MAKTABGACHA YOSH DAVRIDA IJTIMOIY–EMOTSIONAL VA PSIXOLOGIK RIVOJLANISH

--⊱⊱ 254 ⊰⊰--

RIVOJLANISH

Ravshanova Noila Oʻtkir qizi, Qahramanova Shahnoza Erkin qizi

Toshkent viloyati pedagogik mahorat

Markazi “ Maktabgacha, boshlangʻich

va maxsus taʼlim metodikasi”

kafedrasi oʻqituvchilari

Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy-emotsional va psixologik rivojlanish jarayonlari, ularning shakllanishiga taʼsir etuvchi omillar hamda tarbiyachi va ota-onalarning ushbu jarayondagi oʻrni tahlil etiladi. Maktabgacha yosh psixologiyasining asosiy qonuniyatlari, emotsional barqarorlik, muloqot koʻnikmalari, empatiya, oʻzini anglash va oʻzini boshqarish kabi kompetensiyalar yoritilgan. Maqolada shuningdek, zamonaviy yondashuvlar va mahalliy pedagogik-amaliy tajribalar asosida tavsiyalar berilgan.

Kalit soʻzlar: maktabgacha taʼlim, emotsional rivojlanish, psixologik barqarorlik, ijtimoiy koʻnikma, empatiya, bola psixologiyasi.

Annotation: This article analyzes the social-emotional and psychological development of preschool children, the factors affecting these processes, and the role of educators and parents. It highlights key principles of preschool psychology, including emotional stability, communication skills, empathy, self-awareness, and self-regulation. Modern approaches and local pedagogical practices are also discussed.

Keywords: preschool education, emotional development, psychological stability, social skills, empathy, child psychology.

Аннотация: В данной статье рассматриваются процессы социально-эмоционального и психологического развития детей дошкольного возраста, факторы, влияющие на их формирование, а также роль воспитателей и родителей. Анализируются основные закономерности дошкольной психологии, эмоциональная устойчивость, коммуникативные навыки, эмпатия, самосознание и саморегуляция. Приведены современные подходы и местный педагогический опыт.

Ключевые слова: дошкольное образование, эмоциональное развитие, психологическая устойчивость, социальные навыки, эмпатия, детская психология.

KIRISH

Maktabgacha yosh davri inson rivojlanishining eng dinamik, sezgir va murakkab bosqichlaridan biridir. Bu davrda bola shaxs sifatida shakllanib, atrof-muhit bilan muloqotga kirishadi, oʻzining his-tuygʻularini boshqarishni, ijtimoiy munosabatlarni oʻrganishni boshlaydi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida olib borilayotgan tarbiyaviy va taʼlimiy jarayonlarning samaradorligi aynan bolaning ijtimoiy–emotsional va psixologik rivojlanishiga bevosita taʼsir koʻrsatadi.

Ijtimoiy–emotsional rivojlanish bolalarning oʻz hissiyotlarini anglash, boshqarish, muloqot qilish, jamoada faol ishtirok etish va empatiya koʻrsatish kabi koʻnikmalarni shakllantiradi. Psixologik rivojlanish esa idrok, tafakkur, xotira, tasavvur, diqqat jarayonlarining rivojlanishi bilan bogʻliq boʻlib, shaxsning keyingi bosqichlaridagi muvaffaqiyatlari uchun zamin yaratadi.

ASOSIY QISM

--⊱⊱ 255 ⊰⊰--

Maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy-emotsional rivojlanishi:

Ijtimoiy-emotsional rivojlanish — bu bolaning his-tuygʻularini tanishi, ularni boshqarishi, boshqalar hissiyotlarini anglay olishi va ijtimoiy muloqotga kirisha bilish jarayonidir.

Emotsional barqarorlikning shakllanishi:

Bola 3–6 yosh oraligʻida oʻz hissiyotlarini nomlashni, aytib berishni oʻrganadi. Tarbiyachi va ota-onaning mehribon, barqaror munosabati bolaning xavfsizlik hissini kuchaytiradi. Emotsional barqarorlikning poydevori — ishonch hissi va kattalarning qoʻllab-quvvatlovidir. Empatiyaning rivojlanishi:

Maktabgacha yoshda bola boshqalarning hissiyotlarini tushunishga harakat qila boshlaydi. U boshqalarning dardiga achinish, quvonchiga sherik boʻlish kabi ijtimoiy emotsional reaksiyalarni namoyon etadi. Empatiya bola ijtimoiy moslashuvi uchun zarur boʻlgan poydevor hisoblanadi. Nutq va muloqot jarayonining rivoji bola ijtimoiy oʻzaro taʼsirining asosiy vositasi hisoblanadi. Bu bosqichda bola:

• oʻz fikrini erkin ifodalashni;

• tengdoshlari bilan kelishishni;

• rolli oʻyinlarda ishtirok etishni;

• ziddiyatlarni tinch yoʻl bilan hal qilishni oʻrganadi.

Psixologik rivojlanishning oʻziga xos xususiyatlari

Maktabgacha yosh kognitiv jarayonlarning faol rivojlanish davridir.Bola tevarak-atrofni sinchkovlik bilan kuzatadi, rang, shakl, tovush, hajm kabi belgilarni ajratishni oʻrganadi. Piage taʼlimoti asosida, bu davrda bola preoperatsional tafakkur bosqichida boʻladi, yaʼni tasavvur va ramziy fikrlash kuchayadi.Xotira ixtiyorsizdan ixtiyoriy xotiraga oʻta boshlaydi. Diqqat esa uzoqroq muddat bir faoliyatga yoʻnaltirilishi mumkin boʻladi. Bu maktab taʼlimiga tayyorgarlikning muhim shartidir.

Bola oʻz “Men” obrazini shakllantira boshlaydi:

• oʻziga baho beradi,

• muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligini tushunadi,

• maʼlum vaziyatlarda oʻzini boshqarishga harakat qiladi.

Bu jarayonlarning barqaror rivoji bolaning shaxs sifatida shakllanishiga asos yaratadi.Tarbiyachining pedagogik yondashuvi ham muhim oʻrin tutadi.

Tarbiyachi bolaning emotsional holatini kuzatib, unga psixologik qoʻllab-quvvatlovchi muhit yaratishi kerak. Ijobiy intizom, qiziqarli oʻyinlar, jamoaviy mashgʻulotlar ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantiradi.

Oiladagi mehribonlik, barqarorlik, toʻgʻri muloqot bolada mustahkam emotsional asos yaratadi. Ota-onaning bola bilan sifatli muloqoti, birga oʻynashi, uni qoʻllab-quvvatlashi ijtimoiyemotsional rivojlanishni jadallashtiradi.

Maktabgacha taʼlim tashkiloti ota-ona mahalla uch tomonlama hamkorlikda ishlaganda bola uchun eng qulay psixologik muhit yaratiladi.

XULOSA

Maktabgacha yosh davrida ijtimoiy-emotsional va psixologik rivojlanish bolaning kelajakdagi muvaffaqiyatlari uchun mustahkam poydevor yaratadi. Bu jarayon professional tarbiyachilar, ota-onalar va jamiyat tomonidan toʻgʻri tashkil etilsa, bola oʻziga ishongan, muloqotga ochiq, emotsional jihatdan barqaror shaxs boʻlib shakllanadi. Shu bois, ushbu yosh davrida bola psixologiyasiga oid ilmiy yondashuvlar, milliy pedagogik tajribalar va zamonaviy metodlarni uygʻunlashtirish muhim hisoblanadi.

--⊱⊱ 256 ⊰⊰--

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Abdullayeva Q. Maktabgacha pedagogika. – Toshkent: Fan, 2019.

2. Aripova R. Bola psixologiyasi asoslari. – Toshkent: Tafakkur, 2020.

3. Gʻoziev E. Ontogenez psixologiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2016.

4. Karimova V. Yosh davrlar psixologiyasi. – Toshkent: Universitet, 2018.

5. Nishonova Z. Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2021.