TASHQI OMILLAR TA'SIRIDA ODAMDA UCHRAYDIGAN ALLERGIK KASALLIKLAR.

KASALLIKLAR.

Urazova Zarina Urmanovna Nurova Zamira Annakulovna

Toshkent Tibbiyot Akademiyasi Termiz Filiali

Tibbiy biologiya va gistologiya kafedrasi mudiri Kirish: Allergiya – organizmning baʼzi moddalarga (allergenlarga) nisbatan gʻayritabiiy, oʻta sezuvchanlik reaksiyasi. Atrof-muhitning ifloslanishi, yangi turdagi allergenlarning paydo boʻlishi va ovqatlanish ratsionidagi oʻzgarishlar kabi tashqi omillar taʼsirida allergik kasalliklar soni butun dunyo boʻylab ortib bormoqda. Bu kasalliklar nafaqat bemorlarning hayot sifatini yomonlashtiradi, balki sogʻliqni saqlash tizimi uchun ham katta iqtisodiy yuk boʻladi. Allergik kasalliklar nafas yoʻllari (bronxial astma, allergik rinit), teri (atopik dermatit, eshakemi) va ovqat hazm qilish tizimi (ovqat allergiyasi) kabi turli organ tizimlarida namoyon boʻlishi mumkin. Mavzuning dolzarbligi: Allergik kasalliklar hozirgi kunda jahon sogʻliqni saqlashning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Statistik maʼlumotlarga koʻra, dunyo aholisining 20-30% allergiyaning qaysidir turidan aziyat chekadi, bu koʻrsatkich yildan yilga ortib bormoqda. Oʻzbekistonda ham allergik kasalliklar keng tarqalgan boʻlib, ayniqsa bolalar orasida bu holat koʻproq uchraydi. Quyidagi omillar mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi: Atrof-muhit omillari: Sanoat chiqindilari, avtotransport gazlari, chang va oʻsimlik changlari kabi ifloslantiruvchi moddalar havo tarkibini oʻzgartirib, yangi va kuchliroq allergenlarning paydo boʻlishiga sabab boʻlmoqda. Tadqiqot maqsadi: Ushbu tezisning asosiy maqsadi tashqi omillar taʼsirida kelib chiqadigan allergik kasalliklarning patogenezini, klinik koʻrinishlarini, diagnostika va davolash usullarini chuqur oʻrganishdan iborat. Xususan, quyidagi vazifalar qoʻyiladi: Tashqi muhitdagi asosiy allergenlar (chang, oʻsimlik changlari, uy hayvonlari junlari, kimyoviy moddalar, oziq-ovqat allergenlari) va ularning inson organizmiga taʼsirini aniqlash. Allergik kasalliklarning rivojlanish mexanizmlarini (immunologik javoblar, hujayra va mediatorlarning roli) tahlil qilish. Zamonaviy diagnostika usullarini (teri testlari, qon testlari, molekulyar diagnostika) koʻrib chiqish va ularning samaradorligini baholash. Davolashning samarali usullarini (antigistaminlar, kortikosteroidlar, immunoterapiya) oʻrganish va ularni optimallashtirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish. Allergik kasalliklarning oldini olish boʻyicha profilaktik choralar boʻyicha takliflar berish. Muhokama va natijalar: Tashqi omillar taʼsirida yuzaga keladigan allergik kasalliklar immunitet tizimining notoʻgʻri javobi natijasida kelib chiqadi. Bu jarayonda IgE antitanalari, mast hujayralari va eozinofillar muhim rol oʻynaydi. Allergen organizmga kirganda, IgE antitanalari bilan bogʻlanib, mast hujayralarining gistamin va boshqa yalligʻlanish mediatorlarini ajratishiga olib keladi. Bu esa allergik reaksiyaning klinik belgilari, masalan, qichishish, shish, qizarish, nafas qisilishi va boshqa simptomlarning paydo boʻlishiga olib keladi. Diagnostika usullari allergenni aniqlashga qaratilgan boʻlib, teri prick testlari (teriga allergen eritmasi tomizib, tirnaladi) va qon testlari (qondagi IgE antitanalari darajasini aniqlash) eng keng tarqalgan. Molekulyar diagnostika (komponentli diagnostika) esa allergenlarning aniq komponentlarini aniqlashga imkon beradi, bu esa davolash strategiyasini yanada aniqlashga yordam beradi. Allergendan saqlanish: Bu eng samarali usul boʻlib, bemor allergen bilan aloqa qilishdan toʻliq saqlanishi kerak. Farmakoterapiya: Antigistaminlar (simptomlarni kamaytirish), kortikosteroidlar (yalligʻlanishni nazorat qilish) va bronxodilatatorlar (nafas yoʻllarini kengaytirish) kabi dorilar qoʻllaniladi. Xulosa: Tashqi omillar taʼsirida yuzaga keladigan allergik kasalliklar jamiyat uchun jiddiy tibbiy va iqtisodiy muammodir. Atrof-muhit ifloslanishi, ovqatlanishdagi oʻzgarishlar va iqlim oʻzgarishlari kabi omillar allergik kasalliklarning tarqalishiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Ushbu tezisda allergik kasalliklarning patogenezi, ularning asosiy tashqi sabablari, diagnostika va davolash usullari tahlil qilindi. Allergenlardan saqlanish, farmakoterapiya va allergen spesifik immunoterapiya kabi davolash usullari samaradorligi tasdiqlandi. Atrof-muhitni muhofaza qilish va aholining allergik kasalliklar haqidagi xabardorligini oshirish profilaktika choralarini kuchaytirishda muhim rol oʻynaydi. Bu esa aholi salomatligini yaxshilash va allergik kasalliklarning ijtimoiy-iqtisodiy yukini kamaytirishga yordam beradi.