O‘ZBEK MILLIY RAQSLARINING TURLARI VA JANR XUSUSIYATLARI

O‘ZBEK MILLIY RAQSLARINING TURLARI VA JANR XUSUSIYATLARI

Fazliyeva Zebo Kamarbekovna, O’zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti, Sahna harakati va jismoniy madaniyat kafedrasi dotsenti, Toshkent, O‘zbekiston

Annotatsiya:

KIRISH

mazkur maqolada o‘zbek milliy raqs san’atining shakllanishi, rivojlanishi hamda uning turlari va janr xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Xalq raqslari xalqning tarixiy taraqqiyoti, turmush tarzi, urf-odatlari va estetik qarashlari bilan uzviy bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Maqolada o‘zbek milliy raqslarining hududiy maktablari, harakatlar tizimi, plastika, ritmik tuzilma va badiiy ifoda vositalari tahlil qilinadi. Shuningdek, raqs janrlarining tasnifi, ularning sahnaviy talqini va zamonaviy xoreografiya bilan aloqadorligi yoritib beriladi. Tadqiqot natijalari o‘zbek milliy raqs san’atini o‘rganish, saqlash va rivojlantirishda ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

MAQSAD

xoreografiya – raqs san’ati va uning ijodiy ifodasi bilan shug‘ullanuvchi soha bo‘lib, dastlab raqsni maxsus belgilar yordamida qayd etish ma’nosida qo‘llangan. Vaqt o‘tishi bilan, xususan XIX asr oxiri – XX asr boshlaridan, “xoreografiya” atamasi keng ma’noda butun raqs san’ati va balet teatrini ifodalash uchun qo‘llanila boshlandi. Maqolada ushbu masalani ochish maqsad qilingan.

MATERIALLAR VA METODLAR

tarixiy-tahliliy metodi – milliy raqslarining kelib chiqish tarixi, shakllanish bosqichlari va taraqqiyot jarayonini o‘rganishda qo‘llaniladi. Tavsifiy metod – milliy raqs turlari (Farg‘ona, Buxoro, Xorazm maktablari) va ularning janr xususiyatlarini batafsil bayon etishda ishlatiladi. Taqqoslash metodi – raqs maktablari va janrlar o‘rtasidagi umumiylik va farqli jihatlarni aniqlash, ularning uslubiy xususiyatlarini solishtirish uchun qo‘llanadi. Kuzatuv metodi – sahna va folklor ijrolarini bevosita kuzatish orqali raqs harakatlari, plastikasi, mimikasi va ifoda vositalarini tahlil qilishda foydalaniladi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

an’anaviy xoreografiya esa xalqning azaliy raqs madaniyati, marosim va urf-odatlar bilan bog‘liq raqs harakatlari tizimini qamrab oladi. O‘zbekistonda raqs asrlar davomida og‘zaki an’ana tariqasida yashab kelgan, lekin yozib qo‘yish amaliyoti bo‘lmagani uchun ko‘plab mumtoz va xalq raqslari unutilib ketgan. Shu bois an’anaviy raqs san’ati mazmunan folklor va og‘zaki ijrochilikka tayanadi – har bir harakat va usul avloddan-avlodga ustoz–shogird an’analari orqali o‘tgan. XX asr boshlarida bu boy merosni ilmiy o‘rganish va sahnaviy qayta tiklash jarayonlari boshlandi.

An’anaviy xoreografiyada har bir raqs estetik tuyg‘ular va ma’naviy mazmunni ifoda etuvchi obrazlar yaratadi. Raqs estetikasi asosan nafis qo‘l-oyoq harakatlari, gavdani egish-qayirish, yelkalarni qoqish, barmoq va kaft ifodalari hamda yuz mimikalariga tayanadi. Masalan, Farg‘ona raqslariga mayin va lirika ohang, Xorazm raqslariga esa o‘tkir ritmik harakatlar, yelka va kaftlarning titrashi xosdir.

An’anaviy raqs xalq raqslari asosiga ega bo‘lib, har bir viloyat va mintaqada o‘ziga xos uslubiy maktablar shakllangan (masalan, Buxoro, Xorazm, Farg‘ona raqs maktablari). Ushbu hududiy uslublar bir-biridan harakatlar xarakteri, ijro uslubi, temp va kostyumlar orqali ajralib turadi. Sahnalashtirish xususiyatlari esa milliy raqslarni zamonaviy sahnaga olib chiqishda namoyon bo‘lgan: har bir an’anaviy raqs sahnada teatrlashtirilib, kompozitsion tuzilishga keltirildi. XX asr boshlarida ilk sahna raqslari paydo bo‘lib, mumtoz raqslar baletmeysterlar tomonidan qayta ishlanib, professional chiqishlar shaklini oldi.

XULOSA

an’anaviy raqs san’ati bir necha asosiy turlarga bo‘linadi. Xalq raqslari – xalq ijodiyoti mahsuli bo‘lgan, avlodlar davomida sayqallanib kelgan ommaviy raqslardir. Raqs san’ati yaralgan ilk davrlardan xalq raqsi uning asosiy janrlaridan biri bo‘lib qolgan; qadimdan shakllanib, xalq hayoti, turmushi va mehnatining ajralmas qismiga aylangan. Xalq raqslari odatda biror urf-odat yoki bayram doirasida jamoaviy ijro etiladi. Masalan, “Lapar” va “Yalla” singari qo‘shiq-raqslar to‘y va sayillarda ayollar tomonidan ijro etilib, mehnat jarayonlari yoki maishiy mavzularni kuylaydi.

Xalq raqslari erkin improvizatsiyaga boy bo‘lib, raqqoslar ko‘pincha o‘z ijodiy harakatlarini joyida to‘qib ijro etadilar. Shu bois har bir voha va elatning xalq raqsi harakatlari va usullari o‘sha yurtning tabiatiga, xalq fe’l-atvoriga mos ohang va ritmga ega. Misol uchun, Xorazmning “Lazgi” raqsi misolida ko‘rish mumkinki, u tabiat hodisalari va inson kechinmalarini harakat bilan aks ettiruvchi, tabiiy improvizatsiyaga boy raqsdir. Xalq orasida sevimli Andijon polkasi esa xalq cholg‘u kuyi asosida yuzaga kelib, rus va mahalliy usullar uyg‘unlashgan sho‘x raqs turidir. Xalq raqslari hayotiyligi, soddaligi va jo‘shqinligi bilan ajralib turadi hamda milliy raqs estetikasi asosi bo‘lib xizmat qiladi.

Professional raqslar – maxsus tayyorgarlikka ega ijrochilar tomonidan sahna yoki saroylarda ijro etiladigan raqs turlari. Tarixan Markaziy Osiyoda ba’zi raqslar saroy ahliga va xalq tomoshalariga xizmat qiluvchi usta raqqoslar tomonidan ijro etilgan. Masalan, Buxoro amirligi davrida raqqosalar va “bacha” raqqoslar (yosh o‘g‘lonlarni ayol libosida raqs ijro etish an’anasi) saroy bazmlarini o‘zgacha professionallik bilan bezaganligi ma’lum. Bunday raqqoslar raqs harakatlari puxta o‘rgatilgan bo‘lib, an’anaviy xalq usullarini mukammal egallagan “usulchi” ustozi qo‘l ostida tayyorlangan. Usta Olim Komilov kabi o‘zbek mumtoz xoreografiya bilimdonlari aynan shu usulchilarning mashaqqatli mehnati bilan xalq raqslarining nazariy asoslarini tizimlashtirganlar.

Kalit so‘zlar: o‘zbek milliy raqsi, xalq raqsi, xoreografiya, raqs turlari, janr xususiyatlari, hududiy maktablar, an’anaviy madaniyat, sahnaviy talqin.

ВИДЫ И ЖАНРОВЫЕ ОСОБЕННОСТИ УЗБЕКСКИХ НАЦИОНАЛЬНЫХ ТАНЦЕВ

Фазлиева Зебо Камарбековна, Доцент, кафедры сценического движения и физической культуры. Узбекского государственного института искусств и культуры.

Аннотация:

ВВЕДЕНИЕ

в данной статье с научно-теоретической точки зрения анализируются формирование, развитие, виды и жанровые особенности узбекского национального танцевального искусства. Народные танцы рассматриваются в тесной связи с историческим развитием народа, его образом жизни, обычаями и эстетическими взглядами. В статье анализируются региональные школы узбекского национального танца, система движений, пластика, ритмическая структура и средства художественной выразительности. Также освещается классификация танцевальных жанров, их сценическая интерпретация и взаимосвязь с современной хореографией. Результаты исследования имеют научно-практическое значение для изучения, сохранения и развития узбекского национального танцевального искусства.

ЦЕЛЬ

хреография — это область, занимающаяся танцевальным искусством и его творческим выражением, первоначально использовавшаяся в значении фиксации танца с помощью специальных знаков. Со временем, особенно с конца XIX — начала XX века, термин «хореография» стал применяться в более широком смысле для обозначения всего танцевального искусства и балетного театра. Целью данной статьи является раскрытие данной проблематики.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

историко-аналитический метод применяется для изучения истории происхождения национальных танцев, этапов их формирования и процесса развития. Описательный метод используется для детального изложения видов национальных танцев (ферганская, бухарская, хорезмская школы) и их жанровых особенностей. Сравнительный метод применяется для выявления общих и отличительных черт между танцевальными школами и жанрами, а также для сопоставления их стилевых особенностей. Метод наблюдения используется при анализе танцевальных движений, пластики, мимики и средств выразительности на основе непосредственного наблюдения сценических и фольклорных исполнений.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

традиционная хореография охватывает систему танцевальных движений, связанных с древней танцевальной культурой народа, обрядами и обычаями. В Узбекистане танец на протяжении веков существовал в форме устной традиции, однако из-за отсутствия практики письменной фиксации многие классические и народные танцы были утрачены. В связи с этим традиционное танцевальное искусство по своему содержанию опирается на фольклор и устное исполнительство — каждое движение и приём передавались из поколения в поколение через традицию «учитель–ученик». В начале XX века начались процессы научного изучения и сценической реконструкции этого богатого наследия. В традиционной хореографии каждый танец создаёт образы, выражающие эстетические чувства и духовное содержание. Эстетика танца в основном основана на изящных движениях рук и ног, наклонах и изгибах корпуса, движениях плеч, выразительности пальцев и ладоней, а также мимике лица. Так, ферганским танцам присущи мягкость и лиричность, тогда как хорезмские танцы отличаются резкой ритмикой, вибрацией плеч и ладоней. Традиционный танец основан на народных танцах, и в каждом регионе и области сформировались собственные стилевые школы (например, бухарская, хорезмская и ферганская танцевальные школы). Эти региональные стили отличаются друг от друга характером движений, манерой исполнения, темпом и костюмами. Особенности сценической постановки проявились в процессе вывода национальных танцев на современную сцену: каждый традиционный танец был театрализован и приведён к композиционной форме. В начале XX века появились первые сценические танцы, а классические танцы были переработаны балетмейстерами и приобрели форму профессиональных выступлений.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

традиционное танцевальное искусство подразделяется на несколько основных видов. Народные танцы — это массовые танцы, являющиеся продуктом народного творчества и отточенные на протяжении поколений. С первых этапов становления танцевального искусства народный танец оставался одним из его основных жанров; он сформировался в древности и стал неотъемлемой частью народной жизни, быта и труда. Народные танцы, как правило, исполняются коллективно в рамках определённых обрядов или праздников. Например, такие песенно-танцевальные формы, как «Лапар» и «Ялла», исполняются женщинами на свадьбах и народных гуляниях, воспевая трудовые процессы и бытовые темы.

Народные танцы богаты свободной импровизацией, и танцоры часто создают свои движения непосредственно во время исполнения. Поэтому движения и приёмы народных танцев каждого региона и этноса обладают ритмом и интонацией, соответствующими природе и характеру народа данной местности. Так, на примере хорезмского танца «Лазги» можно увидеть танец, богатый естественной импровизацией, отражающий природные явления и человеческие переживания посредством движений. Популярная в народе андижанская полька, возникшая на основе народной инструментальной музыки, представляет собой задорный танец, в котором гармонично сочетаются русские и местные элементы. Народные танцы отличаются жизненностью, простотой и эмоциональной насыщенностью и служат основой эстетики национального танца. Профессиональные танцы — это виды танцев, исполняемые на сцене или во дворцах исполнителями, имеющими специальную подготовку. Исторически в Центральной Азии некоторые танцы исполнялись мастерами-танцорами, обслуживавшими дворцовую знать и народные представления. Так, известно, что в период Бухарского эмирата танцовщицы и танцоры «бача» (традиция исполнения танцев юношами в женских костюмах) с особым профессионализмом украшали дворцовые пиршества. Такие танцоры проходили тщательную подготовку под руководством мастеров-«усульчи», в совершенстве владевших традиционными народными приёмами. Знатоки узбекской классической хореографии, такие как Уста Олим Комилов, именно благодаря кропотливому труду этих мастеров систематизировали теоретические основы народного танца.

Ключевые слова: узбекский национальный танец, народный танец, хореография, виды танцев, жанровые особенности, региональные школы, традиционная культура, сценическая интерпретация.

TYPES AND GENRE FEATURES OF UZBEK NATIONAL DANCES

Fazliyeva Zebo Kamarbekovna, Associate Professor, Department of Physical Culture, Faculty of Theatre Arts, Uzbekistan State Institute of Art and Culture

Annotation

INTRODUCTION

this article provides a scientific and theoretical analysis of the formation, development, types, and genre characteristics of Uzbek national dance art. Folk dances are examined in close connection with the historical development of the people, their way of life, customs, traditions, and aesthetic views. The article analyzes regional schools of Uzbek national dance, the system of movements, plasticity, rhythmic structure, and means of artistic expression. It also highlights the classification of dance genres, their stage interpretation, and their relationship with contemporary choreography. The results of the study have scientific and practical significance for the study, preservation, and development of Uzbek national dance art.

AIM

choreography is a field engaged in dance art and its creative expression; initially, the term was used to denote the recording of dance movements using special symbols. Over time, particularly from the late 19th to the early 20th century, the term “choreography” began to be used in a broader sense to represent the entire art of dance and ballet theatre. The purpose of this article is to explore this issue.

MATERIALS AND METHODS

the historical-analytical method is applied to study the origin of national dances, their stages of formation, and the process of development. The descriptive method is used to provide a detailed account of national dance types (Fergana, Bukhara, and Khorezm schools) and their genre characteristics. The comparative method is employed to identify similarities and differences between dance schools and genres, as well as to compare their stylistic features. The observational method is used to analyze dance movements, plasticity, facial expressions, and expressive means through direct observation of stage and folklore performances.

DISCUSSION AND RESULTS

traditional choreography encompasses a system of dance movements associated with the people’s ancient dance culture, rituals, and customs. In Uzbekistan, dance existed for centuries as an oral tradition; however, due to the absence of written documentation practices, many classical and folk dances were forgotten. Therefore, traditional dance art is content-wise based on folklore and oral performance — each movement and technique was transmitted from generation to generation through the master–apprentice tradition. At the beginning of the 20th century, processes of scientific study and stage reconstruction of this rich heritage began. In traditional choreography, each dance creates images that express aesthetic feelings and spiritual content. Dance aesthetics are mainly based on graceful movements of the hands and feet, bends and curves of the body, shoulder movements, expressive use of fingers and palms, as well as facial expressions. For example, Fergana dances are characterized by softness and lyrical qualities, whereas Khorezm dances feature sharp rhythmic movements and vibrating shoulders and palms. Traditional dance is rooted in folk dance, and distinctive stylistic schools have formed in each region and area (such as the Bukhara, Khorezm, and Fergana dance schools). These regional styles differ in the character of movements, performance manner, tempo, and costumes. Staging features emerged as national dances were brought onto the modern stage: each traditional dance was theatricalized and structured compositionally. In the early 20th century, the first stage dances appeared, and classical dances were reworked by choreographers, taking the form of professional performances.

CONCLUSION

traditional dance art is divided into several main types. Folk dances are mass dances created by the people and refined over generations. Since the earliest periods of dance art, folk dance has remained one of its principal genres; it was formed in ancient times and became an integral part of people’s life, daily activities, and labor. Folk dances are usually performed collectively within the framework of specific customs or celebrations. For instance, song-dance forms such as “Lapar” and “Yalla” are performed by women at weddings and festivities, depicting labor processes and everyday themes. Folk dances are rich in free improvisation, and dancers often create their movements spontaneously during performance. Therefore, the movements and techniques of folk dances in each region and ethnic group possess rhythms and intonations that correspond to the local nature and national character. For example, the Khorezm dance “Lazgi” is a dance rich in natural improvisation that reflects natural phenomena and human emotions through movement. The popular Andijan polka, which emerged based on folk instrumental music, is a lively dance that harmoniously combines Russian and local elements. Folk dances are distinguished by their vitality, simplicity, and dynamism and serve as the foundation of national dance aesthetics.

Professional dances are types of dances performed on stage or in palaces by specially trained performers. Historically, in Central Asia, certain dances were performed by master dancers who served the royal court and public spectacles. For example, during the Bukhara Emirate, female dancers and “bacha” dancers (a tradition in which young boys performed dances in female costumes) adorned palace festivities with exceptional professionalism. Such dancers received thorough training under the guidance of master “usulchi” teachers who had mastered traditional folk techniques. Prominent figures of Uzbek classical choreography, such as Usta Olim Komilov, systematized the theoretical foundations of folk dance precisely through the diligent work of these masters.

Keywords: uzbek national dance, folk dance, choreography, dance types, genre charactristics, regional schools, traditional culture, stage interpretation.

XX asr boshlariga kelib, O‘zbekistonda professional raqs san’ati rivoj topa boshladi: 1918-yilda Usta Olim Komilov ishtirokida birinchi raqs truppalari tuzildi, 1920- yillarda turli targ‘ibot jamoalarida sahna raqslari qo‘yildi. 1920-yillar oxirida va 1930- yillarda esa Muharram Turg‘unboyeva, Tamaraxonim kabi ijodkorlar rahbarligida davlat raqs jamoalari (masalan, “Bahor” ansambli) tashkil topib, professional sahna raqslari repertuari shakllantirildi.

Professional raqslar ijrochiligi nafis sahna liboslari, sahnalashtirilgan kompozitsiyalar va baletmeysterlik ishlanmalari bilan xalq raqslaridan farqlanadi. Ammo ularning asosi baribir xalq raqsi va mumtoz raqs usullaridir – masalan, O. Komilov va Tamaraxonim birgalikda Farg‘ona mumtoz raqs harakatlarini o‘z ichiga olgan “Doyra darsi” deb nomlangan sahna mashqini yaratib, yosh raqqosalarni o‘qitganlar.

Shunday qilib, professional raqslar an’anaviy raqs estetikasini sahna san’ati darajasiga ko‘tarib, teatr va konsert sahnalarida namoyish qilinishiga zamin yaratdi.

Marosim raqslar – xalqning turli udum va marosimlarida bajariladigan ramziy harakatlar majmuasidir. Bunday raqslarga asosan hayot tarziga oid marosimlar (tug‘ilish, sunnat to‘yi, nikoh, Navro‘z, hosil bayramlari va hokazo) doirasida ijro etiladigan o‘yinlar kiradi. Masalan, “Yor-yor” marosim qo‘shig‘i paytida kuyov-navkarlar va kelin dugonalari tomonida o‘ziga xos raqs harakatlari bajarilgan; “Kelin salom”da kelinning mayin ta’zim va harakatlari oila kattalariga hurmat ifodasi edi. Navro‘z sayillarida yigit-qizlarning doira va qayroq bilan aylana bo‘lib raqs tushishi odat bo‘lgan.

Marosim raqslarda ko‘pincha ramziy ma’nolar mujassam: masalan, yangi kelinning ortida hilpillab raqsga tushishi uning yangi hayotga qadam qo‘yayotganini bildirgan, yoki bahoriy raqslarda yerning uyg‘onishi, hosildorlikni tarannum etuvchi harakatlar aks etgan. Bu raqslar qat’iy sahna ko‘rinishidan yiroq, ko‘proq jamoaviy o‘yinlar shaklida bo‘lib, ishtirokchilarning erkin va samimiy ishtirokini ta’minlagan. Xorazmdagi “Olti xalfa” tomoshalari shuningdek, to‘y-ma’rakalarni qiziqarli raqs va qo‘shiqlar bilan boyitgan: uch nafar ayoldan iborat xalfa ansambli (xalfa – garmonchixonanda, doirachi va raqqosa) ayollarning to‘y va bazmlarida xizmat ko‘rsatgan. Marosim raqslar xalqning ritual hayotining ajralmas bo‘lagi bo‘lib, estetik zavq bilan birga marosimning sakral ahamiyatini ham ifodalagan.

An’anaviy raqslar ichida diniy va epik mazmundagi turlari alohida o‘rin tutadi. Islom an’analari hukm surgan jamiyatda raqs ochiq diniy marosimlarning markazida bo‘lmasa-da, so‘fiyona zikrlar va qasidalar ba’zan raqs harakatlar bilan boyitilgan. Masalan, ba’zi naqshbandiy va yassaviya tariqatlarida zikr paytida bir maromda tebranib harakatlanish, gird aylanib “samoviy raqs” holatiga tushish kuzatilgan. Bunday diniy raqslarda jismoniy harakat ruhoniy holatga erishish vositasi bo‘lib xizmat qilgan.

Epik raqslar esa xalq dostonlari va qahramonlik eposlari syujetlarini sahnaviy harakat orqali ifodalovchi raqs namoyishlaridir. An’anaviy baxshilar doston aytishda ayrim dramatik sahnalarni kichik sahna-ko‘rinish (pantomima va raqs aralashmasi) shaklida ijro etishgan. Xususan, “Alpomish” dostonini aytishda jangovar sahnalarni baxshining yordamchilari qilichbozlikka o‘xshash raqs harakatlar bilan ko‘rsatib berganiga doir ma’lumotlar uchraydi. Xorazm xalfalari repertuarida ham “Oshiq G‘arib va Shohsanam”, “Farhod va Shirin” singari dostonlardan parchalar qo‘shiq va raqs bilan ijro etilgan[18]. Bunday epik raqs namoyishlari ko‘pincha teatrlashtirilgan pantomimaga yaqinlashib, tomoshabinlarga hikoya mazmunini harakat orqali yetkazgan.

Diniy va epik raqslarning ijrochilari alohida tayyorgarlikka ega bo‘lib, ular harakatlar orqali ma’no ifodalash san’atini (pantomimani) yaxshi egallagan bo‘lganlar. Bu janrlar an’anaviy raqsning kamroq tarqalgan yo‘nalishi bo‘lsa-da, xalqning estetik va ma’naviy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qilgan.

Oilaviy raqslar – xonadon ichida, oila davrasida ijro etiladigan kichik raqs shakllaridir. O‘zbek an’anasida har qanday xursandchilik yoki yig‘in yaqinlarning diltortar raqslarisiz o‘tmagan. Masalan, oilaviy tantanalarda yosh qizlarning o‘zaro “kichik yalla” raqsi yoki bolalarning qiziq raqslari bo‘lgan. Kelinchakning qaynonasi va yaqinlariga choy uzatish paytidagi nazokatli harakatlari ham aslida oilaviy raqs elementlari edi. Bunday raqslar sahnadan yiroq, ammo oila a’zolari o‘rtasidagi mehr-muhabbat va hurmatni ifoda etgan.

Mehnat raqslari esa oddiy mehnat harakatlarini raqsga aylantirishdan kelib chiqqan. Dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shug‘ullangan xalq turmushida og‘ir mehnat jarayonlarini yengillashtirish yoki bayram qilish maqsadida raqsga xos harakatlar paydo bo‘lgan. Masalan, “Pilla” raqsi o‘zbek ayollarining tut ipak qurti boqish va pilla yig‘im-terim jarayonlarini sahnaviy harakatlar bilan ifoda etadi; unda ipak qurti uyasini silkitish, pilla yig‘ish kabi harakatlar nafis raqs ko‘rinishiga keltirilgan. Bu raqs ilk bor 1934-yilda sahnalashtirilib, faqat doira ritmi jo‘rligida ijro etilgan hamda xalqaro tanlovda yuqori e’tirofga sazovor bo‘lgan[19]. Mehnat raqslari oddiy ish harakatlarini estetiklashtirib, tomoshabinga mehnat go‘zalligini ko‘rsatadi. Oilaviy va mehnat raqslari shu tariqa xalqning kundalik hayotiga raqsning qanchalik singib ketganini va har bir qadamda estetik zavq olishga intilganini namoyon etadi.

An’anaviy raqslar mavzu va ifoda uslubiga ko‘ra turli janrlarga ajratiladi. Xoreografik janr deganda raqs tomoshasining hissiy ohangi, dramatik qurilishi va uslubiy yo‘nalishi nazarda tutiladi. O‘zbek mumtoz va xalq raqslari quyidagi asosiy janr ko‘rinishlarida namoyon bo‘lgan.

Dramatik raqs janri: syujetli, voqeali mazmunni ifoda etuvchi raqslar. Bunday raqslarda aniq bir hikoya yoki obraz harakat orqali dramatik tarzda yetkaziladi. Masalan, “Tanovar” raqsi aslida lirik bo‘lsa-da, unda sevishganlar uchrashuvi kabi kichik dramatik syujet mavjud[20]. Xuddi shuningdek, xalq dostonlari asosidagi sahna raqslari (masalan, “Layli va Majnun” sahna kompozitsiyalaridagi raqslar) dramatik janrga kiradi – raqqos mimika va harakat bilan muhabbat iztirobi yoki xursandchilikni aktyorlik mahorati bilan namoyon etadi.

Lirik raqs janri: nozik hissiyotlar, muhabbat va go‘zallikni kuylovchi mayin raqslar. Lirik raqslarda harakatlar yumshoq, ohista va xayolparast bo‘lib, tomoshabinda estetik zavq va xotirjamlik hissini uyg‘otadi. Farg‘ona vodiysi raqslari ko‘pincha lirik janrda – masalan, qizlarning “Gul o‘yin” raqsi yoki “Qo‘g‘irchoq” raqsi da shahlo ko‘z, nozik qo‘l harakatlari bilan samimiy tuyg‘ularda ifodalanadi. Lirik janr raqslarida musiqa sekin va kuylovchan, raqqosaning yuz ifodasi esa ma’yus yoki orzumand bo‘ladi.

Epik raqs janri: qahramonlik va ulug‘vorlik ruhidagi, keng ko‘lamli obrazlarni gavdalantiruvchi raqslardir. Bunday raqslarda harakatlar yirik, jo‘shqin va ba’zan tajovuzkor bo‘lishi mumkin, mazmuni esa epos va afsonalardan kelib chiqadi. Masalan, Buxoro raqs uslubida erkak raqqoslar ijro etadigan “Mardonavor” (mardlarcha o‘yin) epik tusga ega – yirik qadamlar, keskin burilishlar va kuchli sakrashlar qahramonlik ruhini tarannum etadi. Epik janr raqslar ko‘pincha guruh bo‘lib ijro etilib, sahnada karnay-surnay sadolari ostida ulug‘vor manzara hosil qiladi.

Pantomima asosidagi raqs janri: so‘zsiz, faqat imo-ishora va harakat plastikasiga tayangan holda ma’no yetkazuvchi raqslardir. Pantomima elementlari o‘zbek raqsida asrlar davomida qo‘llanilib kelgan. Xalq masxarabozlari kulgi uyg‘otish uchun hayvon yoki odam qiyofasini taqlidiy raqslar orqali gavdalantirishgan. Masalan, “Maymun” yoki “Ohu” raqsida raqqos shu jonivor harakatlarini qiziqarli qilib ko‘rsatadi. Pantomima janrda raqqosning yuz ifodasi va harakatlari asosiy ahamiyatga ega bo‘lib, tomoshabin so‘z aytilmasa-da, voqeani tushunadi.

Komedik raqs janri: kulgi va hajv yo‘sinidagi raqslar bo‘lib, unda harakatlar bo‘rttirilgan, jo‘shqin va ko‘pincha kulgili bo‘ladi. O‘zbek an’anaviy tomoshalarida masxaraboz raqsi alohida o‘rin tutgan – maxsus qiyofadagi erkak raqqos (masxaraboz) odamlarni kuldirish uchun noodatiy qadamlar tashlab, mutoyibali harakatlar qilgan. “Masxaraboz” raqsi ko‘pincha akrobatik sakrashlar, jismoniy moslashuvchan elementlari bilan boyitilgan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida ham xalq sayillarida bu kulgili raqslar ommalashgan bo‘lib, tomoshabinlarga xursandchilik ulashgan.

Shuni ta’kidlash joizki, an’anaviy raqslar ko‘pincha ayni paytda bir necha janr xususiyatlarini ham birlashtirgan. Masalan, “Andijon polkasi” raqsi o‘z mohiyatiga ko‘ra kulgi va sho‘xlikka yo‘g‘rilgan bo‘lsa-da, uning ijrosida lirik ifoda va pantomimik sahnalar ham kuzatiladi. Xuddi shuningdek, “Tanovar” raqsi lirik va dramatik unsurlar uyg‘unligidadir. Demak, janrlar raqsning badiiy qirralarini tahlil qilish uchun shartli kategoriya bo‘lib, har bir raqs o‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra turli janr ranglarini kasb etishi

O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda XIX asr oxiri – XX asr boshlarida keng tarqalgan hamda keyinchalik sahnada mashhur bo‘lgan bir qator raqs turlari mavjud. Quyida shularning ba’zilari va ularning xususiyatlari keltiriladi: “Lazgi” (Xorazm raqsi): Xorazm vohasiga xos qadimiy va jo‘shqin raqs. Lazgi raqsida inson hissiyotlari va tabiat manzaralari taqlidan ifodalanadi – masalan, qo‘llarning titrashi oftob nurida yaltiragan suv jilvasini, yelkalarni titratish quvonch va shodonlikni eslatadi. Xorazm lazgisi asrlar davomida sayqal topgan bo‘lib, hatto Tuproq qal’a devoriy suratlarida ham lazgiga o‘xshash raqs sahnalari tasvirlangan (uning ildizi necha ming yillik ekanligiga dalil). Lazgi ijrosida ikki xil usul mavjud: sahnada ijro etiladigan lazgi va improvizatsiya lazgi. Sahnaviy lazgi maxsus sahna kompozitsiyasiga ega bo‘lib, oldindan tayyorlangan harakatlar orqali muhabbat, baxt kabi tuyg‘ularni namoyon etsa, improvizatsiya lazgi esa harakatlariga asoslanadi. Lazgi raqsi milliy iftixorga aylangan bo‘lib, 2019-yilda “Xorazm lazgisi” nomi bilan UNESCO Insoniyat nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

“Tanavor”: O‘zbek mumtoz raqs san’atining yorqin namunasi. Tanavor aslida Farg‘ona vodiysida mashhur bo‘lgan lirik qo‘shiq va kuy bo‘lib, uning ohangiga mos raqs harakatlari ham xalq orasida shakllangan. Mazkur raqs kuyida o‘zbek ayolining nazokati va ma’naviy go‘zalligi tarannum etiladi. XX asr boshlarida tanavor kuyiga raqsni sahnalashtirishga alohida e’tibor qaratildi – Mukarrama Turg‘unboyeva 1943-yilda “Tanovar” raqsini professional sahnaga moslab, baletmeysterlik jihatdan boyitdi. Natijada Tanavor raqsi butun O‘zbekistonga mashhur bo‘lgan nafis sahna chiqishiga aylandi. Raqs mazmuni bo‘yicha lirik-dramatik: unda oshiq va ma’shuqaning uchrashuvi, sog‘inch va visol tuyg‘ulari raqqosaning mayin harakatlarida ifodalanadi[20]. Tanovar qo‘shiq-raqsi bugungi kungacha milliy raqs standarti o‘laroq baholanadi – uning Mumtoz variantlari bo‘yicha keyingi barcha ijrolar mezon sifatida qabul qilingan.

“Andijon polkasi” (Farg‘ona/Andijon raqsi): Farg‘ona vodiysining eng ommabop raqslaridan biri. “Andijon polkasi” aslida 20-asr boshlarida shakllangan bo‘lib, unda o‘zbek milliy ritmlari va Yevropa (rus) polka kuy-qadamlarining qorishmasi seziladi. Bu raqs ilk bor Andijonlik sozanda va aktyor Orif Toshmatov tomonidan 1920-yillarda ommalashtirilgan[9]. Kuy ohangi 2/4 yoki 4/4 o‘lchovda, sho‘x va dilrabo ohangda yangraydi; unda “Navo” maqom yo‘llariga hamohang xalq kuy ohanglari bilan ruscha polka ritmi uyg‘unlashganligi sababli “polka” deb atalgan. Andijon polkasini ijro etishda raqqosalar turli doira shaklida harakat qilib, juft-juft bo‘lib aylanishadi, qo‘l harakatlari jo‘shqin va qadam tashlashlari tezkor. Raqs shu qadar mashhur bo‘lganki, 1950-yillarda Andijonda “Andijon polkasi” nomli xalq raqs ansambli tashkil etilgan. Bugungi kunda ham mazkur raqs har bir bayram dasturining ajralmas qismi bo‘lib, “o‘ynamaganlarni ham o‘ynatib yuboruvchi” raqs sifatida ta’riflanadi.

Maqom raqslari (mumtoz raqs turkumi): O‘zbek va Tojik xalqlarining klassik musiqa tizimi – maqomlar asosida shakllangan raqslar majmuasi. O‘tmishda Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarida 12 maqom va keyinchalik Shashmaqom ashula/cholg‘u yo‘llariga mos maxsus raqslar rivojlangan. Buxoro va Xorazmda bunday mumtoz raqslar “ufori” (yoki “maqom raqsi”) deb, Farg‘onada esa “Katta o‘yin” deb atalgan. Maqom raqslari professional xonanda va sozandalar ijrosidagi maqom qismlari (nasr va uforilar)ga bir vaqtda raqqosa yoki raqqosning nozik harakatlar bilan hamohang raqsga tushishini nazarda tutadi. Bunda har bir maqom yo‘liga mos alohida raqs usullari bo‘lgan – masalan, Buxoroda “Sarpo” uforiga “Sarpo raqsi”, Farg‘onada “Munojot” yo‘liga “Munojot raqsi” ijro etish an’analari bo‘lgan. Bu raqslar asrlar davomida takomillashib, murakkab harakatlar tizimi yaratilgan: qo‘l, tana, bosh va oyoq harakatlarining maxsus kombinatsiyalari “ufori usullari” deb atalib, ular ustoz san’atkorlar tomonidan shogirdlarga o‘rgatilib kelgan.

XX asrda maqom raqslari sahnaga ham olib chiqildi – professional ansambllar repertuarida mumtoz raqslar sahnalashtirildi[6]. Ularda raqqosalar qayroq (qarsak) va zang chalib, juda nafis va bir vaqtning o‘zida murakkab harakatlarni namoyish qiladilar. Usta Olim Komilov va Tamaraxonim aynan maqom raqslari harakatlarini tizimlashtirib, Farg‘ona maqom raqsi elementlarini “Doyra darsi” mashg‘ulotiga kiritgan edilar. Maqom raqslari milliy xoreografiyada mumtoz va xalq uslublarining chorrahasida turib, o‘zbek raqs san’atining eng yuksak badiiy qatlamini ifodalaydi.

Xulosa qilib aytganda, an’anaviy xoreografiyaning turlari va janrlari o‘zbek xalq madaniyatining ajralmas bir qismi bo‘lib, ularning har biri milliy tafakkur va tuyg‘ularni ifoda etadi. Xalq, marosimi, mehnat raqslari bevosita xalq turmush tarzi bilan bog‘liq bo‘lsa, mumtoz maqom raqslari va professional sahna raqslari milliy san’atning yuksak badiiy ko‘rinishlarini namoyon qiladi. Har bir voha va elatning o‘ziga xos raqs uslubi shakllangan bo‘lib, bu rang-baranglik xalqimiz madaniy boyligining muhim tarkibidir. Farg‘onaning nozik va lirik raqslari, Xorazmning tezkor va jo‘shqin lazgilari, Buxoroning salobatli “Katta o‘yini” – bularning barchasi bir butun milliy raqs san’ati xazinasini hosil qiladi. An’anaviy raqslar xalq estetik didini tarbiyalash barobarida, uning tarixiy xotirasini ham saqlaydi, chunki har bir qadamdanoq ota-bobolarimizning ruhi va nafasini sezish

Bugungi kunda O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning raqs jamoalari ushbu boy merosni davom ettirib, dunyo sahnalarida milliy raqsimizni namoyish etmoqdalar. Shunday qilib, an’anaviy xoreografiya – bu nafaqat o‘tgan davrlar san’ati, balki xalqning turmush tarzi, falsafasi va qalbini aks ettiruvchi tirik madaniy xotiradir. Xalq raqsi kechayu kunduz, mehnat-u bayram, sevgi-u hazilni o‘zida mujassam etgan holda, milliy o‘zlikni asrash va avlodlarga yetkazishda muhim rol o‘ynashda davom etmoqda.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Avdeyeva L.A. О‘zbek mi liy raqsi tarixidan - T.: M.Turg‘unboyeva nomidagi

“О‘zbekraqs” mi liy raqs birlashmasi, 2001. 204b.

2. Авдеева Л.А. Мухитдин Кари-Якубов. (документалная монография). Т.:

Издателство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1984 . С. 258 3.

Avdeyeva L.A. Mukaramma Turg‘unboyevaning raqsi -T.: G‘ofur G‘ulom nomidagi

adabiyot va san’at nashriyoti, 1989. 199-B.

3. Avdeyeva L.A. О‘zbekiston raqs san’ati. –T.: GIXL, 1966. 192 b.

4. Qodirov M. Temuriylar davri tomosha san’atlari. – T.: San’at, 2007.

– 210 b.

5. Nazarbaevna, Q. A., & Serjanovich, K. S. (2024). The Importance of Scenario in

Cultural Events. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL

EDUCATION, 4, 259-262.

6. Kurbonova, D. A. (2009). Historical and cultural memorials dating back to Temurid

period kept in museums of overseas: the dissertation of.

7. Nazarbaevna, Q. A., & Saliyevna, Y. Z. (2025). SPECIFIC FEATURES AND

CHALLENGES OF TEACHING AMATEUR CHOREOGRAPHY TO

STUDENTS. AMERICAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE, 3(10), 95-103.

8. Yusupalieva, D. K. (2020). Development of mutually beneficial cooperation of

Uzbekistan within the SCO. ISJ Theoretical & Applied Science, 5(85), 901-903.

9. Yusupalieva, D. K., & Sodirzhonov, M. M. (2017). Mass media in Uzbekistan:

development trends, dynamics and prospects. Modern Science, (1), 23-25.

10. Yusupalieva, D. K. (2020). Political role of television in the development of

national ideology. ISJ Theoretical & Applied Science, 6(86), 665-667.