TA’LIM MADANIYATI: KONSEPTUAL YONDASHUV, NAZARIY ILDIZLAR VA TANQIDIY TAHLIL

ILDIZLAR VA TANQIDIY TAHLIL

Taniqulov Jonibek Ashirkulovich

SamDU dotsenti

Е-mаil: jtaniqulov140@gmail.com

Аnnоtаtsiyа. Ushbu maqola ta’lim madaniyati tushunchasiga konseptual yondashuv asosida yondashadi. Unda ta’lim madaniyatining nazariy ildizlari, ijtimoiy va madaniy omillar bilan o‘zaro aloqasi yoritiladi. Mualliflar pedagogik fikr tarixida shakllangan yondashuvlarni tahlil qilib, zamonaviy ta’lim tizimidagi madaniy yondashuvning ahamiyatini ko‘rsatadilar. Shuningdek, ta’lim madaniyatiga oid mavjud qarashlar tanqidiy tahlil qilinib, ularni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Maqola ta’limning insonparvarlik, barqarorlik va madaniy qadriyatlarga asoslangan modelini ilgari suradi.

Kаlit sо‘zlаr: ta’lim madaniyati, konseptual yondashuv, nazariya, tanqidiy tahlil, madaniyat, pedagogika.

ОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ КУЛЬТУРА: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ ПОДХОД,

ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ИСТОКИ И КРИТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ

Аннотация. Эта статья рассматривает концептуальный подход к понятию образовательной культуры. В ней освещены теоретические истоки образовательной культуры и ее взаимосвязь с социальными и культурными факторами. Авторы анализируют подходы, сформировавшиеся в истории педагогической мысли, и подчеркивают значимость культурного подхода в современном образовательном процессе. Также проводится критический анализ существующих взглядов на образовательную культуру и предлагаются рекомендации по их совершенствованию. Статья продвигает модель образования, основанную на гуманизме, устойчивости и культурных ценностях.

Ключевые слова: Образовательная культура, концептуальный подход, теория, критический анализ, культура, педагогика.

EDUCATIONAL CULTURE: CONCEPTUAL APPROACH, THEORETICAL

ROOTS, AND CRITICAL ANALYSIS

Abstract. This article approaches the concept of educational culture from a conceptual perspective. It explores the theoretical roots of educational culture and its interrelation with social and cultural factors. The authors analyze approaches formed in the history of pedagogical thought and highlight the importance of a cultural approach in the modern education system. Furthermore, the article provides a critical analysis of existing views on educational culture and offers recommendations for their improvement. The article promotes an educational model based on humanism, sustainability, and cultural values.

Key words: educational culture, conceptual approach, theory, critical analysis, culture, pedagogy.

Zamonaviy sivilizatsiyaning poydevorlaridan biri sifatida taʼlim – shunchaki bilimlar yig‘indisi emas, balki jamiyatni barqaror rivojlantirish, shaxsni yetuklashtirish va umumbashariy qadriyatlarni mustahkamlash vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bois, “taʼlim madaniyati” tushunchasi bugungi falsafiy, pedagogik va ijtimoiy diskurslarda tobora markaziy o‘rin egallamoqda. Bu tushuncha ostida nafaqat taʼlim jarayonining tashkiliy shakllari, balki unga xos bo‘lgan qadriyatlar, ijtimoiy institutlar, axloqiy mezonlar va intellektual muhit tushuniladi. [1;89].

Taʼlim madaniyatining markaziy mohiyati - bu bilish jarayonining ma’naviy va axloqiy kontekstda shakllanishidir. UNESCO ekspertlarining fikricha, taʼlim madaniyati “nafaqat bilim berish, balki insonni o‘zligini anglashga, tanqidiy tafakkurga, ijtimoiy masʼuliyatga va barqaror taraqqiyotga yo‘naltirish sanʼatidir” [2;33]. Shu nuqtai nazardan qaraganda, taʼlim madaniyati — bu jamiyatning o‘zlikni anglash shakli, uning tarixiy tajribasi va kelajak haqidagi tasavvurining ifodasidir.

Taʼlim madaniyati zamirida yotgan nazariy kontseptlar Platonning “Fozil jamiyat” g‘oyalaridan tortib Deveyning pragmatik pedagogikasigacha bo‘lgan keng spektrni o‘z ichiga oladi. Platon uchun taʼlim – ruhni go‘zallikka intilishga yo‘naltiruvchi vosita bo‘lgan bo‘lsa [3], Devey uchun bu – ijtimoiy tajribani qayta ishlab chiqarish vositasidir [4]. Bu ikki yondashuv bir-biridan farqlansa-da, ikkalasi ham taʼlimni madaniy kontekstda ko‘radi.

O‘zbekistonlik olimlar ham bu masalaga o‘ziga xos yondashuvlar bilan hissa qo‘shib kelmoqda. Jumladan, X.Toshxo‘jayev “taʼlim madaniyati - bu avlodlararo ruhiy merosning ijtimoiy reproduktsiyasi bo‘lib, u faqat bilimlar tizimi emas, balki o‘rganishning ma’naviy mohiyatidir” deb taʼkidlaydi [5;145]

Taʼlim madaniyatining amaliy jihatlarini tahlil qilar ekanmiz, bu faqat o‘quv dasturlari va darsliklar bilan chegaralanmasligi ayon bo‘ladi. Bu madaniyat - pedagog va o‘quvchi o‘rtasidagi axloqiy aloqada, taʼlim tizimining jamiyat bilan qanday interaksiyaga kirishida, shuningdek, taʼlimda gender tengligi, inkluzivlik va inson huquqlariga hurmat darajasida namoyon bo‘ladi. Jumladan, taʼlim muhitida erkin fikr aytish, savol berish va tanqidiy tahlilga ochiqlik darajasi - bu madaniyatning asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir [6;55].

Taʼlim madaniyati masalasiga tanqidiy yondashuvlarda, ayniqsa, M. Fuko va P. Bourdieu kabi poststrukturalist olimlarning yondashuvlari alohida ahamiyat kasb etadi. Fuko taʼlimni hokimiyatni ishlab chiqaruvchi institutlardan biri sifatida ko‘radi [7;101], Bourdieu esa “madaniy kapital” orqali ijtimoiy tabaqalanishning reproduktsiyasi sifatida baholaydi [8;138]. Bu qarashlar taʼlim madaniyatining sathida mavjud bo‘lgan nomuvofiqliklar va strukturaviy tengsizliklarni fosh etadi.

Aynan shu tanqidiy nuqtai nazardan kelib chiqib, taʼlim madaniyatini shakllantirishda uchrayotgan muammolar - ya’ni, standartlashtirilgan baholash tizimlarining tafakkurni cheklashi, shaxsga emas, tizimga xizmat qiluvchi o‘quv dasturlarining ustunligi, shuningdek, ijodkorlikka emas, mutelikka asoslangan yondashuvlar – zamonaviy taʼlimning o‘tkir tanqid obyektidir.

Taʼlim madaniyati bugungi kunda faqat pedagogik masala emas, balki falsafiy, sotsiologik va siyosiy muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda. U shaxs va jamiyatning o‘zaro bog‘liqligini, intellektual va axloqiy barqarorligini aks ettiradi. Shu bois, taʼlim madaniyatini yangilash nafaqat islohotlar, balki konseptual tafakkur, olimlararo muloqot va qadriyatlar tizimini qayta ko‘rib chiqish orqali amalga oshiriladi. Shu jihatdan, taʼlim madaniyatini rivojlantirish - bu nafaqat bilim berish, balki insoniylikni tarbiyalashdir.

XXI asrda ro‘y berayotgan texnologik inqilob taʼlim tizimiga chuqur kirib bormoqda va shu bilan birga, taʼlim madaniyatining yangi shakllanish bosqichini boshlab bermoqda. Raqamli vositalarning keng tatbiqi – bu shunchaki texnik yangilik emas, balki madaniy paradigma o‘zgarishidir. Bu borada Manuel Castellstning “axborot jamiyati” konsepsiyasi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u bilimning asosiy ishlab chiqarish vositasiga aylangan jamiyatda taʼlimning madaniy asoslari qayta talqin qilinishini taʼkidlaydi [9;77].

Raqamli taʼlimning madaniy o‘lchovi nafaqat taʼlim texnologiyalarida, balki shaxsning o‘zini anglashida, bilimga bo‘lgan munosabatda, axborot savodxonligida va raqamli etikada o‘z ifodasini topadi. O‘zbekiston misolida olganda, “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasida taʼlimning raqamli transformatsiyasi alohida ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan bo‘lib, bu strategiyaning maqsadi - bilim va madaniyat o‘rtasidagi zamonaviy ko‘prikni yaratishdir [10;4].

Bugungi global taʼlim siyosatida inklyuzivlik tamoyili muhim o‘rin egallamoqda. Inklyuziv taʼlim - bu faqat imkoniyati cheklangan shaxslar uchun emas, balki ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy jihatdan marginal guruhlar uchun teng imkoniyatlarni yaratishga qaratilgan yondashuvdir. Shu sababli, taʼlim madaniyati tenglik, bag‘rikenglik va xilma-xillikni qadrlaydigan ijtimoiy tafakkur bilan uyg‘unlashgan holda shakllanishi kerak. M.Nussbaumning “quvvatlar yondashuvi” (capability approach) doirasida taʼlim - bu insonning o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish huquqidir [11;23]. Demakki, taʼlim madaniyati - bu adolatli jamiyatni yaratish uchun poydevor, u shunchaki axborot uzatuvchi tizim emas, balki insoniylik mezoni hisoblanadi.

Milliy taʼlim madaniyati har bir xalqning tarixiy xotirasi, diniy-falsafiy merosi va ijtimoiy tuzilmasiga tayanadi. O‘zbekistonda bu jihatlar al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Forobiy, Ulug‘bek kabi allomalar merosida mujassam bo‘lib, zamonaviy taʼlim falsafasiga asos yaratib bergan. Shu bilan birga, bugungi islohotlar jarayonida bu merosni faqat tarixiy xotira sifatida emas, balki yangi madaniyatlar bilan sintez qiluvchi zamonaviy vosita sifatida ko‘rish zarur.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida taʼlim madaniyatini yangilashga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bu boradagi islohotlar ichki milliy qadriyatlar va tashqi global tendensiyalarni uyg‘unlashtirish yo‘lida olib borilayotgani kuzatilmoqda [12;17].

Xulosa o‘rnida: Taʼlim madaniyati - kelajakni loyihalovchi ong shakli Bugungi globallashuv, raqamli ijtimoiylik va turli madaniy ziddiyatlar zamirida taʼlim madaniyati - bu faqat ilmiy bilimlar jamlanmasi emas, balki global muammolarni hal qilishga qodir bo‘lgan shaxsni shakllantirishning asosiy yo‘lidir. Shu bois, har qanday islohotlar, texnologik yangiliklar yoki innovatsiyalar mazmunan insoniylik mezonlariga tayanmas ekan, ular samarasiz bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ham, taʼlim madaniyati doimo ijtimoiy adolat, axloqiy yuksaklik va ilmiy tafakkur uchligini o‘zida birlashtirgan holatda rivojlantirilishi zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Habermas J. Knowledge and Human Interests. Cambridge: Polity Press, 2007. – P. 89. 2. UNESCO. Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. Paris: UNESCO Publishing, 2020. – P. 33. 3. Platon. Davlat. Toshkent: Akademnashr, 2006. – B. 112. 4. Dewey J. Experience and Education. New York: Kappa Delta Pi, 1938. – P. 67. 5. Toshxo‘jayev X. Zamonaviy taʼlim falsafasi. Toshkent: Fan va Texnologiya, 2022. – B. 145. 6. Freire P. Pedagogy of the Oppressed. New York: Continuum, 2001. – P. 55. 7. Foucault M. Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings. Brighton: Harvester Press, 1980. – P. 101. 8. Bourdieu P. Language and Symbolic Power. Cambridge: Harvard University Press, 1991. – P. 138. 9. Castells M. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell, 2000. – P. 77. 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. 05.10.2020 y., PQ–6079. – B. 4. 11. Nussbaum M. Creating Capabilities: The Human Development Approach. Harvard University Press, 2011. – P. 23. 12. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 17. 13. MADATOVICH R. S. Aesthetic Features of the Formation of a Healthy Environment in the Upbringing of Children in the Family //JournalNX. – 2020. – Т. 6. – №. 04. – С. 88-90. 14. Рузимуродов С., Артиков Ш. АНАХАРСИС-ВЕЛИКИЙ ФИЛОСОФ ИЗ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ //Инновации в технологиях и образовании. – 2016. – С. 340-342.