TALABALARNI O‘ZBEK MILLIY KULOLCHILIGI VA EKOTURIZM VOSITASIDA TARBIYALASH.

TARBIYALASH.

Allanov Shuxrat Qilichovich, Termiz davlat pedagogika instituti katta o‘qituvchisi.

Annotatsiya

KIRISH

kulolchilik — loydan turli buyumlar tayyorlanadigan hunarmandchilik tarmog‘idir. Keramika Sharqning qadimiy va innovatsion san’ati hisoblanib, u oddiy qora loydan ajoyib go‘zallik yaratgan. Kulolchilik bilan dunyoning barcha xalqlari shug‘ullanadi va ular bir-biridan o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi. O‘zbek kulolchiligi uzoq tarixga, ajoyib an’analarga, shakl va mazmun uyg‘unligiga, ijodiy jarayon hamda o‘ziga xos uslubga ega. Kulolchilik — loydan kosa, langan, ko‘za, xum, tandir va boshqa buyumlar, shuningdek, turli o‘yinchoqlar yasaladigan sanoat tarmog‘idir. Keramika buyumlari sodda bo‘lishiga qaramay, o‘zining ko‘rinishi, chidamliligi, detallarining aniqligi va naqshlarining badiiy joylashuvi bilan butun dunyoga mashhur.

MAQSAD

tadqiqotning maqsadi — kulolchilikning tarixiy, madaniy va badiiy jihatlarini, xususan, o‘zbek an’analarini tahlil qilish hamda uning estetik qadriyatlar, mahorat va madaniy o‘zlikni shakllantirishdagi o‘rnini o‘rganishdan iborat.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqot materiali tarixiy manbalar, etnografik kuzatuvlar va kulolchilik artefaktlarining badiiy tahlillarini o‘z ichiga oladi. Tadqiqotda qiyosiy madaniy tahlil, tavsifiy metodlar hamda kulolchilik shakllari, bezaklari va texnikasini stilistik o‘rganish usullaridan foydalanilgan.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

natijalar shuni ko‘rsatdiki, kulolchilik ham amaliy, ham badiiy maqsadlarga xizmat qilib, kosa, tarelka, ko‘za, pech (tandir) va o‘yinchoqlar kabi buyumlarni ishlab chiqaradi. O‘zbek kulolchiligi o‘zining soddaligi, mustahkamligi, shakllarining aniqligi va badiiy bezaklari bilan ajralib turadi hamda xalqaro e’tirofga sazovor bo‘lgan. Muhokamada kulolchilikka singdirilgan ijodiy jarayonlar, stilistik xususiyatlar va madaniy simvolizm, shuningdek, uning me’morchilik va kundalik hayot bilan bog‘liqligi ta’kidlanadi.

XULOSA

xulosa qilib aytganda, kulolchilik funksionallik va estetik go‘zallikni birlashtirgan hayotiy madaniy va badiiy merosdir. O‘zbek kulolchiligi o‘zining boy tarixi va betakror uslubi bilan hunarmandchilikning global miqyosda e’tirof etilishiga hissa qo‘shishda davom etmoqda. Tadqiqot kulolchilik an’analarini madaniy o‘zlik va badiiy rivojlanishning bir qismi sifatida saqlash va targ‘ib qilish muhimligini ko‘rsatadi.

Kalit so‘zlar: kulolchilik, sopol, tuproq, mo‘jiza, badiiy, uslub, naqsh, umrboqiy, sifat, mashaqqat, ehtiyoj, me’morchilik, xum, ishqor, xususiyat.

ВОСПИТАНИЕ СТУДЕНТОВ СРЕДСТВАМИ УЗБЕКСКОГО НATSIОНАЛЬНОГО

КЕРАМИЧЕСКОГО И ЭКОТУРИСТИЧЕСКОГО ИСКУССТВА.

Алланов Шухрат Киличович, Старший преподаватель Термезского государственного педагогического института.

Аннотaция

ВВЕДЕНИЕ

керамика — это отрасль декоративно-прикладного искусства, в которой различные изделия изготавливаются из глины. Керамика считается древним и новаторским искусством Востока, создающим удивительную красоту из простой черной глины. Гончарным делом занимаются все народы мира, и изделия каждого из них отличаются своими особенностями. Узбекская керамика имеет многовековую историю, прекрасные традиции, глубокое единство формы и содержания, особый творческий процесс и уникальный стиль. Гончарное производство — это отрасль, в которой из глины изготавливаются чаши, тарелки, кувшины, горшки, тандыры и другие предметы, а также разнообразные игрушки. Несмотря на свою простоту, керамические изделия известны во всем мире благодаря своему внешнему виду, долговечности, точности деталей и художественному расположению узоров.

ЦЕЛЬ

целью исследования является анализ исторических, культурных и художественных аспектов гончарного дела с акцентом на узбекские традиции, а также изучение его роли в формировании эстетических ценностей, мастерства и культурной самобытности.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

материалом исследования послужили исторические источники, этнографические наблюдения и художественный анализ гончарных артефактов. В работе используются методы сравнительно-культурного анализа, описательный метод, а также стилистическое изучение форм, декора и техник гончарного искусства.

РЕЗУЛЬТАТЫ И ОБСУЖДЕНИЕ

результаты показывают, что гончарное дело служит как практическим, так и художественным целям, производя такие предметы, как чаши, тарелки, кувшины, печи и игрушки. Узбекская керамика отличается простотой, долговечностью, точностью форм и художественным орнаментом, получившим международное признание. В ходе обсуждения подчеркиваются творческие процессы, стилистические особенности и культурный символизм, заложенный в керамике, а также её связь с архитектурой и повседневной жизнью.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

в заключение следует отметить, что гончарное дело представляет собой жизненно важное культурное и художественное наследие, сочетающее в себе функциональность и эстетическую красоту. Узбекская керамика с её богатой историей и уникальным стилем продолжает вносить вклад в мировое признание ремесленного мастерства. Исследование подчеркивает важность сохранения и продвижения традиций гончарного дела как части культурной идентичности и художественного развития.

Ключевые слова: керамика, гончарное дело, Земля, глина, искусство, стиль, узор, долговечность, качество, тяжелый труд, потребность, архитектура, кувшин, щелочь, особенность.

EDUCATION OF STUDENTS BY MEANS OF UZBEK NATIONAL CERAMIC AND

ECOTOURIST ART.

Allanov Shukhrat Kilichovich, Senior teacher of the Termez State Pedagogical Institute.

Annotation

INTRODUCTION

ceramics is a branch of handicrafts in which various products are made from clay. Ceramics is considered an ancient and innovative art of the East, which created wonderful beauty from black clay. Pottery is practiced by all the peoples of the world. They differ from each other in their features. Uzbek ceramics have a long history, wonderful traditions, form-content, creative process and unique style. Pottery is an industry where bowls, plates, jugs, pots, tandoor and other objects are made from clay, as well as a variety of toys, a process and a unique style. Despite their simplicity, ceramic products are known all over the world for their appearance, durability, precision of details and artistic arrangement of patterns. Pottery is an industry where clay is used to make bowls, plates, jugs, pots, tandoor and other objects, as well as a variety of toys.

AIM

the aim of the study is to analyze the historical, cultural, and artistic aspects of pottery, with a focus on Uzbek traditions, and to explore its role in shaping aesthetic values, craftsmanship, and cultural identity.

MATERIALS AND METHODS

the research material consists of historical sources, ethnographic observations, and artistic analyses of pottery artifacts. The study employs comparative cultural analysis, descriptive methods, and stylistic examination of pottery forms, decorations, and techniques.

RESULTS AND DISCUSSION

the findings show that pottery serves both practical and artistic purposes, producing items such as bowls, plates, jars, ovens, and toys. Uzbek pottery is distinguished by its simplicity, durability, precise forms, and artistic ornamentation, which have gained international recognition. The discussion emphasizes the creative processes, stylistic features, and cultural symbolism embedded in pottery, as well as its connection to architecture and everyday life.

CONCLUSION

in conclusion, pottery represents a vital cultural and artistic heritage that combines functionality with aesthetic beauty. Uzbek pottery, with its rich history and unique style, continues to contribute to global recognition of craftsmanship. The study underscores the importance of preserving and promoting pottery traditions as part of cultural identity and artistic development.

Keywords: ceramics, pottery, Earth, clay, art, style, pattern, durability, quality, hard work, need, architecture, jug, alkali, feature.

Kulolchilik – hunarmandchilikning loydan turli-tuman buyumlar ishlanadigan sohasi. Kulolchilik qora loydan mo‘jizakor go‘zallik yaratgan Sharqning eng qadimiy hamda navqiron san’ati hisoblanadi. Qora loy – sahovat va halollik timsoli. Tuproq insonning barcha ehtiyojini o‘z zimmasiga olgan farovonlik, to‘kinlik, rizq-ro‘z, go‘zallikning oliy ko‘rinishi – san’atning zamini.

Kulolchilik bilan dunyoning barcha xalqlari shug‘ulanadilar. Ular o‘ziga xos tomonlari bilan bir-biridan farq qiladi. O‘zbek kulolchiligi uzoq tarixga, ajoyib an’analar, shaklmazmun, ijodiy jarayon va o‘ziga xos uslubga ega. Sopol buyumlar sodda bo‘lsa-da, ko‘rinishi, saqlanishi, qismlarining aniqligi, naqshning badiiy joylanishi bilan o‘zbek kulollarini jahonga tanitib kelmoqda. Kulolchilik hunari loydan piyola, tovoq, hum, ko‘za, tandir va boshqa buyumlar, turli-tuman o‘yinchoqlar tayyorlanadigan soha. Maxsus tuproqni o‘ta qizdirganda toshsimon bo‘lib pishishini, undan har xil idishlar tayyorlash mumkinligini odamlar qadimdan bilishgan.

Kulol ishlab chiqargan buyumlarida oq, yashil, lojuvard ranglardan foydalangan. Bu ranglarni tayyorlash texnologiyasini hunarmandlar yaxshi bilishgan. Idish tayyorlagandan so‘ng qo‘lda va shtamp yordamida naqsh chizilgan, unga sir berilib, oftobda quritilib, pechda qizdirilgan. Ustalar sirni o‘zlari tayyorlaganlar. Qoraqumga borib o‘tin yig‘ishgan va uni yoqib, kulini ustaxonaga olib kelib, 3 qism kulga, 1 qism shisha kukuni qo‘shilgan. Uni biror idishda suv bilan aralashtirib tayyorlangan bodiyaga surilgan. Keyin bodiyani o‘tda pishirishda unga yumaloq suyuqlik tashlangan. U o‘tda bodiyaga o‘ralib ranggini o‘zgartirgan, qum kukunini suv bilan aralashtirib sovitilgan hamda tozalangan. Unga un va ozgina mis oksidi qo‘shib tayyorlangan, so‘ngra bodiya sirtiga surtilgan.

Har bir hunarning o‘ziga xos mashaqqati, sir-asrorlari mavjud. Qadimda otabobolarimiz badiiy kulolchilik sirlari va tajribalarini faqat o‘z shogirdlariga o‘rgatib, o‘zgalardan sir saqlashgan. Ota-bobolarimiz asrlar davomida kulolchilik sir-asrorlarini o‘rganib, har bir mahsulotning sifatiga, badiiy qiymatiga, foydalanishda qulayligiga va uning umrboqiyligiga aloxida e’tibor berganlar. Shu bois ular tayyorlagan oddiy sopol piyoladan tortib, Sharq me’morchiligini bezib turgan koshinlarning umrboqiyligi hozirgi davrda dunyo ahlini hayratga solmoqda. Bunga erishish uchun ota-bobolarimiz yuqori sifatli, g‘oyat chidamli hamda davr sinovlaridan o‘tgan materiallardan keng foydalanib kelishgan.

O‘tmishda tuproqdan qorachiroq, shamdan, sarxona, jomashov, hum hamda ovqat pishiriladigan sopol idishlar tayyorlangan, lekin keyingi vaqtga kelib, bularga ehtiyoj kamayganligi bois ular yo‘qolib bormoqda. Hozir tovoq, guldon, lagan, piyola, tandir va boshqalar ko‘p ishlab chiqarilmoqda. Kulolchilikda asosiy xom ashyo tuproq hisoblanadi

Tuproqning sog‘ tuproq, qora tuproq, ko‘kimtir, qizil loykor turlari bo‘ladi. Kulolchilikda ishlatiladigan loy o‘zining xususiyati va ishlatiladigan buyumiga qarab quyidagi guruhlarga bo‘linadi:

Loyi guldon – sershira loy. Bu loydan juda nozik guldonlar yasaladi. U elastik xususiyatga ega bo‘lib, jusha loyi qo‘shilgan bo‘ladi.

Chinni loy yoki oq loy – yarim foyans bo‘lib, qoramtir loy, oqtosh va ishqor qo‘shilib tayyorlanadi. Bu loydan kosa, lagan va boshqalar tayyorlanadi.

Kesma koshin loy – o‘tga chidamli qoramtir loydan giltavaga oq tosh yoki oq qum qo‘shib tayyorlanadi. Undan har xil mozaikali koshinlar tayyorlanadi.

Koshin loy – shirachli loyga kvars qumi qo‘shib, undan har xil koshinlar

Kosagar loy – patloy yoki tovoq loy deb ham yuritiladi. Bu loy sog‘ tuproqqa qamish qog‘ozi aralashtirib tayyorlanadi. Undan yassi yuzali idishlar tayyorlanadi.

Ko‘zagar loyi – 60-70% plastik yog‘li va 30-40% sog‘ tuproqdan iborat bo‘ladi. Undan hum, guldon, ko‘zi va boshqalar tayyorlanadi. Kulolchilikda shamod, giltava, bo‘yoqlar, angob, charx, mo‘yqalam, mola, katta mola, kichkina mola, sim, naqshin qolip, labgir, lagan qolip, pargor qalam, kogkord, taroq, tagi qalam, g‘utimak, tuppa va boshqalar ishlatiladi. Kulolchilikda loyni ustalar har xil texnologiyada tayyorlaydilar. Maxsus tuproqdan loy qilinib, u tepib, mushtlab pishitiladi.

Loy tayyorlash uchun, uyning ichki qismida hovuzga o‘xshash uncha chuqur bo‘lmagan joy ajratiladi. Bu hovuz pishiq g‘ishtdan tayyorlanadi. Loy 20 kungacha har kuni suv sepib pishitiladi. Shunda loy ichida to‘planib qolgan havo yo‘qoladi. Agar loyda havo qolib ketsa, idishni pechkada qizdirganda o‘sha bo‘shliq yana kattalashib, idish teshik bo‘lib qolishi mumkin. Shuning uchun loy qancha ko‘p pishitilsa, shuncha sifatli mahsulot olinadi.

Kulolchilik charxida idishlar tayyorlanadi. Charx katta va kichik yog‘och g‘ildirakdan iborat bo‘ladi. Yog‘och o‘q bilan birlashtiriladi. Kulol charxining pastdagi katta g‘ildiragini aylantirib turadi. Yuqoridagi g‘ildirakka loy quyib undan idish tayyorlaydi. Tayyorlangan idishlar yaxshilab quritiladi. Chunki yaxshilab quritilmasa, keyin pechda yorilib ketishi mumkin. Quritilgan idishlar humda qizdiriladi. Sirlanadigan idishlar sirlanadi va yana humdonda qizdiriladi.

Qadimdan kulollar ma’lum idish yoki buyum bo‘yicha ixtisoslashgan bo‘ladi. Masalan, kosagar, tandirchi, ko‘zagar va boshqalar. Xorazm badiiy kulol ustalari qadimda o‘ziga xos texnologiyaga ega bo‘lganlar. Ular koshin, bodiya, xum va boshqa kulolchilik mahsulotlari ustiga beriladigan sirni tayyorlash uchun yozning jazirama issiq oylarida ko‘hna Urganch tomonlardagi qumliklariga chiqib, haftalab chog‘on o‘simligini to‘plab, uni yoqib, kulini olib kelganlar.

Hozir esa bu o‘t juda kamayib ketgan. Bu o‘simlikdan tashqari, qora o‘roqdan ham foydalangan. Sentyabr oylarida qora o‘roq ayni shirachga to‘lgan vaqtda faqat yengil patini yoqib, kulidan ishqor tayyorlaganlar. Ustaxonaga olib keltirilgan chog‘on va qora o‘roqqa qum aralashtirib, qo‘lni namlab guvala qilinadi va humbuzga qo‘yiladi. Yuqori darajada qizdirish natijasida u pastki oxirga oqa boshlaydi. Agar u oppoq rangga kirgan bo‘lsa, tayyor bo‘ladi. Agar qoramtir tusda bo‘lsa, bu jarayon yana qaytadan davom ettiriladi.

Hosil bo‘lgan oq toshsimon ishqorni tegirmonda un holiga keltirib maydalanadi. Bu ishqor uniga bug‘doy unidan atala pishirilib qozonda qorishtiriladi. Qozonga suv solinib, bulg‘ab suyuq holatga keltiriladi. Hosil bo‘lgan xom ashyo tabiiy ishqor siri deb ataladi. Tabiiy ishqor siri tayyorlangan mahsulot yuziga cho‘mich yordamida qo‘yiladi. Pechda bu sir 1000-1200 daraja temperaturada loyga shunday kirishib ketadiki, u issiqda ham, sovuqda ham o‘z xususiyatini yo‘qotmaydi. Kulolchilik bo‘yoqlari tayyorlash o‘ziga xos texnologiyaga ega.

Oq rang – bu rang oq tuproq va 11% gacha oqtoshning mayda qumi qo‘shib tayyorlanadi. Uni atala holida tayyorlab, buyum yuziga tekis surtiladi va keyin naqsh chiziladi.

Yashil rang – mis kuyundisi kukuni, qo‘rg‘oshin, sir va o‘tga chidamli tuproq, ya’ni giltava qo‘shib tayyorlanadi. Mis kukuni avval qizg‘ish rangda bo‘ladi, xunbuzda pishirilganda esa yashil rangga aylanadi.

Qora rang – 15% giltava, marganes oksidi, lazur va qo‘rg‘oshin sirlari qo‘shib

Sariq rang – yongan temir sop yoki mayda temir chiqindilaridan foydalanib, temir kukuni mis qozonga solinadi va unga giltava, qo‘rg‘oshin siri hamda suv solib, ezg‘ilab

Badiiy kulolchilik. O‘zbekiston amaliy san’atining qadimiy, shuningdek, bizning davrimizgacha o‘zining aniq chegaralangan maktabi hamda an’analarini saqlab kelayotgan turlaridan biri – badiiy kulolchilik sanaladi. Zamonaviy kulolchilik san’ati XIX asrda tarixan shakllangan maktablarning an’anasi asosida rivojlanib kelmoqda.

Ma’lumki, o‘zbek kulolchilik san’ati qadim davrlardan shu kungacha keng tarqalgan va aholi ehtiyojini qondirib kelgan. O‘zbekiston hududida qadimdan har bir vohaning hunarmandchilik markazlari shakllangan. Bu markazlarda xalq ehtiyoji uchun kerakli sopol buyumlar ishlab chiqarilgan va sotilgan.

Hozirgi vaqtda badiiy bezatish uslubini plastik va texnologik xususiyatlari bo‘yicha uchta asosiy kulolchilik maktablariga bo‘lish mumkin: Farg‘ona badiiy kulolchilik maktabi (asosiy marazlari – Rishton, G‘urumsaroy); Buxoro – Samarqand badiiy kulolchilik maktablari (asosiy markazlari – Samarqand, Buxoro, Urgut, G‘ijduvon); Xorazm badiiy kulolchilik maktabi (asosiy markazlari – Madir va Kattabog‘ qishloqlari). Har bir maktab o‘zining rivojlanish va ijodiy tamoyillari, yetakchi markaz va ustalari, boshqa maktablardan farqlanuvchi xususiyatlari bo‘yicha belgilanadi. Ular o‘z qonuniyatlari

Farg‘ona badiiy kulolchilik maktabining asosiy xususiyatlari uning aholi etnik tarkibi, joylanishi va tarixiylik tamoyillari bilan bevosita bog‘liq. Rishton – Farg‘ona maktabining an’analarini o‘zida mujassamlashtirgan eng yorqin kulolchilik markazi. Keyingi, ya’ni 1970 yillardan boshlab, Rishton sopoli an’anaviy – badiiy texnologik usullar asosida qayta tiklanadi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Rishton – O‘zbekistondagi sirlangan sopol buyumlar ishlatiladigan eng mashhur va qadimgi markazlardan biri edi.

Ishqorli sir tayyorlash ham yo‘lga qo‘yilgan. Hozirgi paytda bu yerda sopol idishlarning yapaloq (kosa va laganlar) uzun bo‘yli (ko‘za, humlar) turlari ishlab chiqarilmoqda. Ilgari paytlarda bu ishlar ixtisoslashtirilgan tarzda bajarilardi. Yapaloq buyumlarni yapaloq va qisqa bo‘yi shakllar yasovchi ustalar – kosagar; baland bo‘yli buyumlarni yasovchi ustalarni – ko‘zagar deyishgan. Hozir bunday tasniflash avvalgi mohiyatini yo‘qotgan: ayrim ustalar (I.Komilov, U.Ashurov, X.Sattorov, M.Azimov, M.Tojaliev va boshqalar) yapaloq, cho‘zinchoq shaklli idishlarni yasashadilar.

Rishton sopolchiligining mahalliy badiiy xususiyatlari ko‘p jihatdan buyumlarga naqsh berilishida ko‘zga tashlanadi.

Kulolchilikda (idish tayyorlashda) charx asosiy ish quroli bo‘lib hisoblanadi. Kulolchilik charxi katta va kichik ikki yog‘och g‘ildirakdan iborat bo‘lib, yog‘och o‘q bilan o‘zaro birlashtirilgan bo‘ladi. Kulol pastdagi katta g‘ildirakni oyog‘i bilan aylantirib turadi, yuqoridagi g‘ildirakning ustiga loy qo‘yadi, undan idish tayyorlanadi. Tayyorlangan idishlar quritilib, xumdonda qizdirladi. Idishlarning turiga ko‘ra, humdon katta-kichik bo‘ladi. Sirlanadigan idishlar esa sirlanib, shundan keyin yana bir martadan humdonda qizdiriladi. Odatda, kulollar ma’lum idish yoki buyum bo‘yicha ixtisoslashgan bo‘ladilar (masalan, kosagar, ko‘zagar, tandirchi va boshqalar).

Sopol, safol – loydan ishlanib, olovda qizdirib tayyorlanadigan mahsulot bo‘lib, keramikaning ko‘p tarqalgan turi hisoblanadi. Tarkibi bir jinsli, ranggi ham bir xil bo‘lgan maxsus tuproqdan olinib, dastlab oftobda quritilib, maydalanadi va elanadi, so‘ngra undan loy qoriladi; bu loyga mahsulot turiga qarab ishlov beriladi. Yaxshilab pishitiladi, keyin zuvala olinib, unga qo‘lda yoki kulollik charxida shakl beriladi. Quritilib gulxanda yoki humdonda qizdirilib sopol tayyorlanadi. Foydalangan tuproqning tarkibiga muvofiq ravishda sopol och-sariq, qizg‘ish, kulrang, ko‘kimtir, qizg‘ish-jigarrang, qoramtir va boshqacha ranglarda bo‘lishi mumkin.

O‘zbek kulollari sopol tayyorlashda ishlatiladigan tuproqni “sag‘ir tuproq”, “kulol tuproq” deb ataydilar. Uning tarkibi ishqorli, ohakli, temirli va boshqacha bo‘lishi mumkin. Sopol loyini tayyorlash, uni kerakli shaklga keltirish va o‘tda qizdirish murakkab jarayon bo‘lib, kuloldan nazariy bilim, amaliy ko‘nikma, malaka talab qiladi. Olov bir me’yorda yonmay, sekin yoki kuchli yonsa, sopol yaroqsiz bo‘lib qolishi mumkin. Sopol mustahkam va silliq bo‘lishi uchun, olovga chidamli oq yoki qizg‘ish tuproqdan tayyorlanadigan suyuqlikka – loy (angob)ga chayib olinadi, keyin soyada quritib, humdonda pishiriladi.

Sopolni badiiy bezatishning bir qator usullari mavjud. Bo‘rtma (relef hosil qilib), o‘yma naqsh-gullar (mahsulot ho‘lligida), kirma gullar (mahsulot loyga chayib olingandan so‘ng), sir gullar esa humdondan chiqqandan keyin ishlanib, keyin yana bir bor humdonda qizdiriladi. Tog‘ jinslaridan, shishadan tayyorlab suriladigan sir sopolga yopishib, uni chidamli, nafis qiladi. O‘rta Osiyoda, odatda, badiiy bezak sopol sirlangandan keyin amalga oshiriladi (tiniq yoki nimrang sir ustidan gul, ba’zan rasmlar ishlanadi).

O‘zbekistonda gul-naqsh tushirishning uch xil usuli keng tarqalgan bo‘lib, ular quyidagilar:

1. Qalami – tasvir qalamsimon cho‘tka yordamida ishlanadi.

2. Tamg‘a – ilgarilari sholg‘om, sabzi, qovoq kabilar o‘yib tamg‘a qilingan, hozir esa rezinadan tayyorlanadi.

3. Chizma – qirqib chiziladi.

Sopol mahsulotlari tayyorlash, bezashning usul va uslublari davr talabi bilan o‘zgarib, takomillashib bormoqda.

Masalan, idishning badiiy nafisligini ta’minlagan ishqorli surkama – ishqorli loyadan o‘tmishda barcha kulollar ham foydalanganlar. Lekin XX asr boshlarida undan foydalanilmay qo‘yildi. Tojikistonning shimoliy hududlarida bu loy 1950 yillargacha ishlatilgan. Hozir esa undan faqat G‘urumsaroy kulollarigina foydalanishadi. Bu surkama tiniq bo‘lib, ba’zan unga qalay aralashtiriladi. Qalayli sirga qo‘shilgan mis oksidi idishni yashil-zangori tusga kiritadi.

O‘rta Osiyo kulollari sopol idish va buyumlarni bezashda bo‘yoq sifatida metall oksididan foydalanadilar. Temir oksididan qizil va jigar rang; marganes oksididan qora va pushti-gunafsha rang; surma oksididan sariq rang, kobalt oksididan ko‘k rang va qalay qo‘shib feruza rang hosil qilib foydalanishgan.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi

bosqichga koʻtaramiz. -T.: Oʻzbekiston, 2019. -591 b.

2. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi. O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf

etishning yo‘llari va choralari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2009. – 48-bet.

3. Kuraxmedov A.Samarqandlik hunarmandlar // Fan va turmush, 2000. -5-

son. -21-22-betlar.

4. Сулейманов И.К. О кадровом потенциале ремесленников в Узбекистане 20-

годов //Общественные науки в Узбекистане. -№6. -1998. – С. 43-44.

5. To‘xtaev A.Q. O‘zbekistonda milliy hunarmandchilik va uni “sotsialistik” asosda

sanoatlashtirishning ijtimoiy oqibatlari (1917-1941 yillar); Tarix fan, nom. ... dis.

avtoref. – Toshkent, 2001.

6. Qilichev U.A. O‘zbekistonda milliy hunarmandchilikning rivojlanishi (1991-2006-yy.):

Tarix fan nom. ... dis. avtoref. – Toshkent, 2010.

7. Hamidova M. O‘zbekistonning kashtasi-yu zardo‘zi // Fan va turmush. -

2000. -5-son. -39-40-betlar.

8. Пещерева Е.М. Гончарное производство Средней Азии. -М.; -Л., 1959.

9. Развадский В. Опыт исследования гончарного и некоторых других кустарных

промыслов в Туркестанском крае. – Ташкент, 1916.

10. Rassudova R. O‘zbek kashtachilik san’ati. – Toshkent, 1961.

11. Рахимов М.К. Народные принципы в современной художественной керамике

Узбекистана. -Ташкент, 1964.

12. Sohibqiron Amir Temur davrida hunarmandchilik //Toshkent oqshomi gazetasi,

2004-yil, iyul).

13. Sergeev B. O‘zbekistonda misgarlik. – Toshkent, 1963.

14. Фахретдинова Д.А. Ювелирное искусство Узбекистана. – Ташкент, 1998. – С.

64.

15. Chepeloveskaya G.I. Kashtachilik. O‘zbekiston so‘zanasi. – Toshkent, 1961.