Қалбакилаштирилган хужжатлар билан ишлашнинг техник
криминалистик методикаси
Умарова Дилбархон Қаҳрамонжон қизи
Андижон вилояти Ички ишлар Бошқармаси Эксперт Криминалистика
Маркази катта эксперти лейтенант
Аннотация: Ушбу мақолада Хужатларни техник тадқиқоти экспертизасининг обьекти бўлган қалбакилаштирилган хужжатларни аниқлаш, тадқиқот ўтказиш, текшириш учун фойдаланиладиган тадқиқот усуллари ва техник воситалар хақида батафсил баён этилган.
Калит сўзлар: қалбакилаштириш, ултрабинафша нурли лампа, қириш усули, қўчириш усули, “VSC-2000” видеоспектрал аппарат, лупа, мухр изи.
Жамиятда барқарорлик, тинчлик ва осойишталикни қарор топтириш инсон хуқуқ эркинликларига сўзсиз риоя этилишини таминлаш мамлакатни ижтимоийиқтисодий жихатдан янада ривожлантириш, ахоли фаровонлигини юксалтириш, хуқуқий демократик давлат қуриш бўйича амалга оширилаётган кенг кўламли ислохотлардан кўзланган мақсадларга эришишнинг мухим шарти хисобланади. Бугунги кунда дунё миқёсида глобаллашув жараёни кенг қулоч ёйганлиги яққол намоён бўлмоқда. Бу эса ўз навбатида жамият хаётида жиноятчиликнинг янада кўпайишига ва янгича ахамият касб этишига сабаб бўлмоқда.
Ўзгалар мулкини турли усулларда талон-тарож қилиш жиноятлари кўп холларда сохта хужжатлар қўлланиб содир этилади. Кўринишидан тўғри ва қонуний расмийлаштирилган хужжатлардаги маьлумотлар хақиқатга йироқ бўлиб, жиноий унсурлар ўзларининг фойдасига мослаб, сохта хужжатларни расмий хужжатлар бланкаси сифатида кўрсатишга уриниб кўрадилар, қоидага мослаб имзолар ва расмий мухрлар билан тасдиқлаб, унга хақиқий қонуний тус берадилар.
Криминалистик техника ривожланиши суд ва тергов идоралари махсус техник воситалар билан жихозланиши шубхали хужжатларни бевосита терговчининг ўзи аниқлаш учун имкониятларини сезиларли даражада оширади. Жумладан, терговчининг портфелидаги мавжуд мосламалар (ултрабинафша нурли лампа, лупа ва бошқ) ёрдамида хужжат қалбакилигидан далолат берувчи белгилан аниқланиши мумкин. Аммо ЖПКнинг 172-моддасига биноан тадқиқот тўлиқ ва холисона бўлиши учун шубхали хужжатлар юзасидан техниккриминалистик экспертиза тайинланиши шарт.
Бундай жиноятлари тергов қилиш жараёнида хужжатлар сохталагини аниқлаш учун шубхали бўлган хужжатни, унинг реквизитлари саналмиш: имзо, мухр, штамп, хужжатнинг ўзига тегишли бўлган химоя белгиларини хусусий аломатларидан келиб чиқиб, уларнинг белгиланган нормаларга жавоб бериш бермаслиги билан хал этилади. Шу каби бир қатор талаблардан келиб чиқиб судтехник экспертизаси қуйидаги турларга ажратилади:
• Хужатнинг бирламчи мазмунига ўзгартирилганлигини аниқловчи экспертизалар (ўчириш, қўшимча ёзувлар киритиш, қўшимча белгилар чизиш, ювиш);
• Матннинг машинкада ёзилган шаклини текшириш. Бунга бошқа қоғозга нусха кўчириш воситалари, жумладан ЭХМ, кўпайтирувчи мосламаларда тайёрланган матнлар хам киради;
• Хужжатнинг давлат белгилари ва типографик бланкаларини текшириш;
• Қалбакилаштиришдан асровчи махсус воситалар билан таьминланган хужжатларни текшириш;
• Имзоларни техник қалбакилаштирилганлигини аниқлаш;
• Устидан чизиб ўчирилган, чаплаштириб юборилган, устига модда тўкилган ёзувларни тиклаш;
• Ранги учиб кетган ёзувларни тиклаш;
• Кесиб ўтган чизиқлар бўйича кетма-кетликни аниқлаш;
• Ёзув материаллари, ёпиштириш воситалари, қоғозларни текшириш.
Қалбакилаштирилган хужжатларни криминалистика техникавий усулда текшириш қатор оптик асбоблар ёрдамида, оддй лупалар, микроскоплар, мосламалар, турли нур хосил қилувчи манбалар ишлатиш билан амалга оширилади.
Экспертиза текширувида обьектни тадқиқот-текширув услубини қўллаш билан бирга ёруғлик манбаларини турли шароитда қўллаш (тўғридан, қия ёритиш, сингиб ўтиш) махсус текширув услублари мавжуд намли нусха кўчирув, диффузия нусха кўчируви, кўзга кўринадиган ва кўринмайдиган бинафша нурида люминессенсия хосил қилиш, инфра қизил нурларда ёритиш, ултрабинафша ва инфрақизил нурларда спектронусха хосил қилиш, хромотография ва бошқаларни қўллайдилар.
Қалбакилаштирилган хужжатлардаги аввлги хақиқий ёзувларни турли усулда ўчириш ,ўзгартириш, рангсизлантириш каби холларни ва спектрнинг битта зонасига кирувчи нурларнинг бир бирига ранг жихатдан фарқини текшириш ва аниқлаш учун видеосканер асбоби қўлланилади. Хужжатларни техникавий усулда текшириш сохасига мўлжалланган янги замонавий асбоблардан бири Ангилянинг “Фостер- Фресман” компаняси ишлаб чиққан “VSC-2000” видеоспектрал аппаратидир. Ашёвий далил бўлган хужжатларни текширишда кўрсатилган асбоб текширилувчи обьектнинг қисм реквизитларини хеч бир зарарлантирмайди ва ўзгартирмайди. Шу билан бирга, хужжатдаги тўлиқ ёки қисман ўзгаришларни қўшимча ёзув киритиш, ювиш, рангсизлантириш холларини аниқлашга имкон яратади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1. Т.Б.Маматяқбов, А.К.Закурлаев, Л.Ю.Югай ва бошқалар. Ўзбекистон Республикасининг “Суд экспертизаси тўғрисида”ги Қонунига шарх. –Т.: Ўзбекистон Республикаси Академияси, 2017-176.
2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 5- апрелдаги 5-сон “Давлат суд-экспертиза муассасаси ёки бошқа корхона, ташкилот томонидан суд экспертизасини ўтказиш тартиби тўғрисидаги наьмунавий низомни тасдиқлаш хақида”ги Қарори.
3. Д.Б.Базарова, А.А.Мирзаев, Г.З.Тўлаганова, С.И.Латипов, Б.Х.Хамидов ва бошқалар. Криминалистика дарслик.Т.: Тошкент, 2018.
4. Р.А.Алимова. Жиноятларни тергов қилиш услубёти. Ўқув қўлланма.Т.:ТДЙИ, 2006.
본문은 PDF에서 자동으로 추출되었으며 부정확할 수 있습니다.