SURXONDARYO REGIONIDA BRONXIAL ASTMA KASALLIGI BILAN KASALLANGAN BEMORLARNING HAYOT SIFATINI BAHOLASH

BAHOLASH

Xo’jamuratoav Mehribon Baxtiyor qizi

Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz fililali

Fundamental tibbiyot yo’nalishi 1-kurs talabasi

Choriyeva Zulfiya Yusupovna

Anatomiya va klinik anatomiya assistenti Kirish. Bronxial astma (BA) – nafas yo‘llarining surunkali yallig‘lanishi va bronxlar giperreaktivligi bilan kechuvchi kasallik bo‘lib, o‘tkir tutqanoqli nafas siqishi xurujlari bilan xarakterlanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgi kunda dunyo bo‘yicha 339 million kishi ushbu xastalikdan aziyat chekmoqda. Dunyo miqyosida aholi orasida astma kasalligi o‘rtacha 5% hollarda uchraydi, bolalarda esa bu ko‘rsatkich 10% atrofida qayd etilgan. Astma nafaqat tibbiy, balki ijtimoiy muammo ham bo‘lib, u bemorlarning hayot sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bronxial astmaning ta’rifi va klinik xususiyatlari Bronxial astma – nafas yo‘llarining turli allergenlar yoki qo‘zg‘atuvchilarga nisbatan sezuvchanligi ortishi (giperreaktivligi) oqibatida bronxlarning qayta tiklanuvchi torayishi bilan kechadigan surunkali kasallikdir. Uning patogenezida asosan eozinofil va Tlimfotsitlar kabi yallig‘lanish hujayralari ishtirok etib, bronxlar shilliq qavatida surunkali yallig‘lanish jarayonini keltirib chiqaradi. Klinik jihatdan astma quyidagi asosiy belgilar bilan namoyon bo‘ladi:

• Tutqanoqli nafas qisilishi (hansirash) – bemorlarda vaqti-vaqti

bilan to‘satdan nafas olishi qiyinlashib, hushyorlik holati buzilishi

mumkin. Ko‘pincha bunday xurujlar tunda yoki erta tongda

kuzatiladi.

• Quruq qo‘qqisiy yo‘tallar – bronxlarning torayishi oqibatida

qattiq yo‘tal tutishi, ayniqsa jismoniy zo‘riqish yoki allergenlar

bilan kontakt paytida sodir bo‘ladi.

• Xirilrab nafas olish va ko‘krakda siqilish hissi – bemorlar

ko‘krak qafasida og‘irlik, bosim sezib, nafas chiqarishda hushtak-

simon xirilash paydo bo‘lishini ta’riflaydilar. Ushbu simptomlar,

ayniqsa, kechasi xuruj vaqtida yaqqol namoyon bo‘ladi.

• Obstruktsiya qaytuvchanligi – astma xurujlari odatda bronxlarni

kengaytiruvchi dori inhalyatorlari ta’sirida qaytadi yoki

yengillashadi. Davolovchi dorilar qabul qilinganda simptomlar

to‘liq yoki qisman nazoratga olinishi mumkin. Astma tutqanog‘ini keltirib chiqaruvchi omillar turlicha bo‘lib, ularga chang va gulchang kabi allergenlar, hayvon juni, oziq-ovqat allergiyalari, tamaki tutuni, sovuq havo, jismoniy zo‘riqish va respirator infeksiyalar kiradi. Kasallik kechishi og‘irligi bemorning irsiy moyilligi va atrof-muhit omillariga ham bog‘liq. Astmaning klinik kechishi yengil, o‘rta og‘ir va og‘ir darajalarga bo‘linadi; bunda xurujlar tez-tezligi, kechasi bezovta qilishi, nafas olish funktsiyasining pasayish darajasi hisobga olinadi.

Astmani erta aniqlash va nazorat qilish muhim ahamiyatga ega – kasallik o‘z vaqtida tashxis qilinib, bemor shifokor tavsiyalariga rioya etsa, astma xurujlari va asoratlarini samarali oldini olish mumkin. Aks holda, nazoratsiz astma bronxlarning qaytmas o‘zgarishlari, nafas yetishmovchiligi va bemorning kundalik faoliyatining keskin cheklanishiga olib kelishi ehtimoli yuqori bo‘ladi. Surxondaryo viloyatida bronxial astma: epidemiologik holat

Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning janubiy qismida joylashgan bo‘lib, aholisi taxminan 2,74 million kishini tashkil etadi (2022 yil boshiga ko‘ra). Respublika bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlarga nazar solinsa, aholi orasida 5 foizga yaqin qismida bronxial astma mavjudligi ta’kidlanadi. Bu ko‘rsatkich dunyo o‘rtacha darajasiga mos keladi. Astma ayniqsa bolalar orasida eng ko‘p uchraydigan surunkali kasallik hisoblanadi. Agar ushbu 5% ko‘rsatkich Surxondaryo viloyati aholisi uchun ham qo‘llansa, viloyatda taxminan 130–140 ming nafar kishi astma bilan yashayotgani taxmin qilinadi.

Surxondaryo viloyatida astma bilan kasallanish darajasi haqidagi aniq mahalliy statistikalar ochiq manbalarda ko‘p uchramaydi. Biroq, umumiy respublika va dunyo tendensiyasiga ko‘ra, so‘nggi yillarda astma kasallanishi oshish tendensiyasidadir. Ba’zi manbalarda oxirgi besh yil ichida nafas yo‘llari kasallanishi, xususan astma va surunkali bronxit bilan kasallanish 2,5 barobarga oshgani qayd etiladi. Iqlim o‘zgarishlari va ekologik omillar bunda muhim rol o‘ynashi mumkin – masalan, Orolbo‘yi ekologik muammolari, chang-bo‘ronlar va havoning ifloslanishi respublika janubida ham nafas olish a’zolari kasalliklarini ko‘paytiruvchi omillardan hisoblanadi. Viloyatda astma kasalligining yosh va jins bo‘yicha tarqalishiga kelsak, demografik xususiyatlar umumrespublika va global ko‘rsatkichlardan keskin farq qilmasligi kutiladi. Bolalar orasida astma ko‘proq uchrab, ayniqsa o‘g‘il bolalarda qiz bolalarga nisbatan yuqori tezlikda tashxislanadi. Kattalar orasida esa aksincha, ayollarda astma erkaklarga nisbatan ko‘proq kuzatiladi.

Surxondaryo viloyatida astma bilan kasallanish darajasiga ta’sir etuvchi yana bir omil – hududning ko‘p qismi qishloq joylardan iboratligi (aholining ~80% qishloq joylarda yashaydi. Qishloq hududlarda sanoat ifloslanishi nisbatan kam bo‘lsa-da, chang va allergenlar (masalan, uy changi, gullar changi) bilan kontakt yuqori bo‘lishi mumkin. Shuningdek, qishloq joylarda tibbiy yordamga o‘z vaqtida murojaat qilish darajasi pastroq bo‘lishi ehtimoli bor, bu esa astmaning kech tashxis qilinishiga olib kelishi mumkin. Respublika miqyosida astma kech tashxis qilinishi muammosi mavjud bo‘lib, tadqiqotlarga ko‘ra bemorlarning faqat ~16%ida astma diagnozi kasallik boshlanganidan keyingi dastlabki 6 oy ichida to‘g‘ri qo‘yilgan. Bu esa ko‘plab bemorlar oylab, ba’zan yillab to‘g‘ri davolanmasdan yurishini anglatadi.

Umuman, Surxondaryo viloyatida bronxial astma epidemiologik holati respublika ko‘rsatkichlariga uyg‘un tarzda shakllanmoqda. Kasallik bolalar va o‘smirlarda ko‘proq uchrab, ishlash yoshidagi aholida ham astma bilan og‘riganlar soni ortib bormoqda. Jinsiy nisbat esa yuqorida qayd etilganidek, bolalikda o‘g‘il bolalar “ustunligi”, kattalarda ayollar “ustunligi” tomon o‘zgaradi. Ushbu tendensiyalarni hisobga olib, astma bilan kasallangan bemorlarning hayot sifati masalasini o‘rganish muhimdir. Tadqiqot maqsadi. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi — Surxondaryo viloyatida bronxial astma bilan kasallangan bemorlarning hayot sifatini tizimli tarzda baholash, hayot sifatiga ta’sir etuvchi klinik, psixologik va ijtimoiy omillarni aniqlash hamda mavjud muammolar asosida amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Materiallar va usullar. Ushbu tadqiqot Surxondaryo viloyatining shahar va qishloq hududlarida yashovchi bronxial astma bilan tashxis qo‘yilgan bemorlar ishtirokida olib borildi. Tadqiqotda 2023–2024- yillar davomida viloyat markaziy klinik shifoxonasi, shahar oilaviy poliklinikalari hamda qishloq vrachlik punktlariga murojaat qilgan 150 nafar bemor qamrab olindi. Tadqiqotga qo‘yilgan mezonlar:

• 18 yosh va undan katta bo‘lgan shaxslar;

• Klinik va funktsional jihatdan tasdiqlangan bronxial astma tashxisi;

• Bemorning so‘rovnomalarni mustaqil to‘ldira olish qobiliyati;

• Oxirgi 6 oy ichida astma xurujlari bilan murojaat qilganlar. Tadqiqotda foydalanilgan metodlar:

1. So‘rovnoma usuli: Bemorlarning hayot sifatini aniqlash uchun JSST

tomonidan tasdiqlangan WHOQOL-BREF (World Health Organization

Quality of Life – BREF) so‘rovnomasidan foydalanildi. Ushbu anketada 26

ta savol mavjud bo‘lib, hayot sifatining to‘rtta yo‘nalishi (jismoniy

salomatlik, psixologik holat, ijtimoiy munosabatlar, atrof-muhit) bo‘yicha

baholash amalga oshirildi.

2. Kasallik nazoratini baholash: Astma ustidan nazorat darajasini baholashda

ACT (Asthma Control Test) testidan foydalanildi. ACT testi yordamida

bemorlarning o‘tgan 4 hafta ichidagi simptomlari, xurujlar chastotasi, tungi

belgilar va dori vositalariga ehtiyoji aniqlanib, har bir bemorga 0 dan 25

gacha ball qo‘yildi.

3. Tibbiy hujjatlarni tahlil qilish: Bemorlarning ambulator kartalaridan astma

davomiyligi, davo protokoli, hamroh kasalliklar, va xurujlar soni haqida

ma’lumotlar olindi.

4. Statistik tahlil: Olingan ma’lumotlar Microsoft Excel 2021 va SPSS 26.0

dasturlari yordamida qayta ishlanib, o‘rtacha qiymat, dispersiya, p-qiymat (χ²

test) asosida hayot sifati va simptomlar og‘irligi o‘rtasidagi bog‘liqlik

baholandi. P < 0,05 qiymati statistik ahamiyatli deb qabul qilindi. Tadqiqot natijalari. O‘tkazilgan tahlillarga ko‘ra, Surxondaryo viloyatidagi bronxial astma bemorlarining hayot sifati me’yoriy ko‘rsatkichlardan past ekani kuzatildi. Xususan, WHOQOL-BREF sohalari bo‘yicha eng past ball jismoniy salomatlik va psixologik holat komponentlarida qayd etildi. Bu shuni ko‘rsatadiki, astma bemorlarini eng ko‘p qiynayotgan jihatlar – ularning jismoniy imkoniyatlarining cheklanishi va kasallikka bog‘liq ruhiy-emotsional zo‘riqishdir. Ijtimoiy munosabatlar sohasi balli nisbatan yuqoriroq bo‘lsa-da, ayrim bemorlarda astma sabab do‘stlari yoki hamkasblari bilan muloqotdan chekinish, o‘zini yakkalash holatlari kuzatilgani anketadan ma’lum bo‘ldi. Atrof-muhit sohasi (bemorning uy-joy, moliyaviy ahvoli, tibbiy xizmatlardan qoniqishi kabi ko‘rsatkichlar) ballari esa turlicha bo‘lib, asosan bemorning yashash joyiga (shaharqishloq) va iqtisodiy imkoniyatlariga bog‘liq ekani aniqlandi.

Analiz natijalariga ko‘ra, astma nazorat darajasi past bo‘lgan, xurujlari teztez takrorlanadigan bemorlarda hayot sifati ko‘rsatkichlari ancha yomon ekani tasdiqlandi. Masalan, o‘rtacha oyiga 3 martadan ko‘p astma xuruji bo‘layotgan bemorlarning WHOQOL-BREF ballari nazorat ostidagi (xurujlarsiz) bemorlarga nisbatan sezilarli pasaygan (p<0.05). Bu holat astmani samarali davolash va nazorat qilish hayot sifatini oshirishning hal qiluvchi omili ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, hamroh surunkali kasalliklari (masalan, yurak yetishmovchiligi yoki diabet) bor astmatik bemorlarning hayot sifati ikki barobar yomonlashgani kuzatildi – bu ikki va undan ortiq surunkali kasalliklarning birgalikda bemorga bosim yuklashi natijasidir. Xulosa o’rnida, Surxondaryo viloyati misolida bronxial astma bemorlarining hayot sifati past darajada ekani va bu ko‘rsatkich ko‘plab omillarga bog‘liqligi aniqlanmoqda. Astma xurujlarining tez-tezligi, kasallikning og‘irlik darajasi, bemorlarning psixologik holati va davolanish imkoniyatlari hayot sifati indikatorlarini belgilovchi asosiy determinantlar sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu bois, astma bilan kurashishda faqat farmakoterapiya (dori-darmon) ga tayanib qolmasdan, bemorlarning turmush sifatini yuksaltirishga qaratilgan kompleks choralarni ko‘rish zarur. Takliflar:

• Astma nazoratini yaxshilash: Bemorlarni muntazam ravishda kuzatib

borish, individual davolash rejalarini tuzish va inhalyatorlardan to‘g‘ri

foydalanish bo‘yicha treninglar o‘tkazish lozim. Astma markazlari va “astma

maktablari” faoliyatini Surxondaryo viloyatida ham yo‘lga qo‘yish, har bir

astma bemorini shu dasturlarga jalb etish tavsiya etiladi. Bu bemorlarga o‘z

kasalligini yaxshiroq tushunish va boshqarish ko‘nikmasini beradi.

• Dori vositalari va muolajalar bilan ta’minot: Davlat sog‘liqni saqlash

tizimi tomonidan astma bemorlarini muolaja qilish uchun zarur bo‘lgan

inhalyator, bronxolitik va yallig‘lanishga qarshi dori vositalarini chegirmali

yoki bepul berish tizimini kengaytirish zarur. Xususan, qishloq joylarda

yashovchi bemorlar yaqinidagi qishloq poliklinikalari va dorixonalarida

astma dorilarining doimiy mavjudligini ta’minlash kerak. Shuningdek,

Surxondaryoning tog‘li hududlarida joylashgan “Xo‘jaikon” kabi tuz g‘orlari

bazasida speleoterapiya (tuzli g‘or klimati bilan davolash) markazlarini

rivojlantirish ham bemorlar uchun foydali bo‘lishi mumkin – bunday

muolajalar astma simptomlarini yengillashtirishda yordam beradi.

• Psixologik qo‘llab-quvvatlash: Astma bilan yashovchi bemorlar va

ularning oilalariga psixologik maslahat va qo‘llab-quvvatlash xizmati

ko‘rsatish lozim. Bunda professional psixologlar yordamida bemorlarga

stressni boshqarish, astma bilan hayot kechirish ko‘nikmalarini singdirish

maqsadga muvofiq. Qo‘llab-quvvatlovchi astmatiklar guruhlarini (support

groups) tashkil etish ham bemorlarning o‘zaro tajriba almashishi, yolg‘iz

emasligini his qilishi va ruhiy dalda olishi uchun ijobiy samara beradi.

• Profilaktik chora-tadbirlar: Astma xurujlarini kamaytirish uchun atrof-

muhit omillarini yaxshilash zarur. Xususan, uy va ish joylarida allergenlar

(chang, mog‘or, hayvon junlari)ni kamaytirish choralarini (muntazam

tozalash, ventilyatsiya) targ‘ib qilish lozim. Chekishni tashlashga undash va

chekmaydiganlar huquqlarini himoya qilish (jamoat joylarida chekishni

taqiqlash) astma profilaktikasiga xizmat qiladi. Surxondaryo viloyatida

chang ko‘p ko‘tariladigan mavsumlarda niqob taqish, uylarni namlatib

supurish kabi tavsiyalar berilishi mumkin. Bundan tashqari, bolalarda astma

rivojlanishini oldini olish maqsadida oilaviy poliklinikalarda allergiya va

astma bo‘yicha erta skrining tekshiruvlarini yo‘lga qo‘yish taklif etiladi.

• Davlat dasturlari doirasida qo‘llab-quvvatlash: Mamlakat miqyosida

astma va boshqa surunkali nafas yo‘llari kasalliklariga qarshi kurash

strategiyasi ishlab chiqilgan bo‘lib, uning ijrosini hududlarda ta’minlash

muhim. Jumladan, 2023–2025 yillarga mo‘ljallangan sog‘liqni saqlash

Dasturida astma bilan kasallangan bemorlar orasida xurujlar chastotasini

kamaytirish asosiy maqsadlardan biri sifatida belgilangan. Mazkur Dasturga

muvofiq, astma xurujlari sonini qisqartirgan (kasallikni nazorat qila olgan)

bemorlar ulushini 2025 yilga borib 15% ga yetkazish ko‘zda tutilgan. Ushbu

maqsadga erishish uchun Surxondaryo viloyatida ham astma menejmenti

bo‘yicha ko‘rsatmalarni bajargan, o‘zini nazorat qilayotgan bemorlarni

rag‘batlantirish, davolash standartariga rioya etilishini monitoring qilish

lozim. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, bronxial astma bilan kasallangan bemorlarning hayot sifati masalasi ular oladigan davolash sifati qadar muhimdir. Surxondaryo viloyati misolida astma bemorlarining hayot sifatini oshirish bo‘yicha kompleks yondashuv zarurligi ko‘rinib turibdi. Kasallikni erta aniqlash, zamonaviy davolash usullaridan foydalanish, bemorlarga psixologik va ijtimoiy ko‘mak berish orqali ularning hayot sifati sezilarli darajada yaxshilanadi. Astma xurujlari nazorat ostiga olinganda bemor nafaqat nafas oladi, balki to‘laqonli hayot kechirish imkoniga ega bo‘ladi – bu esa sog‘liqni saqlash tizimi uchun eng asosiy maqsadlardan biridir. Hayot sifati yuqori bo‘lgan astma bemori jamiyatning faol a’zosiga aylanishi, mehnat qobiliyatini saqlashi va oilasida baxtli hayot kechirishi mumkin. Shunday ekan, “Sog‘lom turmush – sog‘lom nafas” tamoyili ostida astmaga chalingan bemorlarning hayot sifati doimiy e’tiborda bo‘lishi, ilmiy tadqiqotlar va amaliy chora-tadbirlar yordamida doimiy ravishda yaxshilab borilishi lozim.