sinash,

raqamli vositalarni xavfsiz

qoʻllash va uzluksiz o‘rganish.

Natija yetarli bo‘lmasa strategiyani

o‘zgartiradi, portfel yuritadi, hamkasbiy

tahlil va mentorlikdan foydalanadi.

Komponentlar o‘zaro bog‘langan bo‘lib, ulardan birining sustligi butun kompetentlikning amaliy samarasini pasaytiradi. Masalan, pedagog bola huquqlarini yaxshi bilishi mumkin, biroq kuzatuv dalillarini tahlil qilish va maqsadni aniq belgilash ko‘nikmasi yetarli bo‘lmasa, individual yo‘nalish umumiy va bajarilishi qiyin hujjatga aylanadi. Aksincha, metodik usullarni ko‘p bilish qadriyatli pozitsiya bilan mustahkamlanmasa, bola “maxsus topshiriqlar oluvchi obyekt” sifatida ajratib qo‘yilishi mumkin. Hamkorlik kompetensiyasi bo‘lmasa, mutaxassis tavsiyasi kundalik guruh hayotiga ko‘chmaydi; refleksiya bo‘lmasa, samarasiz usul takrorlanaveradi. Shu sababli malaka oshirish dasturi komponentlarni alohida mavzular sifatida emas, real kasbiy vaziyatni hal etishda birgalikda safarbar qilinadigan yaxlit tizim sifatida rivojlantirishi zarur.

Kompetentlikni rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari

Birinchi pedagogik shart-sharoit — inklyuziv qadriyatlar va xavfsiz o‘rganish madaniyatining mavjudligidir. Pedagog yangi metodni o‘zlashtirishi uchun xato qilishdan qo‘rqmaydigan, savol berish va qiyinchilikni ochiq muhokama qilish mumkin bo‘lgan kasbiy muhit zarur. Tashkilotda inklyuziya faqat bir pedagog yoki defektologning vazifasi deb qaralsa, o‘qitilgan xodimning tashabbusi tizimli qo‘llab-quvvatlanmaydi. Rahbar umumiy qadriyatlarni kelishish, kamsituvchi nutq va stereotiplarga nisbatan aniq pozitsiya bildirish, hamkorlik uchun vaqt ajratish va resurslarni ehtiyojga ko‘ra taqsimlash orqali inklyuziv madaniyatni boshqarishi lozim. Booth va Ainscowning inklyuziya indeksi ham madaniyat, siyosat va amaliyotni o‘zaro bog‘liq uch yo‘nalish sifatida ko‘radi [12].

Ikkinchi shart — malaka oshirish mazmunining pedagogning real ehtiyojiga va guruhdagi vaziyatga bog‘lanishidir. Dastlabki diagnostika so‘rovnoma bilan cheklanmasdan, mashg‘ulot kuzatuvi, metodik ishlanma tahlili, vaziyatli topshiriq, o‘zini baholash va suhbatni birlashtirishi maqsadga muvofiq. Olingan maʼlumot asosida pedagog uchun individual kasbiy rivojlanish maqsadi belgilanadi. Masalan, bir xodimga autizm spektridagi bola uchun vizual jadval tuzish, boshqasiga ota-ona bilan murakkab suhbat o‘tkazish, yana biriga rivojlanish dinamikasini hujjatlashtirish ko‘nikmasi ustuvor bo‘lishi mumkin. Ehtiyojga moslashtirilgan mazmun tinglovchining ichki motivatsiyasini kuchaytiradi va o‘rganilgan bilimning amaliyotga o‘tish ehtimolini oshiradi.

Uchinchi shart — nazariya, modellashtirilgan mashq va real amaliyotning uzviyligidir. Faqat maʼruza asosidagi kurs pedagogga tushuncha beradi, lekin murakkab guruh vaziyatida tez va etik qaror qabul qilish qobiliyatini shakllantirmaydi. Shu bois treningda videovaziyat tahlili, rol o‘ynash, mikromashg‘ulot, individual rivojlanish yo‘nalishini jamoaviy tuzish, materialni turli ehtiyojlarga moslashtirish, ota-ona bilan suhbat ssenariysini ishlab chiqish kabi faol metodlar ustuvor bo‘lishi kerak. Keyingi bosqichda pedagog o‘rgangan usulni o‘z guruhida sinaydi, kuzatuv dalillarini to‘playdi va mentor bilan tahlil qiladi. Shunday “o‘rganish — sinash — dalil to‘plash — tahlil — takomillashtirish” sikli kasbiy bilimni amaliy kompetentlikka aylantiradi.

To‘rtinchi shart — ko‘p tarmoqli hamkorlikning tashkiliy mexanizmini yaratishdir. O‘quv qo‘llanmada tarbiyachi, psixolog, defektolog, logoped, tibbiyot xodimi, musiqa rahbari, jismoniy tarbiya yo‘riqchisi va ota-onaning o‘zaro taʼsiri bolaning rivojlanishini kompleks qo‘llab-quvvatlashning asosiy sharti sifatida yoritilgan [7]. Hamkorlik oddiy maʼlumot almashish emas, umumiy maqsad, aniq vazifa taqsimoti, muntazam yig‘ilish, yagona kuzatuv mezonlari va kelishilgan teskari aloqani nazarda tutadi. Pedagog mutaxassis xulosasini so‘zma-so‘z takrorlashdan ko‘ra, uni kundalik o‘yin, muloqot, markazlardagi faoliyat va kun tartibiga pedagogik tarjima qila olishi kerak.

Beshinchi shart — metodik va raqamli resurslarning foydalanishga tayyor bankini shakllantirishdir. Pedagog har safar materialni noldan yaratishga majbur bo‘lsa, moslashtirish tasodifiy va vaqt talab qiluvchi jarayonga aylanadi. Resurs bankida piktogrammalar, vizual kun tartibi, ijtimoiy hikoyalar, sensor materiallar, katta shriftli va yuqori kontrastli vositalar, subtitrli qisqa videolar, oddiylashtirilgan ko‘rsatmalar, kuzatuv varaqalari hamda individual yo‘nalish namunalari bo‘lishi maqsadga muvofiq. Multimodal yondashuvga ko‘ra, axborotni vizual, audial va kinestetik kanallar orqali taqdim etish bolalarning materialni qabul qilish imkoniyatini kengaytiradi [7]. Biroq raqamli vosita maqsad emas; u bolaning ishtiroki, tushunishi va mustaqilligiga xizmat qilgandagina pedagogik qiymat kasb etadi.

Uzluksiz rivojlantirish mexanizmi

Pedagog inklyuziv kompetentligini rivojlantirish bir martalik kurs emas, tashkilotdagi kasbiy faoliyat bilan bog‘langan uzluksiz boshqaruv-pedagogik sikl sifatida tashkil etilishi lozim. Taklif etilayotgan mexanizm quyidagi mantiqqa asoslanadi: boshlang‘ich diagnostika → ehtiyoj va ustuvorlikni belgilash → individual kasbiy maqsadni loyihalash → modulli o‘qitish → xavfsiz sharoitda mikrosinov → guruh amaliyotiga tatbiq etish → mentorlik va hamkasbiy kuzatuv → bola rivojlanishi hamda pedagog faoliyati dalillarini monitoring qilish → refleksiya → korreksion qaror. Siklning yakuni yangi diagnostika uchun boshlang‘ich nuqtaga aylanadi. Mexanizmning uzluksizligi o‘rganilgan usulni mustahkamlash, o‘zgarayotgan bola ehtiyojiga moslashish va pedagogning kasbiy mustaqilligini bosqichma-bosqich oshirish imkonini beradi.

2-jadval. Inklyuziv kompetentlikni rivojlantirish mexanizmining bosqichlari

Bosqich Asosiy vazifa Vositalar Kutiladigan natija

1. Diagnostik

Mavjud bilim,

munosabat va amaliy

qiyinchilikni aniqlash.

So‘rov, keys, kuzatuv,

portfel, suhbat.

Individual kasbiy

ehtiyoj profili.

2.

Loyihalash

Aniq, o‘lchanuvchi va

amaliy maqsadni

Kasbiy rivojlanish

xaritasi, mentor bilan

kelishuv.

Maqsad va

muvaffaqiyat

indikatorlari.

3. Taʼlimiy

Olti komponent

bo‘yicha bilim va

harakatni

shakllantirish.

Modul, trening, video-

tahlil, keys, simulyatsiya.

Tushuncha va

algoritmlarning

o‘zlashtirilishi.

4. Amaliy

O‘rganilgan usulni

guruh sharoitida

sinash.

Mikromashg‘ulot, IRY

loyihasi, moslashtirilgan

material.

Bilimning real

faoliyatga ko‘chishi.

5. Qo‘llab-

quvvatlash

Qiyinchilikni birgalikda

tahlil qilish va metodik

yordam berish.

Mentorlik, hamkasbiy

kuzatuv, professional

hamjamiyat.

Kasbiy ishonch va

barqaror amaliyot.

6.

Monitoring-

refleksiya

Pedagog faoliyati va

bola dinamikasini

dalillar asosida

baholash.

Kuzatuv, bola ishlari, ota-

ona fikri, refleksiv

hisobot.

Korreksion qaror va

keyingi rivojlanish

maqsadi.

Manba: mualliflik ishlanmasi.

Mexanizmni mazmunan taʼminlash uchun oltita o‘quv modulidan foydalanish maqsadga muvofiq: “Inklyuziv qadriyat va huquqiy asoslar”, “Bola rivojlanishi va pedagogik kuzatuv”, “Individual rivojlanish yo‘nalishini loyihalash”, “Moslashtirilgan o‘yin va multimodal metodika”, “Oila va mutaxassislar bilan hamkorlik”, “Monitoring, refleksiya va raqamli portfel”. Har bir modul bilimni nazorat qilish bilan emas, amaliy mahsulot bilan yakunlanishi kerak. Bunday mahsulot sifatida kuzatuv yozuvi, o‘lchanuvchi maqsad, vizual jadval, moslashtirilgan topshiriq, ota-ona bilan suhbat rejasi yoki bola dinamikasini aks ettiruvchi tahliliy yozuv olinishi mumkin. Mazkur mahsulotlar pedagog portfelida jamlanib, o‘sish dinamikasining daliliga aylanadi.

Mentorlik mexanizmning amaliy barqarorligini taʼminlaydi. Mentor tayyor yechim beruvchi nazoratchi emas, pedagogning kuzatuvini aniqlashtiruvchi, savol orqali tahlilga undovchi va xavfsiz tajriba maydonini yaratuvchi hamkor bo‘lishi lozim. Mentorlik uch bosqichda amalga oshirilishi mumkin: faoliyatdan oldingi rejalashtirish suhbati; mashg‘ulot yoki kundalik vaziyatni kuzatish; dalilga asoslangan refleksiv suhbat. Teskari aloqa pedagog shaxsiga emas, oldindan kelishilgan kuzatiladigan harakatga qaratiladi. Masalan, “pedagog inklyuziv emas” degan umumiy baho o‘rniga “topshiriqning faqat bitta og‘zaki shaklda berilishi ikki bolaning faoliyatga kirishini qiyinlashtirdi; keyingi safar vizual ko‘rsatma sinab ko‘riladi” kabi dalilli xulosa beriladi.

Baholash mezonlari va monitoring

Inklyuziv kompetentlikni baholashda test natijasini yagona mezon sifatida qo‘llash yetarli emas. Chunki deklarativ bilim vaziyatdagi pedagogik harakatga avtomatik ravishda ko‘chmaydi. Baholash ko‘p manbali bo‘lishi lozim: normativ va nazariy bilim testi; vaziyatli keys; mashg‘ulot kuzatuvi; individual rivojlanish yo‘nalishi va moslashtirilgan material ekspertizasi; pedagogning refleksiv portfeli; ota-ona va mutaxassislar bilan hamkorlik dalillari. Natija past, o‘rta va yuqori daraja kesimida emas, avvalo boshlang‘ich holatga nisbatan o‘sish dinamikasi orqali talqin qilinadi. Bu yondashuv baholashni jazolovchi nazoratdan kasbiy rivojlanishni yo‘naltiruvchi teskari aloqa vositasiga aylantiradi.

3-jadval. Inklyuziv kompetentlikni baholash mezonlari

Konseptual-

Inklyuziyani faqat

bolani guruhga

joylashtirish deb

tushunadi; stereotip

qarashlar saqlanadi.

Asosiy huquq va

tamoyillarni biladi,

biroq murakkab

vaziyatlarda izchil

qo‘llamaydi.

Qarorlarni bola

huquqi, ishtiroki va

kuchli tomoniga

tayaydi; kamsituvchi

to‘siqlarni aniqlaydi.

metodik

Kuzatuv tizimsiz;

barcha bolaga bir xil

topshiriq va

baholashni qo‘llaydi.

Ehtiyojni aniqlaydi va

ayrim

moslashtirishlarni

amalga oshiradi, lekin

monitoring barqaror

emas.

Dalil asosida maqsad

qo‘yadi, mazmun va

vositani moslashtiradi,

natijaga ko‘ra

strategiyani

yangilaydi.

Kommunikativ

-hamkorlik

Ota-ona va

mutaxassis bilan

aloqa epizodik;

vazifalar noaniq.

Hamkorlik mavjud,

ammo umumiy reja va

yagona mezonlar to‘liq

kelishilmagan.

Oila va jamoani teng

sherik sifatida jalb

qiladi, vazifalarni

muvofiqlashtiradi va

muntazam teskari

aloqa beradi.

Qiyinchilik sababini

faqat bolaga bog‘laydi;

o‘z usulini tahlil

qilmaydi.

Faoliyatini tahlil qiladi,

biroq xulosani

barqaror korreksiyaga

aylantirishda

yordamga muhtoj.

Dalillar asosida

refleksiya qiladi, yangi

usulni etik sinaydi,

tajribani hamkasblar

bilan almashadi.

Monitoringda bola haqidagi maʼlumotlarning maxfiyligi, etik foydalanilishi va pedagogik maqsadga muvofiqligi taʼminlanishi shart. Bolalarni bir-biri bilan reytinglash inklyuziv yondashuvga zid. Asosiy tahlil birligi “bolaning dastlabki holati → pedagogik taʼsir → oraliq natija → keyingi rivojlanish dinamikasi” ko‘rinishida bo‘lishi kerak. Kuzatuv, bola faoliyati mahsuli, muloqotdagi o‘zgarish, mustaqil harakat, ota-ona maʼlumoti va mutaxassis xulosasi birgalikda tahlil qilinadi. Agar kutilgan o‘zgarish kuzatilmasa, bu bolani “qobiliyatsiz” deb baholash uchun emas, maqsad, muhit, vosita, ko‘rsatma yoki yordam darajasini qayta ko‘rib chiqish uchun signal bo‘lib xizmat qiladi.

Taklif etilgan model bir necha konseptual yo‘nalishni yagona kasbiy rivojlanish tizimiga birlashtiradi. Individual yondashuv tamoyili diagnostik-prognostik va metodikadaptiv komponentlarda, oila bilan hamkorlik tamoyili kommunikativ komponentda, to‘siqlarni bartaraf etish va do‘stona muhit yaratish g‘oyasi normativ-qadriyatli komponentda, monitoring va individual yo‘nalishni yangilash talabi refleksiv komponentda ifodalandi [7]. Natijada manbadagi tarqoq amaliy talablar pedagogning kasbiy rivojlanish maqsadi, o‘quv mazmuni va baholash indikatorlari bilan bog‘landi. Bu esa malaka oshirish dasturlarini “mavzular ro‘yxati”dan kompetentlikka yo‘naltirilgan tizimga o‘tkazish imkonini

Xalqaro tajriba ham mazkur xulosani qo‘llab-quvvatlaydi. Olib borilgan qiyosiy tahlilga ko‘ra, Italiyada umumiy taʼlim muhitidagi yordamchi pedagog va institutsional qo‘llab-quvvatlash, Finlyandiyada umumiy, kuchaytirilgan va maxsus yordamning bosqichli modeli, Angliyada taʼlim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlarni bog‘lovchi muvofiqlashtirish, Shvetsiyada universal dizayn va muhitning mavjudligi muhim o‘rin tutadi [7]. Bu modellar turlicha bo‘lsa-da, umumiy xulosa bitta: pedagogning individual mahorati aniq institutsional mexanizm, yordamchi mutaxassis, rahbar masʼuliyati va monitoring bilan mustahkamlanmasa, inklyuziv amaliyot barqaror bo‘lmaydi. Shu bois xorijiy tajribani tayyor shaklda ko‘chirish emas, uning funksional elementlarini milliy tizimga moslashtirish maqsadga muvofiq.

O‘zbekiston sharoitida uzluksiz kasbiy rivojlanish mexanizmini joriy etish uchun mavjud metodik infratuzilmadan foydalanish mumkin. 2023-yildagi konstitutsiyaviy choratadbirlar dasturida inklyuziv taʼlim beradigan pedagoglarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish vazifasi bevosita belgilangan [5]. 2026-yildagi PF-19-son Farmon esa mentortrenerlarni tayyorlash, kaskad usulidagi treninglar, “Metodik mahorat kuni” va “Metodik mahorat soati” kabi mexanizmlarni rivojlantirishni nazarda tutadi [6].

Ushbu platformalarning mazmuniga inklyuziv keyslar, individual rivojlanish yo‘nalishi, moslashtirilgan o‘yin, oila bilan hamkorlik va refleksiv portfelni kiritish taklif etilayotgan modelni alohida parallel tizim yaratmasdan amaliyotga singdirish imkonini

Modelni joriy etishda ehtimoliy xavflarni ham hisobga olish zarur. Kaskadli o‘qitishda mazmun keyingi bosqichlarga o‘tgan sari soddalashib yoki noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin; buni yagona metodik paket, trener standartlari va amaliy topshiriqlar ekspertizasi orqali kamaytirish mumkin. Hujjatlashtirishning ortiqcha ko‘payishi pedagog vaqtini bola bilan ishlashdan chalg‘itishi mumkin; shu sababli monitoring shakllari qisqa, maqsadli va qaror qabul qilishga xizmat qilishi shart. Raqamli portfel maʼlumot xavfsizligi va maxfiylik talablari bilan tashkil etiladi. Eng muhimi, inklyuziv kompetentlik natijasi sertifikat yoki kursni tugatish faktiga emas, pedagogik amaliyotdagi kuzatiladigan o‘zgarish va bolalar ishtirokining yaxshilanishiga bog‘lanishi kerak.

Amaliy tavsiyalar

Birinchidan, maktabgacha taʼlim pedagoglari uchun inklyuziv kompetentlikning olti komponentiga asoslangan yagona malaka talablari va diagnostika vositalarini ishlab chiqish zarur. Talablar nazariy bilim bilan birga kuzatuv, individual rejalashtirish, moslashtirish, hamkorlik va refleksiya kabi kuzatiladigan kasbiy harakatlarni qamrab olishi lozim.

Ikkinchidan, malaka oshirish kursini pedagogning boshlang‘ich ehtiyojiga mos individual kasbiy rivojlanish xaritasi asosida tashkil etish, har bir modulni amaliy mahsulot va guruhda sinov bilan yakunlash maqsadga muvofiq. Bu yondashuv kurs mazmuni va ish joyidagi real muammo o‘rtasidagi uzilishni kamaytiradi.

Uchinchidan, har bir MTTda direktor yoki metodist rahbarligida inklyuziv metodik guruh faoliyatini yo‘lga qo‘yish, unga tarbiyachi, psixolog, defektolog, logoped, tibbiyot xodimi va zarur hollarda ota-ona vakilini jalb etish kerak. Guruhning vazifasi bolaga yordamni muvofiqlashtirish, pedagogga maslahat berish va individual yo‘nalish natijasini muntazam ko‘rib chiqishdan iborat bo‘ladi.

To‘rtinchidan, “Metodik mahorat kuni” va “Metodik mahorat soati” doirasida inklyuziv keyslar, mikromashg‘ulotlar, hamkasbiy kuzatuv va mentorlik siklini muntazam tashkil etish lozim. Bir martalik ochiq dars o‘rniga rejalashtirish, kuzatuv, teskari aloqa va qayta sinashdan iborat rivojlantiruvchi format qo‘llanishi kerak.

Beshinchidan, hududiy va institutsional darajada moslashtirilgan o‘yinlar, piktogrammalar, vizual jadval, sensor materiallar, subtitrli videolar, sodda kuzatuv blankalari va individual yo‘nalish namunalaridan iborat ochiq metodik resurs bankini yaratish maqsadga muvofiq. Har bir resurs pedagogik maqsad, ehtiyoj turi, foydalanish algoritmi va xavfsizlik talabi bilan tavsiflanishi zarur.

Oltinchidan, kompetentlik monitoringini test balli bilan cheklamasdan, pedagog portfeli, mashg‘ulot kuzatuvi, moslashtirilgan material sifati, oila va mutaxassislar hamkorligi hamda bolaning individual rivojlanish dinamikasi asosida olib borish kerak. Monitoring natijasi jazolash yoki reyting uchun emas, keyingi kasbiy rivojlanish vazifasini belgilash uchun qo‘llanishi lozim.

Maktabgacha taʼlim tashkiloti pedagogining inklyuziv kompetentligi zamonaviy taʼlim sifatini taʼminlovchi strategik kasbiy xususiyatdir. U faqat maxsus pedagogik bilim yoki alohida ehtiyojli bola bilan individual mashg‘ulot o‘tkazish ko‘nikmasidan iborat emas. Inklyuziv kompetentlik bola huquqi va qadrini tan olish, rivojlanish ehtiyojini dalillar asosida aniqlash, maqsadni loyihalash, taʼlim mazmuni va muhitini moslashtirish, oila hamda mutaxassislar bilan hamkorlik qilish, natijani monitoring va refleksiya asosida takomillashtirishning yaxlit birligidir. Shu maʼnoda pedagogning kasbiy o‘sishi bolaning tizimga moslashishini emas, taʼlim tizimining bolaga moslashish qobiliyatini kuchaytiradi.

Tadqiqot natijasida normativ-qadriyatli, psixologik-pedagogik, diagnostikprognostik, metodik-adaptiv, kommunikativ-hamkorlik va refleksiv-innovatsion komponentlardan iborat konseptual tuzilma taklif etildi. Uni rivojlantirish uchun diagnostikadan boshlanib refleksiya va korreksiya bilan yangilanadigan uzluksiz mexanizm asoslandi. Modelning samarasi rahbarning qo‘llab-quvvatlashi, amaliyotga yo‘naltirilgan modullar, mentorlik, ko‘p tarmoqli hamkorlik, tayyor metodik resurslar va ko‘p manbali monitoring mavjudligiga bog‘liq. Mazkur modelni keyingi tadqiqotlarda diagnostik vositalar orqali tajriba-sinovdan o‘tkazish, komponentlar bo‘yicha o‘sish dinamikasi va uning bolalarning ishtiroki hamda rivojlanishiga taʼsirini statistik tahlil qilish istiqbolli ilmiy yo‘nalish hisoblanadi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-aprel. URL: https://lex.uz/docs/-

6445145 2. O‘zbekiston Respublikasining “Taʼlim to‘g‘risida”gi O‘RQ-637-son Qonuni. 2020-yil 23-

sentabr. 20-modda. URL: https://lex.uz/docs/-5013007 3. O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha taʼlim va tarbiya to‘g‘risida”gi O‘RQ-595-

son Qonuni. 2019-yil 16-dekabr. URL: https://lex.uz/docs/-4646908 4. O‘zbekiston Respublikasining “Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyani

ratifikatsiya qilish haqida”gi O‘RQ-695-son Qonuni. 2021-yil 7-iyun. URL: 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi

Konstitutsiyasini amalga oshirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar

to‘g‘risida”gi PF-67-son Farmoni. 2023-yil 8-may. URL: https://lex.uz/docs/-6461609 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha taʼlim va tarbiya tizimini yanada

takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-19-son Farmoni. 2026-yil 5-fevral.

URL

https://lex.uz/docs/-8037353 7. Abdullayeva N.Sh., Raximova S.S., Valiyeva F.R., Arslanova M.M., Ro‘ziyeva Sh.M.

Maktabgacha inklyuziv taʼlim nazariyasi va amaliyoti: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent,

2026. – 109 b. 8. UNESCO. A Guide for Ensuring Inclusion and Equity in Education. – Paris: UNESCO,

2017. URL: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000248254 9. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education – All

Means All. – Paris: UNESCO, 2020. URL: 10. United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. – New York,

2006. Article 24. URL: https://social.desa.un.org/issues/disability/crpd/article-24-

education 11. UNESCO. Education 2030: Incheon Declaration and Framework for Action for the

Implementation of Sustainable Development Goal 4. – Paris, 2016. 12. Booth T., Ainscow M. Index for Inclusion: Developing Learning and Participation in

Schools. – 3rd ed. – Bristol: Centre for Studies on Inclusive Education, 2011. 13. UNICEF. Teachers, Inclusive, Child-Centred Teaching and Pedagogy: Webinar 12

Companion Technical Booklet. – New York: UNICEF, 2014. 14. Pijl S.J. Preparing Teachers for Inclusive Education: Some Reflections from the

Netherlands // Journal of Research in Special Educational Needs. – 2010. – Vol. 10,

No. S1. – P. 197–201.

15. Valiyeva F.R. Socio-pedagogical mechanisms for forming an inclusive environment in

preschool education // Science and Innovation. – 2026. – Vol. 5, Issue 5. – P. 175–179. 16. Abdullayeva N.Sh., Valiyeva F.R., Raximova S.S. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida

inklyuziv taʼlimni samarali tashkil etishning psixologik-pedagogik shart-sharoitlari //

Maktabgacha va maktab taʼlimi jurnali. – 2026. – Vol. 4, No. 3. – B. 663–666. DOI: