MAKTABGACHA TAʼLIMDA INKLYUZIYA VA TENG IMKONIYATLARNI TAʼMINLASH

--⊱⊱ 616 ⊰⊰--

TAʼMINLASH

Rixsiboyeva Nodira Muksumovna

Uchtepa tumani 207-sonli DMTT

direktori

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim muassasalarida inklyuziv yondashuvni joriy etish, bolalarning individual ehtiyojlari va rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda teng imkoniyatlarni taʼminlashning nazariy va amaliy jihatlari yoritiladi. Inklyuziv taʼlim tamoyillariga asoslangan holda, maxsus ehtiyojli bolalarni umumiy taʼlim jarayoniga qoʻshish, pedagoglarning kasbiy tayyorgarligi, muhitning moslashtirilishi, oʻyin va taʼlim faoliyatini differensial tashkil etish usullari tahlil qilinadi. Tadqiqotda maktabgacha taʼlimda inklyuziyani samarali qoʻllash orqali barcha bolalarning ijtimoiy moslashuvi, oʻz-oʻzini anglash darajasi va oʻquv jarayonidagi faolligini oshirish imkoniyatlari koʻrib chiqiladi.

Kalit soʻzlar: inklyuziv taʼlim, maktabgacha taʼlim, teng imkoniyatlar, maxsus ehtiyojli bolalar, pedagogik yondashuv, moslashtirilgan muhit, differensial taʼlim, ijtimoiy moslashuv.

АННОТАЦИЯ

В данной статье рассматриваются теоретические и практические аспекты внедрения инклюзивного подхода в дошкольных образовательных учреждениях с учётом индивидуальных потребностей и особенностей развития детей, обеспечивая равные возможности. На основе принципов инклюзивного образования анализируются включение детей с особыми образовательными потребностями в общий образовательный процесс, профессиональная подготовка педагогов, адаптация среды, а также методы дифференцированной организации игр и образовательной деятельности. В исследовании рассматриваются возможности повышения социальной адаптации всех детей, уровня самопознания и активности в учебном процессе через эффективное применение инклюзии в дошкольном образовании.

Ключевые слова: инклюзивное образование, дошкольное образование, равные возможности, дети с особыми потребностями, педагогический подход, адаптированная среда, дифференцированное обучение, социальная адаптация.

ABSTRACT

This article explores the theoretical and practical aspects of implementing an inclusive approach in preschool educational institutions, taking into account childrenʼs individual needs and developmental characteristics to ensure equal opportunities. Based on the principles of inclusive education, the study analyzes the inclusion of children with special needs in the general educational process, teachersʼ professional training, environmental adaptation, and methods of differentiating play and educational activities. The research examines how effective application of inclusion in preschool education can enhance all childrenʼs social adaptation, self-awareness, and engagement in the learning process.

Keywords: inclusive education, preschool education, equal opportunities, children with special needs, pedagogical approach, adapted environment, differentiated instruction, social adaptation.

--⊱⊱ 617 ⊰⊰--

KIRISH

Inklyuziya bu bolani “moslashishga majbur qilish” emas, balki muhitni bola uchun moslashtirish tamoyiliga asoslangan pedagogik yondashuvdir. Ilmiy tadqiqotlar (UNESCO, UNICEF va boshqa xalqaro manbalar) taʼkidlashicha, inklyuziv muhitda tarbiyalangan bolalar ijtimoiy muloqot koʻnikmalarini tezroq rivojlantiradi va jamiyatga moslashuv darajasi yuqoriroq boʻladi.

Sinfda nutqida nuqsoni bor bola boʻlsa, tarbiyachi barcha bolalar ishtirokida “piktogramma kartochkalar”dan foydalanadi. Nutqi yaxshi rivojlangan bolalar ham kartochkalar yordamida gap tuzishga harakat qiladi, nutqiy nuqsoni boʻlgan bola esa oʻzini teng deb his qiladi. Muhit bola ehtiyojiga moslashadi, bola esa taʼlim jarayonidan chetda qolmaydi.

Amaliy misol:

“Moslashtirilgan matematika burchagi”: - nozik motorikasi sust rivojlangan bola uchun katta hajmdagi Lego kublar - mayda buyumlar bilan ishlay oladigan bola uchun tafakkurni rivojlantiruvchi konstruktiv materiallar - eʼtiborida muammo bor bola uchun ranglarga ajratish, guruhlash vazifalari Bir mashgʻulot, lekin har bir bola oʻz imkoniyatiga qarab rivojlanadi.

ASOSIY QISM

Maktabgacha taʼlim tizimida inklyuziv yondashuvni rivojlantirish bugungi kunda davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishiga aylangan. 2022-yilda Shavkat Mirziyoyev xalqaro miqyosdagi erta yoshdagi taʼlim boʻyicha konferensiyada soʻzga chiqib, “maktabgacha taʼlimda sifatli, inklyuziv yondashuvni joriy etish har bir bolaga teng imkoniyat yaratishning eng muhim tamoyilidir”, deb qayd etgan.

2023-yilda maktabgacha taʼlim muassasalarini modernizatsiya qilish boʻyicha amalga oshirilgan islohotlarda mavjud bogʻchalarda moslashtirilgan muhit yaratish boʻyicha aniq vazifalar belgilandi. Amaliyot shuni koʻrsatadiki, inklyuziv guruhlar samarali ishlashi uchun faqat bino yoki jihozlarni moslashtirish yetarli emas.

Muhimi – farzand atrofidagi butun tarbiyaviy ekologiya, yaʼni tarbiyachi, psixolog, ota-ona va bola oʻrtasidagi muloqot uygʻunligi.

Inklyuziv taʼlimning eng muhim amaliy mexanizmlaridan yana biri individual rivojlantiruvchi dasturdir. 2024-yildan boshlab bir qator maktabgacha taʼlim muassasalarida sinov tariqasida individual oʻsish xaritalari joriy etila boshlandi. Bu xaritalar har bir bolaning kuchli va zaif tomonlarini, rivojlanish surʼatini va psixologik ehtiyojlarini hisobga olgan holda tuziladi.

Inklyuziv taʼlim samaradorligida psixologik qoʻllab-quvvatlash markaziy oʻrin tutadi. 2022- yilgi nutqida Shavkat Mirziyoyev “erta yoshdagi tarbiya bu nafaqat taʼlim, balki bola qalbiga mehr va ishonch berish jarayoni” ekanini alohida taʼkidlagan. Amaliyotda bu degani tarbiyachi bolaning ruhiy holatini doimiy kuzatib, uning guruhga moslashishida yoʻnaltiruvchi rolni bajaradi.

Misol tariqasida, oʻziga ishonchi past bolani olib qaraylik. U guruh oʻyinlariga qoʻshilmasligi, boshqa bolalar bilan muloqotga kirishishga qiynalishi mumkin.

Bunday bola uchun tarbiyachi kichik qadamlar bilan, avval bir bolaga, keyin ikki bolaga, soʻngra butun guruhga qoʻshib borish orqali ijtimoiy moslashuv jarayonini asta-sekin tashkil etadi. Bu usul bola uchun psixologik bosim emas, balki qoʻllab-quvvatlovchi rivojlantiruvchi tajribaga aylanadi.

2023-yilda taʼlim tizimi boʻyicha oʻtkazilgan yigʻilishda Shavkat Mirziyoyev “maktabgacha taʼlimda ota-ona va pedagog hamkorligi – farzand tarbiyasining eng muhim omili” ekanini taʼkidlagan. Inklyuziv guruhlar ishlashidagi eng katta qiyinchilik – ota-onalar ongidagi farq va

--⊱⊱ 618 ⊰⊰-- farzandi haqida ortiqcha xavotirlar. Amaliy yechim sifatida bogʻchalarda psixologlar, logopedlar va tarbiyachilar bilan birgalikda maslahat kunlari yoʻlga qoʻyiladi.

Masalan, maxsus ehtiyojli bolaga ega ota-onaga uy sharoitida qanday oʻyinlar oʻtkazish, qaysi ragʻbatlantirish usullari yaxshi natija berishi, bolani uy vazifalariga qanday jalb etish kerakligi boʻyicha amaliy tavsiyalar beriladi. Bu hamkorlik inklyuziyaning oilada ham davom etishini taʼminlaydi.

Inklyuziv guruhning eng muhim ijtimoiy funksiyasi barcha bolalarda bagʻrikenglik, hurmat, hamjihatlik kabi fazilatlarni rivojlantirishdir. 2022-yilgi nutqda davlat rahbari “bolalarda yoshligidan mehr-shafqat va bagʻrikenglikni shakllantirish jamiyat taraqqiyotining poydevoridir”, deb aytgan. Amaliyotda bu quyidagicha koʻrinadi: - umumiy rolli oʻyinlar orqali bolalar bir-birini tinglashni oʻrganadi - jamoaviy mashqlar ular orasida hamkorlikni kuchaytiradi - farqli bolalar bilan birga boʻlish hayotning tabiiy holi sifatida qabul qilinadi

Shunday guruhlarda ulgʻayotgan bola kelajakda jamiyatga yanada bagʻrikeng, hurmatli va ijtimoiy masʼul shaxs boʻlib shakllanadi.

Keng qamrovli amaliy jadval: Moslashtirilgan muhit

yaratish

Guruhda

eshitishida

qiyinchilik

boʻlgan bola bor

Xonaga vizual belgilar,

rangli ishoralar, qoʻl

harakati bilan tushuntirish,

piktogrammalar

joylashtirish

Bola topshiriqlarni

tushunishda qiynalmaydi,

oʻzini guruhning teng

aʼzosi deb his qiladi

Nutqiy rivojlanish

sust boʻlgan bola

bilan ishlash

Bola soʻzlarni

talaffuz qilishda

tortinadi

Rolli oʻyinlar, rasmli

kartalar, dialogli oʻyinlar,

oʻyinchoqlar orqali

muloqotga undash

Bola muloqotga faol

kirisha boshlaydi, qoʻrquv

kamayadi

Harakat

koordinatsiyasi sust

boʻlgan bolani

qoʻllab-quvvatlash

Bola yugurish,

sakrash kabi

harakatlarda

choʻchiydi

Motorika mashqlari, qum

bilan ishlash, konstruktiv

oʻyinlar, yumshoq toʻplar

bilan mashqlar

Bola harakatlarga ishonch

bilan qoʻshila boshlaydi,

muvofiqlashtirish

yaxshilanadi Ijtimoiy moslashishni

qoʻllab-quvvatlash

Bola guruh

oʻyinlariga

qoʻshilmaydi

Boshlanishida bir bola bilan

kichik oʻyin, keyin ikki bola

bilan, soʻng guruh bilan

oʻynashga jalb qilish

Bola guruhga moslasha

boshlaydi, yangi doʻstlar

orttiradi

Ota-onalar bilan individual hamkorlik

Ota-ona farzandi

haqida xavotirli

Psixolog bilan birga suhbat,

uyda bajarish uchun amaliy

oʻyinlar roʻyxati, uy

pedagogikasi boʻyicha

maslahat

Ota-ona oʻz bolasi

ehtiyojini toʻgʻri

tushunadi, qoʻrquv

kamayadi

Teng imkoniyatlar yaratish uchun darsni

Guruhdagi bolalar

rivojlanish

darajasi turlicha

Bir vazifani bir necha

murakkablik darajasida

taklif qilish, har bir bolaning

Barcha bolalar oʻziga mos

tempda ishlaydi, hech kim

--⊱⊱ 619 ⊰⊰--

differensial tashkil

etish

qobiliyatiga qarab topshiriq

moslash

oʻzini ortda qolgandek his

qilmaydi

Emosional muvozanatni qoʻllab-

quvvatlash

Bola tez-tez

yigʻlaydi yoki

oʻzini chetga

oladi

“Tinchi burchak” yaratish,

nafas mashqlari, qulay

oʻyinchoqlar bilan

tinchlantirish

Bola oʻzini xavfsiz his

qiladi, emosional

barqarorlik oshadi

Maxsus ehtiyojli

bolalar uchun oʻyin

terapiyasi

Bola muloqotdan

qochadi

Qum terapiyasi, suv bilan

oʻyinlar, sensor oʻyinlar,

yumshoq matolar bilan

sezgi mashqlari

Bola atrof-muhitga

moslashadi, sezgi

jarayonlari faollashadi

XULOSA

Maktabgacha taʼlimda inklyuziya va teng imkoniyatlarni taʼminlash – bu bugungi kunda nafaqat taʼlim tizimi, balki butun jamiyatning pishiq va masʼuliyatli rivojlanishiga xizmat qiladigan strategik yoʻnalishdir. Inklyuziv taʼlimning mohiyati shundaki, u har bir bolaning jismoniy, psixologik, intellektual yoki ijtimoiy rivojlanishidagi oʻziga xosliklarni cheklov deb emas, balki individual rivojlanishning tabiiy jarayoni sifatida qabul qiladi. Shu bois inklyuziyaning markazida bola shaxsini chuqur anglash, uning ehtiyojlarini toʻgʻri baholash va unga mos pedagogik yechimlarni yaratish turadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

6. Inklyuziv maktabgacha taʼlim: Zamonaviy rivojlanish jarayonlari Yakubova Z., Arslanova M. (2023).

7. Maktabgacha taʼlimda inklyuziv taʼlimni amalga oshirishning dolzarb masalalari Mirzatova G. (2023).

8. Maktabgacha taʼlimda inklyuziv taʼlim tizimini rivojlantirish Raxmonova S.M., Negmatova M.M. (2024).

9. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida inklyuziv taʼlim tamoyillari Uzoqova Maftuna Y. (2025).