«МУҲАББАТ» КОНЦЕПТИНИНГ ДЕНОТАТИВ МАЪНОЛАРИНИНГ ТАҲЛИЛИ

ТАҲЛИЛИ

Казахбаева Азиза

Қорақалпоқ давлат университети

Аннотация

Ушбу мақолада «Муҳаббат» концептининг қорақалпоқ, ўзбек, рус ва инглиз тиллари луғатлардаги денотатив маънолари таҳлил қилинган. Натижада лексемаларнинг қорақалпоқ, ўзбек, рус ва инглиз тилларидаги маъноларини жадвал тарзида ишлаб чиқилди.

Калит сўзлар: концепт, ишқ, тўйғу, муҳаббат, лексема, денотатив, коннататив, синоним.

КИРИШ

Муҳаббат - қандайдир шахсқа ёки шахслар гуруҳига, ғояга ёки амалий лаёқатлилигига нисбатан пинҳоний ва кучли ҳис тўйғу бўлиб ҳисобланади ва у шахс сийратининг мустақил ва эркин ифодаси сифатида юзага келади. Муҳаббат тўйғусининг улуғворлиги ва мураккаблиги шунда, унда биологик ва маънавий, яккалик ва ижтимоий, интим ва умумий вазиятлар бамисоли битта нуқтага тупланади [15].

АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ ВА МЕТОДОЛОГИЯ

Тадқиқотимиз объекти сифатида «Муҳаббат» концептининг қорақалпоқ, ўзбек, рус ва инглиз тилларидаги луғавий дефиницияларини таҳлил қилишда «Қорақалпоқ тилининг изоҳли лўғати», «Русско-каракалпакский словарь», «Туркий тилларининг этимологик лўғати», ва Мэриэм Вебстер ва Роже Тезауруслари каби лўғатлардан кенгдан фойдаланилди.

Маҳмуд Қашғари «Диван Луғат ат-Турк» сўзлигида (ХI аср) «муҳаббат» лексемасининг ўрнига «иссиқлик» лексемаси سکلك׀ – «муҳаббат», «мулоқот», куңул ~ исиқликй карãк «юракда муҳаббат ўти ёниш» деган маъносида берилган [1]. «Муҳаббат» лексемаси ХII асрда турк тилига араб тилидан кириб келиб, М.И.Махмутовнинг «Араб-татар-рус тили лўғати»да «муҳаббат» лексемаса татар тилида сөю, сөешү, ғыйшық лексемалари билан келтирилган [2]. Бошқа туркий тилларда эса «муҳаббат» лексемаси: қозоқ тилида – сүйiспеншiлiк, махаббат, ғашық [4]; қирғиз тилида – ашықтық, сүйүү, махаббат [5]; қарачай-болгар тилида – сюймеклик, сюйюу [6]; қумиқ тилида – сюю, гьашыкълыкъ [7]; турк тилида – sevgi, aşk, sevi [8]; башқурт тилида – яратыу, һөйөү, мөхəббəт, ғишық [9].

НАТИЙЖАЛАР

Н.А.Баскаковнинг «Рус-қорақалпоқ тиллари лўғати»да «муҳаббат» лексемаси қўйидагича келтирилган: муҳаббат – бу «любить» жақсы кѳриў лексемаси билан берилган бўлиб,

1) биреўди – бир затты сүйиў, жақсы көриў, жақтырыў, унатыў: ~ мать анасын сүйиў; ~ детей балаларды сүйиў; ~ родину ўатанды сүйиў;

2) бир затқа бийимлилиги болыў – сүйиў, қызығыў, инталы болыў: ~ музыку – музыканы сүйиў; ~ путешёствовать – саяхат етиўди сүйиў;

3) биреўге/бир затқа зәрүрлилик сезиў – жақсы көриў, қəлеў, жақтырыў: цветы любят воду – гүллер суўды жақсы көреди [10].

Ш. Рахматуллаевнинг «Ўзбек тилининг этимологик луғати»да «Муҳаббат» лексемасига қўйидагича таъриф берилган: Муҳаббат – бу арабча сўз muhabbat (un) шаклига эга; ўзбек тилига хойи хутти товушини ҳ товушига алмаштирилиб қабул қилинган; muhabbat(un) - муҳаббат. Бу сўз асли ‘севди’, ‘кўнгил берди’ маъносини англатувчи habba феълининг II боб шакли habbaba сўзидан ҳосил қилинган мажҳул нисбат сифатдоши бўлиб ‘севги’ маъносини англатади [3; 307].

Ундан ташқари ушбу лўғатда «Муҳаббат» лексемасининг «ишқ», «махбуб/ махбуба», «ошиқ» лексемалари маънолари ҳам келтирилган. Ишқ - бу арабча сўз ъisq (un) шаклига эга; ўзбек тилига қасрали айн товушини и товушига алмаштирилиб қабул қилинган: ъisq - ишқ. Бу сўз ‘севди’ маъносини англатувчи ъasiqa феълидан ҳосил қилинган I боб масдари бўлиб, ‘севги’, ‘кучли мойиллик’ маъноларини англатади [3; 187].

«Қорақалпоқ тилининг изоҳли лўғати»да «Муҳаббат» концептининг «муҳаббат» от лексемасининг қўйидагича синонимлари келтирилган: Ашық, сүйиў, муҳаббат [11; 15]; Ашықлық, сүйиўшилик [11; 16]; Муҳаббат – Сүйиўшилик, унатыўшылық. [13; 323]; Ышқы – Адамның бир нəрсеге деген сүйиспеншилик сезими, муҳаббаты. [14; 581]; Ышқы-муҳаббат – Ашықлық, сүйиўшилик [14; 581].

Қорақалпоқ тилидаги «муҳаббат» феъл-лексемасининг ҳам кўп синонимлик қатори мавжудлигини кўришимиз мумкин: Жақсы кѳриў - сүйиў, қəлеў, унатыў [11; 161]; Ышқы оты лаўлаў – муҳаббаты, сүйиўшилиги артыў, күшейиў, зорайыў. Мәселен: [14; 581]; Унаў – жақсы көриў, қəлеў, жағыў, жағыныў. [14; 387]; Сүйиў – 1) Жақсы кɵриў, унатыў, қəлеў. 2) Жақсы кɵрип ернин тийгизиў, ɵбиў [14; 229]; Ышқы зарын шегиў – муҳаббаттың азабын, қыйыншылығын кɵриў [14; 581]; Ышқы кетиў – кеўили кетиў, жақсы кɵриў, сүйип қалыў [14; 581]; Жақтырыў – 1) жағыў 1 фейилиниң ɵзгелик дəрежеси; 2) унатыў, жаратыў, қəлеў [12; 161]; Ықлас тѳгиў – кеўил қойыў, кеўил аўдарыў, йошланыў [14; 573].

«Муҳаббат» (Love) концептининг инглиз тилидаги дефинициясини таҳлил қилиш орқали, биз қўйидагича маъноларини аниқладик:

1) feeling of deep affection towards someone (кимгадур чуқур яқинлик тўйғуси);

2) sexual passion or desire (жинсий кучли тўйғу, ҳоҳлаш);

3) a person, a thing or an activity that you like very much (жуда ёқадиган инсон, нарса ёки ҳунар);

4) strong feeling of liking and caring for somebody/something (кучли ёқтириш тўйғуси ва кимдур ёки нимадур ҳаққида ташвишланиш);

5) sexual intercourse (жинсий алоқа).

Концептнинг ядросини аниқлаш учун Роже Тезаурусига диққат қаратамиз (Roget’s Thesaurus) ва қўйидагича маъноларини келтириб ўтамиз: affection, fondness, tenderness, attachment, devotion, rapture, infatuation, adoration, admiration, adulation, predilection, sympathy, liking, attraction, weakness, preference, fancy, regard, passion, delight, enjoyment, pleasure (яқинлик, меҳир, мулойимлилик, яхши кўриш, содиқлик, завқ, қизиқиш, тан бериш, нозиклик, мақтов, ҳавас, ҳамдартлик, ёқтириш, интилиш, ожизлик, афзаллик, фантазия, диққат, кучли сезим, завқланиш, лаззат) [16].

МУҲОКАМА

Таҳлилимиз натижасида «Муҳаббат» концептининг лўғавий лексемаларини қорақалпоқ, ўзбек, рус ва инглиз тилларидаги маъноларини қўйидагича жадвал тарзида ишлаб чиқдик. Ушбу жадвалдаги «муҳаббат» концепти лексемаларининг асоси сифатида қорақолпоқ тилидаги маънолари олиниб, уларни ўзбек, рус ва инглиз тилларига таржима қилиш орқали ишлаб чиқилди (жадвал 1).

Жадвал 1.

«Муҳаббат» концептининг лўғавий лексемаларини қорақалпоқ,

ўзбек, рус ва инглиз тилларидаги маънолари

№ Қорақалпоқ Ўзбек Рус Инглиз

1 Ашық Ошиқ Влюбленный Lover

2 Сүйиў Севиш Любить To love

3 Муҳаббат Муҳаббат Любовь Love

4 Ашықлық Ошиқлик Увлечение Love

5 Сүйиўшилик Севиш Любить To love

6 Ышқы Ишқ Чувство Passion

7 Ышқы-

муҳаббат

Ишқ-муҳаббат Страсть Affection

8 Жақсы кѳриў Яхши кўриш Любить To fall in love

9 Ышқы оты

лаўлаў

Ишқ ўти Пылать любовью Ardor

10 Унаў Ёқтириш Нравиться Liking

11 Ышқы зарын

шегиў

Ишқ Страстно любить Passion

12 Ышқы кетиў Кучли

мойиллик

Сильное

влечение

To fall in love

13 Жақтырыў Ёқтириш Нравиться Liking

14 Ықлас тѳгиў Иҳлос Любоваться To fall in love

ХУЛОСА

Тадқиқот давомида типологик жиҳатдан ҳар ҳил тузулишга эга бўлган қорақалпоқ, ўзбек, рус ва инглиз тилларидаги «Муҳаббат» концептининг лўғавий маъноларини умумийлаштириб, қўйидагича ҳулоса қилинди:

- аглютинатив тиллар қаторига кирувчи қорақалпоқ тилидаги лўғатларни таҳлил қилиш орқали, «Муҳаббат» концептининг бир қатор синонимлари аниқланди: от - ашық, сүйиў, муҳаббат, сүйиўшилик, ашықлық, ышқы-муҳаббат, садықлық; феъл - жақсы кѳриў, сүйип қалыў, ашық болыў, ҳəўеслениў, жақтырыў, ықласланыў, қəлеў, жаратыў, ва бошқалар.

- тадқиқ қилинаётган инглиз тил манзарасида «Муҳаббат» (Love) лексемасининг синонимлик қаторини ўрганиш орқали базибир лексемалар бошқаларига қараганда кўпроқ учрашади: «passion», «adore», «revere», «favor», «fond», «idolize», «relish», «admire», «appreciate», «cherish», «dote (on)», «esteem», «fancy», «like», «prefer», «worship».

- Ушбу концепт жуда ҳам мураккаб тузилишга эга бўлиб, уни тўлиқ тушуниш учун фақат гина денотатив яъни лўғавий маъносини ўрганиш етарли эмас балки унинг коннататив маъноларини ҳам аниқлаш зарурати борлиги аниқланди.

АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

a) Кашгари М. Диван Лугат ат-Турк / перевод З.А. Ауезовой. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 179.

b) Махмутов М.И. Арабско-татарско-русский словарь: в 3 т. Т. 1. / М.И.Махмутов, К.З.Хамзин, Г.Ш.Сайфуллин. – Казань: Иман, 1993. – С. 339.

c) Рахматуллаев Ш. Ўзбек тилининг этимологик луғати. - Тошкент, «Университет», 2003.

d) Русско-казахский словарь / под ред. Г.Г. Мусабаева: в 2 т. Т. 1. – Алма-Ата: Гл. ред. Казахской советской энциклопедии, 1978. – С. 346.

e) Русско-киргизский словарь / под ред. К.К. Юдахина. – М.: Гос. издво иностр. и нац. словарей, 1957. – С. 335.

f) Русско-карачаево-балкарский словарь / под ред. Х.И.Суюнчева и И.Х. Урусбиева. – М.: Советская энциклопедия, 1965. – С. 26.

g) Русско-кумыкский словарь / под ред. З.З.Бамматова. – М.: Гос. издво иностр. и нац. словарей, 1960. – С. 387.

h) Русско-турецкий словарь / сост. В.Г.Щербинин. – М.: Русский язык, 1989. – С. 679.

i) Русско-башкирский словарь / отв. ред. К.З.Ахмеров. – М.: Советская энциклопедия, 1964. – С. 365.

j) Русско-каракалпакский словарь/ отв.ред. Н.А.Баскаков. – М.: Советская энциклопедия, 1967. – 1124 с.

k) «Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги» I том. Нѳкис. Қарақалпақстан. 1982. – Б. 15.

l) «Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги» II том. Нѳкис. Қарақалпақстан. 1984. – Б. 42.

m) «Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги» III том. Нѳкис. Қарақалпақстан. 1988. – Б. 323.

n) «Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги» IV том. Нѳкис. Қарақалпақстан. 1992. – 636 б.

o) Ѳзбекстан Миллий энциклопедиясы. – 907 б.

p) Roget’s Super Thesaurus, 4th Edition. Marc McCutcheon. Writer’s Digest Books. 2010.

q) Nizamaddinovna S. A. Specific Expression of the Concept" Love" at the Level of Lexical Units //Journal of Ethics and Diversity in International Communication. – 2021. – Т. 1. – №. 5. – С. 49-53.

r) Sadullaeva A. THE CONCEPT OF "LOVE" IN THE NOVEL

"TERBENBES" //Science and Innovation. – 2022. – Т. 1. – №. 8. – С. 1957-1961.