MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA EMPATIYA SHAKLLANISHI: OILA VA TARBIYA ROLI

--⊱⊱ 188 ⊰⊰--

TARBIYA ROLI

Vaxitova Mavjuda Xamdamovna

Samarqand Viloyati Bulungʻur tumani

Maktagacha va maktab taʼlimi boʻlimi

tasarrufidagi 7-DMTT direktori

Annotatsiya

Ushbu maqolada erta yoshdagi bolalarda empatiya shakllanishi, uning psixologik asoslari, oiladagi emotsional muhitning taʼsiri hamda tarbiyachining pedagogik yondashuvi yoritilgan. Empatiya — bola shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishining muhim koʻrsatkichi boʻlib, u oʻyin, muloqot, kuzatish va kattalarning namuna koʻrsatishi orqali rivojlanadi. Maqolada erta yoshda empatiya poydevorining mustahkamlanishi bolaning keyingi ijtimoiy faoliyatiga taʼsir etuvchi omil sifatida tahlil qilingan. Kalit soʻzlar: empatiya, his-tuygʻular, oila, tarbiya, erta yosh, ijtimoiy rivojlanish.

Аннотация

В статье рассматривается формирование эмпатии у детей раннего возраста, её психологические основы, влияние эмоциональной атмосферы в семье и педагогический подход воспитателя. Эмпатия является важным показателем личностного и социального развития ребёнка и формируется через игру, общение, наблюдение и подражание взрослым. В работе подчёркивается, что раннее развитие эмпатии служит фундаментом успешной социальной адаптации ребёнка в будущем. Ключевые слова: эмпатия, эмоции, семья, воспитание, ранний возраст, социальное развитие.

Abstract

This article examines the development of empathy in early childhood, its psychological foundations, the influence of family emotional climate, and the role of the educatorʼs pedagogical guidance. Empathy is a key indicator of a childʼs social and personal development, cultivated through play, communication, observation, and modeling adult behavior. The article highlights that early establishment of empathy serves as a foundation for the childʼs future social competence and emotional well-being. Keywords: empathy, emotions, family, education, early childhood, social development.

Erta yoshda empatiya shakllanishi: oila va tarbiya roli

Erta bolalik — bu nafaqat jismoniy va intellektual oʻsish davri, balki insonning boshqalar bilan munosabat qurish qobiliyati shakllanadigan eng nozik bosqichdir. Aynan shu davrda bola “boshqaning holatini his qilish”, “uning kayfiyatini tushunish” kabi murakkab, ammo hayot uchun zarur boʻlgan empatiya koʻnikmalariga ilk qadam qoʻyadi. Empatiya — bu shunchaki achinish yoki rahm qilish emas; u boshqani his qilish, uning nuqtai nazariga hurmat bilan qarash va javoban mos hissiy reaksiya bildira olish qobiliyatidir. Bolada shaxsning asosiy psixologik xususiyatlari

--⊱⊱ 189 ⊰⊰-- shakllanadigan eng muhim davr hisoblanadi. Ushbu davrda bola nafaqat atrof-muhitni idrok etadi, balki oʻz hissiyotlarini anglay boshlaydi, ularga nom beradi va asta-sekin ularni boshqarishga oʻrganadi. His-tuygʻularni tanish va boshqarish koʻnikmalari bolaning kelajakdagi muloqot madaniyati, oʻziga ishonchi, xulq-atvori va ijtimoiy moslashuvi uchun mustahkam poydevor yaratadi.

Empatiyaning shakllanishida eng birinchi maktab — oila. Oilaviy muloqotning ohangi, ota-ona oʻz his-tuygʻularini qanday namoyon qilishi, bolaga qanchalik eʼtibor va mehr ajratishi — bularning barchasi bola ruhiy olamining poydevorini belgilaydi. Ota-onaning bir-biriga munosabat tarzini bola sezadi, kuzatadi va shu asosda oʻz muloqot modelini quradi. Agar oilada oʻzaro hurmat, tinglash, hislarga eʼtibor qilish madaniyati mavjud boʻlsa, bola tabiiy ravishda boshqani tushunishni oʻrganadi.

Empatiya oʻyin orqali yanada faol rivojlanadi. Ayniqsa, rolli oʻyinlar — “doktor va bemor”, “ona va bola”, “doʻkonchi va xaridor” kabi oʻyinlar bolaga boshqalar rolida boʻlishni, ularning holatini his qilishni, turlicha hissiy vaziyatlarni boshdan kechirishni oʻrgatadi. Bu jarayon bolaga: “Agar men bu rol bilan boʻlsam, qanday his qilardim?” degan savolga javob topishga yordam beradi. Shunday qilib, oʻyin — empatiya uchun tabiiy laboratoriya vazifasini bajaradi.

Tarbiyachi empatiya shakllanishida ikkinchi muhim figura hisoblanadi. Maktabgacha taʼlim muassasasida bola oʻzga bolalar bilan birgalikda yashashni, navbat kutishni, oʻrtoqlarining kayfiyatini sezishni oʻrganadi. Tarbiyachining oddiygina “Doʻstingning koʻngli xira, unga biror yordam bera olamizmi?” degan savoli bolani boshqaga eʼtiborli boʻlishga chorlaydi. Bu izchil yondashuv bolaga boshqalarning his-tuygʻulari ham qadrli ekanini anglatadi.

Empatiya, avvalo, tinglash madaniyati orqali rivojlanadi. Bola gapirmoqchi boʻlsa, kattalar uning soʻzini boʻlmasdan tinglashsa, bola boshqalarga ham shunday hurmat bilan yondashadi. Aksincha, hissiyati rad etilgan bola oʻz hislarini yashirishni, boshqalar hislariga nisbatan befarqlikni odat qilishi mumkin.

Shuningdek, ertak va hikoyalar ham empatiyani rivojlantiruvchi kuchli vosita hisoblanadi. Qahramonlarning boshidan kechirgan holatlari, ularning quvonch va qaygʻulari haqida suhbatlashish bola uchun hislar olamini kengaytiradi. Masalan: “Sence bu qahramon hozir oʻzini qanday his qilyapti?”, “U nega xafa boʻldi?” kabi savollar bola tafakkurida hissiy nuqtai nazar yaratishga xizmat qiladi.

Empatiya erta yoshda mustahkam poydevor topsa, bola keyinchalik maktabda, jamiyatda, jamoada, oilaviy hayotda ham oʻzaro hurmat va muloqotga asoslangan munosabatlar qura oladi. Boshqa insonning holatini tushunish qobiliyati bola shaxsining axloqiy, ijtimoiy va psixologik yetukligiga xizmat qiladi.

Erta yoshda empatiya shakllanishi — bu bola qalbiga quyilgan mehr urugʻidir. Oila va tarbiyachi birgalikda bu urugʻni parvarish qilgan holda, kelajakda boshqalarga mehr, eʼtibor va hurmat bilan qaray oladigan insonni tarbiyalaydi.

Erta yoshda empatiyaning shakllanishi bolaning kelajakdagi ijtimoiy muvaffaqiyatining asosi hisoblanadi. Oila mehr-muhabbati, kattalarning emotsional qoʻllab-quvvatlashi, tarbiyachining izchil pedagogik yondashuvi va rolli oʻyinlar orqali bola boshqalarning holatini tushunishni, histuygʻularini anglashni va ularga mos reaktsiya bildirishni oʻrganadi. Empatiya erta yoshda shakllantirilsa, bola muloqotga ochiq, mehribon, insonlarga eʼtiborli va psixologik barqaror shaxs sifatida voyaga yetadi. Bu esa uning oilada, maktabda va jamiyatda ham ijobiy munosabatlar oʻrnatishiga xizmat qiladi.

--⊱⊱ 190 ⊰⊰--

Foydalanilgan adabiyotlar

6. Kandel E.R., Schwartz J.H., Jessell T.M. Neuroscience: Principles of Neural Science. – New York: McGraw-Hill, 2013.

7. Guyton A.C., Hall J.E. Medical Physiology. – Philadelphia: Elsevier, 2016.

8. Gʻaniyev F., Mamatqulov O. Inson fiziologiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2018.

9. Bear M.F., Connors B.W., Paradiso M.A. Neuroscience: Exploring the Brain. – Lippincott Williams & Wilkins, 2015.

10. Soliyeva M., Raximov B. Sensor tizimlar va sezgilar psixologiyasi. – Toshkent: Fan,