SURXONDARYO VILOYATIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING QISHLOQ, O’RMON VA BALIQ XO’JALIGI ISHLAB CHIQARISHIDAGI ULUSHI HAJMINI MODELLASHTIRISH

ISHLAB CHIQARISHIDAGI ULUSHI HAJMINI MODELLASHTIRISH

L.A. Djurayeva

Termiz davlat universiteti

Annotatsiya: Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishidagi ulushi hajmini eksponentsial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend modellari yordamida 2028 yilga qadar prognoz qilingan hamda iqtisodiy jarayonga eng mos model turi aniqlangan.

Kalit so’zlar: eksponentsial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend modellari, regressiya.

Qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi mamlakatimiz iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biridir. U jamiyat uchun zarur mahsulotlar ishlab chiqaradi va ulkan iqtisodiy salohiyatga ega. Qishloq xo'jaligining rivojlanish darajasi ko'p jihatdan butun milliy iqtisodiy salohiyatning holatini, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni va darajasini belgilaydi. Shu jihatdan, uning kelgisida vujudga kelishi mumkin bo’lgan holatlarini prognozlash muhim ahamiyat kasb etadi.

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmini tadqiq etishda ko’rsatkichlarning yillar oralig’idagi o'zgarishini o'rganish ahamiyati katta. Sababi, o'tmish va hozirgi tendentsiyalar, qonuniyatlar va aloqalar kelgusi rivojlanish tendentsiyalariga ta’sir etadi. Bunday holatlarda trend modellari bilan prognozlashtirish ko’rsatkichlarning nazariy qiymatlarini aniqlash orqali kelgusi holatni tadqiq etish imkonini beradi. Trend modellari tajribalarda keng qo'llaniladigan eng sodda prognozlash modellaridan biri hisoblanadi.

Trend – tasodifiy ta’sirlardan holi holda vaqt bo'yicha harakat qonuniyatidir. Trend vaqt bo'yicha regressiya bo'lib, doimiy omillar ta’sirida yuzaga keladigan rivojlanishning determinik tarkibiy qismidir. Trendlardagi chetlanishlar tasodifiy omillar sababli yuzaga keladi. Unda natijaviy belgi sifatrida o'rganayotgan ko'rsatkich, omil belgi sifatida esa kuzatuv davri soni olinadi. Odatda trend modellari umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ladi1:

𝑦𝑡 = 𝑓(𝑡) + 𝜀𝑡 (1)

bu yerda, 𝑓(𝑡) - jarayonlaming vaqt bo'yicha yo'nalishining doimiy tarkibiy qismi; 𝜀𝑡 - tasodifiy tarkibiy qism;

Trend modellarining keng qo’llaniladigan quyidagi turlari mavjud2 3 4 5:

- 𝑦 = 𝑎 + 𝑏𝑡 - chiziqli trend modeli

- 𝑦 = 𝑎𝑒𝑏𝑡 - eksponentsial trend modeli

- 𝑦 = 𝑎 + 𝑏1𝑥 + 𝑏2𝑥2 - 2-darajali polinom

- 𝑦 = 𝑎𝑡𝑏 - darajali

- 𝑦 = 𝑎 + 𝑏ln𝑡 - logarifmik trend tenglamalari 1 Фукина С.П. Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. 2011. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/trendovye-modeli-v-ekonomicheskih-issledovaniyah (дата обращения: 28.11.2023). 2 Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199. 3 Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302. 4 Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208. 5 Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.

Odatda, trend parametrlari eng kichik kvadratlar usuli yordamida baholanadi. Egri chiziqli trend modellari logarifmlash yo‘li bilan chiziqli trend ko‘rinishiga keltiriladi va tegishli hisob-kitoblar amalga oshiriladi.

Eng maqbul modelni tanlash uchun ularning determinatsiya koeffitsienti va xatoliklariga ko’zdan kechiriladi.

Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishidagi ulushi hajmini eksponentsial, chiziqli, darajali va 2-tartibi polinom trend modellari bilan modellashtirish uchun Microsoft Excel dasturiy ta’minotining «Анализ данных» paketidan foydalangan holda amalga oshirildi. Dastlab tahlil uchun 1-jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanildi.

1-jadval

Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq,

o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi (mlrd so’m)6

Yillar 𝒚 Yillar 𝒚

2010 2319,9 2017 11763,3

2011 4120,4 2018 15243,9

2012 4872,3 2019 17962,6

2013 5453,9 2020 19264,1

2014 6812,6 2021 22920,8

2015 8262,3 2022 26442,9

2016 8826,5 2023 31679

Tajriba uchun ma’lumotlarni MS Excelga yuklab oldik. Ma’lumotlar oraligini belgilab olib, “Вставка – Диаграмма – Точечная – Точечная” diagrammasini, keyin esa, istalgan nuqtani belgilab, sichqonchaning o’ng tugmasini bosish orqali hosil 6 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti www.surxonstat.uz ma’lumotlari. qilinadigan menyudan “Добавить линию тренда...” ni tanladik. Natijada quyidagiga ega bo’ldik (1-rasm).

1-rasm. Eksponentsial trend modeli7

Boshqa model turlarini tanlab 2-5-rasmlardagi natijalarga ega bo’lamiz.

2-rasm. Chiziqli trend modeli 7 Muallif ishlanmasi

y = 2570,8e0,185x

R² = 0,9815

y = 2123x - 2640,6

R² = 0,9395

3-rasm. Logarifmik trend modeli

4-rasm. 2-darajali polinom trend modeli

y = 10016ln(x) - 4740,1

R² = 0,716

-10000

y = 143,5x2 - 29,575x + 3099,6

R² = 0,9944

5-rasm. Darajali trend modeli.

Shunday qilib, barcha turdagi modellarni tuzib oldik. Endi ularning sifatini va ahamiyatliligini tekshirib ko’ramiz (2-jadval).

2-jadval

Regression tahlil natijalari8

T/r Model turi Model

tenglam,asi

Determinatsiya

koeffitsienti

1 Eksponentsial 𝑦 = 2570,8𝑒0,185𝑡 0,9815

2 Chiziqli 𝑦 = 2123,0𝑡 − 2640,6 0,9395

3 Logarifmik 𝑦 = 10016 ln(𝑡)

− 4740,1 0,716

4 Polinomli 𝑦 = 143,5𝑡2 − 29,575𝑡

+ 3099,6 0,9944

5 Darajali 𝑦 = 1778,6𝑡0.9758 0,9351 8 Muallif ishlanmasi

y = 1778,6x0,9758

R² = 0,9351

2-jadvaldan 2-darajali polinom trend modeli bo’yicha determinatsiya koeffitsienti eng katta. Demak, model sifati boshqalarga qaraganda yuqori. Modelning ahamiyatini Fisher mezoni bilan va parametrlari statistik ishonchliligini Styudent t mezoni bilan tekrishilganda ba’zi koeffitsiyentlari statistik ahamiyatga ega bo’lmadi. Shu sababli o’zgarmas qatnashmagan 2-darajali polinom model turini tajribadan o’tkazdik (3-jadval).

3-jadval

Regression tahlil natijalari9

ВЫВОД

ИТОГОВ

Регрессионная

статистика Множественный R 0,998 R-квадрат 0,995 Нормированный R-квадрат 0,911 Стандартная

196,134 Наблюдения 14 Дисперсионный анализ

df SS MS F

Значимост

ь F Регрессия 2

354392068

177196034

238,495 1,12E-13 Остаток 12 17168841,4 1430736,78 Итого 14

356108952 9 MS Excelda shakllantirildi.

Коэффи

-циенты

Стан-

дартная

t-ста-

тистика

P-

Значени

е

Нижние

95% Y-пересечение 0 #Н/Д #Н/Д #Н/Д #Н/Д Переменная X 1 823,783 150,629 5,469 0,000 495,590 Переменная X 2 94,460 13,430 7,034 0,000 65,199

3-jadvalga ko’ra, Fisher F mezoni qiymati 1238,495. Bu qiymat jadval qiymatidan katta. Sababi, p-qiymat 1,12 ∙ 10−13 ga teng. Shuningdek, parametrlarining Styudent t mezoni bo’yicha qiymati esa 5,469 va 7,034 ga teng. Bunda p-qiymat 0,05 ahamiyatlilik darajasidan kichik. Demak, model iqtisodiy jarayonga mos.

Shunday qilib, Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi bo’yicha modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ldi:

𝑦 = 143,5𝑡2 − 29,575𝑡 + 3099,6 (2)

Bu modeldan foydalanib, hudud kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi prognoz qilindi. (6- rasm)

0 2 319,9

4 120,44 872,35 453,96 812,68 262,38 826,5

11 763,3

15 243,9

17 962,619 264,1

22 920,8

26 442,9

31 679,0

31 679,0

33 610,2

37 362,3

41 303,3

45 433,1

49 751,9

50000

60000

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028

Haqiqiy Prognoz

6-rasm. Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning

qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi (mlrd so’m).

6-rasmga ko’ra 2028 yilga kelib, Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi 49 751,9 mlrd so’mni, o’sish esa 157% ni tashkil etishi kutilmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Фукина С.П. (2011). Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. №11.

2. Shodiyev T.Sh., Xakimov T.X., Boltaeva L.R., Ishnazarov A.I., Nurullayeva Sh., Muminova M.A. (2007). Ekonometrika: o’quv qo’llanma. – T.: TDIU – 178 b.

3. Тураев, Б. (2021). Корреляционно-регрессионный анализ доли строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской области. Экономика и инновационные технологии, (6), 205-214.

4. Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199.

5. Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208.

6. Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.

7. Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.

8. Субханова, М. А., & Тураев, Б. Э. (2024). Корреляционнорегрессионный анализ ликвидности коммерческих банков. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 38-43.

9. Norbek, N. (2022). Agrar sohada raqamli texnologiyalarni qo ‘llashning ustuvor yo ‘nalishlari. Архив научных исследований, 2(1).

10. Khatamov, O. K., & Shakarova, D. R. (2023). Correlation-Regression Analysis Of The Main Use Indicators Of Railway Transport. Baltic Journal of Law & Politics, 16(3), 3657-3662.

11. Safarovna K. S. et al. Surxondaryo viloyati aholi jon boshining asosiy kapitaliga o'zlashtirilgan investitsiyalar hajmini arima modeli yordamida prognozlashtirish //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 257-266.

12. Буранова, Л. В. (2023). Повышение эффективности управления кредитными ресурсами предприятия. O'zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(19), 329-333.

13. Ortikov, S. M. (2021). Experience in statistical study and analysis of employment in foreign countries. Thematics Journal of Business Management, 10(7).

14. Khidirberdievich, A. E., & Mamadillayevich, Z. S. (2021). Issues of Regulation of Blockchains in the Digital Economy and World Experience in Reducing, Preventing the" Hidden Economy". International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 8(7), 591-597.

15. Azamat, K., Akmal, I., Nusratillo, N., & Otabek, M. (2022). Improving The Investment Environment In The Country: The Role And Analysis Of Banks In The Modernization Of Industry. Journal of Positive School Psychology, 6(10), 2220-2227.

16. Allayor o’g’li, X. R. (2023). Globallashuv sharoitida hududning eksport salohiyatini yanada takomillashtirish yo'nalishlari. Journal of Universal Science Research, 1(6), 799-803.

17. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021). Global experiences in improving the economic mechanisms of irrigated land improvement. Экономика и социум, (6-1), 418-426.

18. Turopova, N. (2023). O ‘zbekiston moliya tizimida mahalliy moliyaning o ‘ziga xos xususiyatlari.

19. Solidjonovna, S. R. (2024). The role of localization of production in the stable and consistent development of the economy. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 2(3), 1-4.

20. Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti

21. Abdugabbarovna, D. L., & Tokhtayevich, E. S. (2024). PECULIARITIES

OF INCREASING THE INCOME OF THE POPULATION IN THE REGION. Open

Access Repository, 10(1), 74-77.

22. Abdugabbarovna, D. L., & Samandarovich, I. E. (2024).

IMPROVEMENT OF THE ORGANIZATIONAL AND LEGAL BASIS OF

MICROFINANCING OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE

ENTREPRENEURSHIP. Open Access Repository, 10(1), 65-68.

23. Abdugabbarovna, D. L., & Abdurashidovich, A. O. (2024). THE ROLE

OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP IN ENSURING

THE EMPLOYMENT OF THE POPULATION AND INCREASING THEIR

INCOME. Open Access Repository, 10(1), 54-57.

24. Abdugabbarovna, D. L. (2024). PECULIARITIES OF SMALL

BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT. Open

Access Repository, 10(1), 50-53.

25. Abdugabbarovna, D. L., & Choriyevna, S. N. (2023). THE ROLE OF

INVESTMENT AND PREFERENTIAL LOANS IN THE DEVELOPMENT OF

SMALL BUSINESS ENTITIES. Open Access Repository, 9(11), 35-38.

26. Ogli, X. J. X., & Abdugabbarovna, D. L. (2022). QISHLOQ XOJALIK

KORXONALARINI DAVLAT TOMONIDAN QOLLAB QUVVATLASHNING

IQTISODIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH (SURXONDARYO

VILOYATI MISOLIDA). Ta’lim fidoyilari, 3.

27. Ergashevich, A. A., & Abdugabbarovna, D. L. KICHIK BIZNES

SUBYEKTLARIGA TOʻG’RIDAN-TOʻG’RI XORIJIY INVESTITSIYALARNING

TASNIFLANISHI VA OZBEKISTONDAGI INVESTITSION JARAYONLAR.

28. Khurramov, E. X. (2019). ROLE OF INNOVATION IN INCREASING

EFFICIENCY OF PRODUCTION OF AGRICULTURAL PRODUCTS IN

FORESTRY. Theoretical & Applied Science, (10), 518-521.

29. Khurrama, E. X. (2020). ЭФФЕКТИВНОЕ УВЕЛИЧЕНИЕ

СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА НА ЗЕМЛЯХ ЛЕСНОГО

ФОНДА. Theoretical & Applied Science, (7), 5-9.

30. Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDAGI ASOSIY

VOSITALARNI TAKOMILLASHTIRISH VA ULARNING IQTISODIY

JARAYONLARI. JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND

EDUCATIONAL RESEARCH, 6(4), 1093-1096.

31. Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDA IQTISODIY

KONTSENTRATSIYANING ROLI. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(29), 466-470.

32. Xudoyberdiyevich, X. E. (2023). Qishloq xo'jaligida investitsiya va uning samaradorligini oshirish. Journal of Universal Science Research, 1(5), 622-627.

33. научных исследований, 4(1).

34. Jo‘rayevich, N. N. (2022). QISHLOQ XO ‘JALIGI TARMOG ‘IDA

RAQAMLASHTIRISHNING USTUVOR YO ‘NALISHLARI. Архив научных

исследований, 5(5).

35. Nurmatov, N. (2022). MAMLAKATIMIZ AGRAR TARMOG ‘IGA

“QISHLOQ XO ‘JALIGI-4, 0” KONSEPSIYASINI JORIY ETISH

IMKONIYATLARI. Архив научных исследований, 2(1).

36. Sultonov, X. G. (2022). EFFECTIVENESS OF ATTRACTING

INVESTMENTS IN IMPROVING THE ECOLOGICAL CONDITION OF

IRRIGATED LANDS. Экономика и социум, (4-1 (95)), 56-60.

37. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021).

СУҒОРИЛАДИГАН ЕРЛАР ЭКОЛОГИК ҲОДАТИНИ ЯҲШИЛАШНИНГ

ИҚТИСОДИЙ МЕХАНИЗМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШДА ЖАҲОН

ТАЖРИБАЛАРИ. Экономика и социум, (6-1 (85)), 418-426.

38. Allayor o’g’li, X. R. (2024). EKSPORT VA EKSPORT SALOHIYATI

TUSHUNCHALARIGA NAZARIY QARASHLAR. Journal of Universal Science Research, 2(2), 202-210.

39. Allayor o’g’li, X. R. (2023). GLOBALLASHUV SHAROITIDA

HUDUDNING EKSPORT SALOHIYATINI YANADA TAKOMILLASHTIRISH

YO'NALISHLARI. Journal of Universal Science Research, 1(6), 799-803.