URISTAN KEYINGI JILLARDAǴI QARAQALPAQSTANDA SUD UYIMLARI TARIYXI

UYIMLARI TARIYXI

Kungratbaev Azamat Allambergenovich

Berdaq atındaǵı QMU, stajyor oqıtıwshısı

Annotaciya: Urıstan keyingi jıllarda huqıqtı qorǵaw tarawında da mashqalalar jeterli edi. Birinshi gezekte sudlardıń materiyallıq ahwalı tómen jaǵdayda bolıp, kerekli uskeneler menen támiylenbegen. Urıstan keyingı jıllarda da Sovet húkimetiniń repressiya siyasatı dawam etti. Avtor usı maqalada Qaraqalpaqstandaǵı sud organlarınıń xızmeti haqqında sóz etedi.

Tayanısh sózler: Qaraqalpaqstan, sud, huqıqtı qorǵaw, repressiya, urıstan keyingi jıllar.

Qaraqalpaqstan mámleketshiligi tariyxi soniń ishinde huqıqti qorǵaw organları tarıyxın úyreniw ele úyrenilmegen temalardan biri bolıp, Sovet húkimeti ornaǵannan keyin qıyın bir dáwirdegi elimizde huqiqti qorǵaw organlarınıń mashaqatlı xizmetin izertlew aktual esaplanadi. Totalitar Sovet dúzimi zulmınıń hádden ziyat kúsheyip barıiwı tek ǵana patriot milliy kadrlar, pidayi zıyalilar hám dinshil ulamalar turmıs tárizin, táǵdirin zawal taptirip qalmastan, soniń menen birge millionlap puxaralardıń ápiwayi insanıy qadir-qımbatın, sonıń menen birge olardıń huqıqların qorǵaytuǵın organ xızmetkerlerinińde ar-namisin uyatsizlarsha kemsitti. Totalitar dúzim buyraqpazları óz nızamsız is-háreketlerin háwij aldırıp barar eken, bunda hár bir insannıń júris-turısı, kúndelikli talabı, múnásibetinen baslap tap onıń qanday pikirlewine shekem bolǵan hámme processlerdi óz baqlawına aliwǵa umtıldi. Bunnan gózlengen tiykarǵı maqseti bolsa insanlar erki, erkin jılawlaw, onı belgili shegara sheńberinde uslap turıw hám sol jol menen byurokratiyaliq dúzim abirayina daǵ túsirmew, oniń jasalma abirayin saqlaw, abaylaw edi.

Sovet húkimetiniń repressiya siyasatı nátiyjesinde kemsitilgen insan huqiqların qorǵaw organları xızmetkerleriniń, ayıpsız qamalǵan, atilǵan elimiz pidayılarınıń ismin aqlaw wazıypalarımızdan biriesaplanadı.

Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev ótmish tariyxımızda xalqımız ushın pidayı xizmet etken insanlardıń xizmetine joqarı baha berip “Watan ushın, xalıq ushın pútkil ómirin baǵıshlaǵan, ózin ayamay, pidayı xizmet etken ullı insanlarǵa joqarı húrmet kórsetiw bizin elimizde bárqulla birinshi orında turıwı, kerek bolsa, turmısımızdıń qaǵıydasına aylanıwı zárúr. Sonda gana biz óz qadir-qımbatın teren ańlagan, basqalar da húrmet etetuǵın xalıq hám millet sıpatında ózligimizdi kórsete alamız” dep joqarı baha bergen edi.

2019-jıl 6-yanvar kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń “Sudyaliq lawazımlarǵa dawagerlerdi tayarlaw, sudyalar hám sud apparatı xizmetkerlerin qayta tayarlaw, olardıń tájriybesin arttırıw sistemasın túpten jetilistiriw ilajları” haqqında biyligi qabıl etildi[1].

Tariyxtıń har bir basqıshında óz dáwirine layıq qaharman tulǵalar bar, olardıń har biri óz zamanı j]zege kelgen mashqalalardı sheshiwde ayrıqsha háreketleri, gúresleri menen kózge tuskeni ushın xalıq yadında óshpes iz qaldıradı. Sonıń ushında ózinin perzentlerin xalqınıń keleshegi ushın tarbiyalawda ata-babalarınıń tariyxın tiykarǵı qural retinde paylalanǵan.

Ruwxı kúshli hár bir adam watan seziminiń muqáddes ekenligin ańlaydı, xalıqtıń, eldiń mápin óz ómirinen, óz janınan joqarı qoyadı. Qaraqalpaqstanda sonday xalıq perzentleri, jamiyetlik, mámleketlik iskerler, respublikamızdıń socialekonomikalıq, sıyasıy hám mádeniy turmısınıń bekkemleniwine hám rawajlanıwına belgili úles qosqan insanlar kóp bolıp, olarda 1920-1950-jıllardaǵı repressiya qurbanı bolıp ketken edi. Olardıń qatarında Allanazar Pirnazarov, Xalmurat Temirxanov, Aymurzaev Qayip, Aytjan Bekmuratov siyaqli belgili huqıqtı qorǵaw xizmetkerleri hám basqa da kóp sanlı insanlar boldı.

Urıstan keyingi jıllarda huqıqtı qorǵaw organları urıstan aldıńǵı dáwirdegi jaǵdayına keliw ushın keń kólemdegi isler qilindi. Oraylıq qalalarda bilim aliw ushın jaslar jiberilip turıldı. Qala berse urıstan keyin awıl-xojalıǵı hám sanattı tiklew ushın qarjılar kóp talap etti.

1947 - jılı 4 - iyunde Nókis qalasında Qaraqalpaqstan sud, prokurtura uyımları xızmetkerleriniń bas qospa májilisinde 16 xalıq sudyasınıń birewi joqarǵı, ekewi orta, segizi yuridikalıq kurstı tamamlaǵanlardan bolsa Joqarǵı sudta bir adam joqarı, bir adam orta yuridikalıq bilimge, bir adam joqarı yuridikalıq kursta bilim alǵan arnawlı bilimge iye bolsa, eki adamnıń islep atırǵanın atap ótedi.

1948 - jılǵa shekem sud isleri haqqındaǵı nızam boyınsha jınayatlı isler kollegiyası hám puxaralıq isler boyınsha sud kollegiyası háreket etip keldi. 1945 – 1951 - jılları Joqarǵı sud kollegiyasın tájriybeli yurist Kamal Pirjanov basqardı.

1950 - jılǵı Ózbekstan Respublikası Ádillik Xalıq Komissariyatınıń maǵlıwmatı boyınsha Qaraqalpaqstan ASSR ında 13 xalıq sudyası, 14 rayonlıq hám 3 qala - uchastkalıq sudyalar óz wazıypaların atqardı[7:56].

1953 - jıldan baslap SSSR Sud uyımları sistemasında hám olardıń is usılların da jaqsılawǵa qaratılǵan tereń ózgerisler baslandı. Sud baqlawın ámelge asırıwda respublika sud uyımlarınıń rolin kúsheytiw maqsetinde SSSR Joqarǵı Keńesi Prezidiumı tárepinen 1954 - jılı 14 - avgustta Awqamlıq hám avtonomiyalıq respublikalar, úlke, wálayat sudları hám de wálayat sudlarınıń prezidiumın dúziw haqqında» pármanı járiyalandı, oǵan tiykarlanǵan Ózbekstan Joqarǵı Sudında islerdi baqlaw tártibinde qurıw huqıqına iye bolǵan plenum prezidiumı dúzildi.

Qaraqalpaqstan ASSR ı Joqarǵı Keńesi 1954 - jıl 25 - avgusttaǵı qararı menen QQASSR Joqarǵı Sud Prezidiumınıń baslıǵı onıń eki orınbasarı hám sudtıń aǵzası quramında qayta dúzildi.

Bul dáwirde Qaraqalpaqstan Joqarǵı Sudı prezidiumı hám onıń úsh: puxaralıq, jınayatlı isler boyınsha hám tártip saqlaw isleri boyınsha jaza kollegiyaları quramında jumıs isledi. Jınayatlı isler boyınsha sud kollegiyası birinshi instansiyada kontrrevolyaciyalıq jınayatlardı mámleketlik basqarıwǵa qarsı qaratılǵan ayrıqsha qáwipli jınayatlardı, socialistlik menshikti talan - taraj etiw, áhmiyetli lawazımlı hám xojalıq jınayatların, er jetpegenlerdi jınısıy jaqtan zorlaw, bir topar adamlar tárepinen hám t.b. jınayatlardı qaradı.

SSSR dıń siyasiy adamlardı Sibirge súrgin etiwden tiykarǵı maqsetlerinen biri bul – biypul jumıs kúshinen paydalanıw bolǵan, sonıń menen birge Sibirge barǵan adamlardıń qayta óz eline orala almawın sol dáwirde hámme bilgen, sonlıqtan báribir ólip ketedi degen maqsette ólim jazasına húkim etilgenlerdi de Sibirde jumıs kúshi retinde paydalanǵan. Haqıyqatta súrginde júdá kópshilik adamlar dúnyadan ótken.

Sonday súrgin etilgenlerden biri Qálimbet axunnıń bul súrginlerde aman qalıwına Allah taalanıń Ózi yar bolǵan desek asıra aytqan bolmaymız. Din ǵamı bar, qálbi jaqsılıqqa tolı adam ushın, qay jerde bolıwına qaramastan adamlarǵa jaqsılıqtı úyretiwi haqıyqat gáp. Qálimbet axun súrginge ushırap Sibirge barǵan kúnlerinde Sheshen milletindegi bir azamat ol kisige shákirtlikke túsedi hám Quranı káriymdi yadlay baslaydı. Súrginde júrgen waqtında Qálimbet axundı sol Sheshen milletindegi kisi qorǵap júrgen eken. Sheshen jigit bes jıl dawamında Qálimbet axunnan Quranı káriymdi tolıq yadlap alǵan[2].

1957 - jılı fevralda 4 - shaqırıq SSSR Joqarǵı Keńesiniń altınshı sessiyasında sudlar instansiyasınıń dúzilisi haqqında nızam qabıl etiledi. Bul nızam boyınsha Awqam Respublikaları Jınayat Processuallıq Kodeksine jańa ózgerisler kirgizildi. GK. GPK hám basqa da kodeksler qabıl etiw huqıqına wákillik berildi. 1957 - jılı fevralda “SSSR Joqarǵı Sudı haqqında”ǵı ayrıqsha nızamnıń qabıl etiliwi menen SSSR Joqarǵı Sudınıń wazıypaları anıqlanıp, awqamlıq respublikalar Joqarǵı Sudlarınıń huqıqları keńeytirildi. Ózbekstan SSR Joqarǵı Keńesi prezidiumınıń 1959 - jıl 23 - marttaǵı pármanı menen Ózbekstan SSR Ádillik Ministrligi saplastırılıp hám onıń sudlar ústinen baqlaw júrgiziw, sud uyımların basqarıw hám de basqa wazıypaları Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudına berildi. Sol jıldıń ózinde Ózbekstan SSR Joqarǵı Keńesi tárepinen hám jańa kodeksler Jınayat Processuallıq Kodeksi hám de Ózbekstan SSR sud sisteması tuwralı da nızam qabıl etildi. Bul nızamlar 1960 - jıldıń 1 - yanvarında kúshke kirdi. Puxaralıq Processuallıq Jınayat kodeksi 1963 - jılı qabıl etilgen 1964 - jıldıń 1 - yanvarında kúshke kirdi. 1965 - jılı Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń belgilengen apparatları qayta dúzildi.

Ózbekstan SSR Joqarǵı Keńesi prezidiumınıń 1970 - jılı oktyabrdegi pármanı menen Ózbekstan Respublikasında Ádillik Ministrligi qayta shólkemlestirildi. Joqarıdaǵı qabıl etilgen nızam boyınsha sol waqıttan baslap Ózbekstan Ádillik ministrligine sudlarǵa basshılıq etiwdi Ózbekstan Joqarǵı Sudınan jáne qaytarılıp alıp berildi.

1981 - jılı Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen Ózbekstan SSR (Sud sisteması tuwralı) nızamı jańa redaksiyalanıp qabıl etildi. Nızam Ózbekstan SSR Joqarǵı Sud uyımı ekenligi hám de Ózbekstan SSR Sudı plenumı sudlar ústinen baqlaw alıp barıw júrgiziletuǵını kórsetilgen.

Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen Joqarǵı Sudtıń baslıǵı, baslıǵınıń orınbasarları, Joqarǵı Sudtıń aǵzaları, xalıq keńesgóyleri tártibinde 5 jıl múddetke saylandı.

Birinshi ret respublika sud-medicinaliq ekspertiza byurosı 1956-jıl aqırında shólkemlestirildi, byuro baslıǵı wazıypasına A.I.Volegov tayınlanǵan. Ol usı lawazımda 6 ay islegen. Organ dáslep respublika emlewxanası imaratındaǵı 2 xanada jaylasqan, meyit ekspertizaları bolsa emlewxana morgında ótkerilgen.

1956-jıl dekabrinde byuro baslıǵınıń buyrıǵına muwapıq on bir rayonda sudmedicinalıq ekspertiza bólmeleri ashılıp, orınlardaǵı vrachlarǵa jergiliklik tiykarda sudmedicinalıq ekspert wazıypaları júklengen. Usı vrachlar buǵan shekem de sudmedicinalıq ekspertizaların ótkeriwge tartılǵan. 1957- jılı byuro baslıǵı lawazımına P.S.Suyunov tayınlanǵan hám ol 1986-jılǵa shekem organǵa basshılıq qılǵan. P.S.Suyunov Qaraqalpaqstanda sud-medicinalıq ekspertiza xizmetiniń jetilisiwi hám rawajlanıwına úlken úles qosqan. Sonday-aq, byuro strukturaları ushın 1965 – 1972- jıllar dawamında imaratlar qurılıp, xızmet ushın tájriybeli qániygeler tayarlanǵan. Laboratoriya tekseriwlerin engiziw hám olardiń kólemin keńeytiriwge itibar berilgen. Maselen, organ quramında 1970-jılı sud-gistologiyalıq, 1971- jılı sud-ximya, 1976-jılı sud-biologiyaliq, 1986-jılı fizika-texnika bólimleri shólkemlestirildi. P. S. Suyunovtiń xızmetlerin inabatqa alǵan halda Qaraqalpaqstan Respublikası sud-medicinalıq ekspertiza byurosına onıń ati berilgen. Keyingi dawirde organǵa J. S. Abdiramanov (1986 – 2004-jılları), E.A.Esimbetov (2004 – 2008-jılları) basshılıq qılǵan. 2008-jildan byuro baslıǵı lawazımında B.M.Daljanov xızmet qıldı. 2010-jılı byuro ushın respublika balalar juǵımlı kesellikler emlewxanası jaylasqan arnawlı bir qabatlı imaratlar átirapdógeregi menen ajıratılǵan. Usı imaratlar kapital remontlanǵannan soń 2011-jılı organ strukturaları usı imaratlarǵa kóship ótken. Házirde Qaraqalpaqstan sud-medicinaliq ekspertiza xızmeti byuro hám onıń 6 rayon hám 4 rayonlar aralıq bólimlerinen quralǵan[5:41-42].

1960-jılı 4-iyulde Resprokurordıń baqlaw tártibindegi protesti tiykarında QQASSRR Joqarǵı sudı Aqbulatov Qazı, Tlepov Iman, Orazımbetov Ishimbet, Aytmuratov Berdibay hám Aymurzaev Xudaybergenlerdi atıw tuwralı Ózbekstan SSR NKVD janındaǵı «Úshlik»tiń qararın tiykarsız dep tawıp, olardı ayıpsız dep tawıp aqladı. Xalqına xızmeti menen tanılǵan, nızamshılıqtı tiklewde belsendilik etken xalıq sudyası, Bas sud aǵzası Aqbulatov Qazı hám basqalardıń da atı qayta tiklendi hám birotala aqlandı.

Adamlardıń júreklerinde awır iz qaldırǵan qızıl imperiya ústemlik etken jıllarda insan huqıqın qorǵawshı xalıq sudyaları da repressiyaǵa ushırap, awır jazalarǵa duwshar boldı.

Bul háreketleri ushın olar 1951-jılı nızamsız jınayıy juwapkershiligine tartılǵan, óytkeni tergew uyımlarında 1951-jılı antisovetlik xızmeti ushın jınayıy juwapkershilikke tartıwǵa hesh qanday tiykar joq edi.

1989-jılı 11-mayda Ózbekstan prokurorı “SSSR prokuraturası haqqında”ǵı SSSR Nızamınıń 35-statiyasıń basshılıqqa ala otırıp Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń jınayıy isler boyınsha Sud Kollegiyasınıń 1957-jıl 19-sentyabrdegi Dilimov, Babaev, Tadjiev, Insanbaev, Isabaev, Nurjanov, Raxmatullaev, Qulbaev, Ratov, Daumov, Qalenov, Kiyikbaev, Yakubovlar boyınsha uyǵarıwdı ózgertiwińizdi hám yusticiya jınayat quramınıń bolmawına baylanıslı qısqartıw tuwralı protesti boyınsha Ózbekstan Joqarǵı Sudı Prezidiumınıń 1989-jıl 20-mayda Malikovtıń basqarıwında, Romanovtıń qatnasıwında qarap shıǵadı. Bul is boyınsha 20 gúwadan soraw alınadı.

Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudı Prezidiumı bul dábdebeli «jınayatlı is» boyınsha “Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń jınayatlı isler boyınsha sud Kollegiyasınıń 13 adam jónindegi 1957-jıl 19-sentyabrdegi uyǵarıwı ózgertilsin hám jınayat quramınıń bolmawına baylanıslı is qısqartılsın” degen qarar qabıl etedi.

1949-jıl 12-noyabrde 141-sanlı Vapaevtıń jınayat isi SSSR MQM janındaǵı “Ayrıqsha májilis”inde qaralıp musılman ruwxanıy antisovetlik kóterilisshiler qatarında ayıplanıp múddeti kórsetilmey Qazaqstan SSR Qostanay oblastına súrgin etiledi. 1989-jıl 10-iyulda Ózbekstan SSR prokurorınıń orınbasarı D.L.Usatovtıń tastıyıqlawında Vapaev Urun tuwralı SSSR MQM janındaǵı “Úshlik”tiń qararı biykar etilip, ol aqlanadı[3:232].

1955-jıl 18-mayda Tashkent qalasında Ózbekstan SSR Joqarǵı sudınıń Prezidiumında U. Ibragimovtıń basqarıwında PІrezidium aǵzaları Birkin, Gareev, Alyjanovlardan ibarat quramda Ózbekstan SSR prokurorınıń orınbasarı Kopeykanıń qatnasıwında sudlanǵan Turshumbetov Purxannıń jınayatlı isi ústinen shıǵarılǵan QQASSR Joqarǵı sudınıń húkimi hám Ózbekstan SSR Joqarǵı sudınıń jınıyat isleri boyınsha kollegiyasınıń uyǵarıwı ústinen Ózbekstan SSR prokurorı keltirgen protesti korildi.

Ózbekstan SSR prokurorı keltirilgen protesinde sudlanǵan Turshumbetovke sud tárepinen tayınlanǵan jazanı qısqa bayan etip oǵan on jıl miynet dúzetiw lagerinde qamaq jazasın belgilewdi soraydı.

1989-jıl 24-apreldegi Ózbekstan Respublikası prokurorınıń birinshi orınbasarı ádillik aǵa keńesshisi R.Raxmanovtıń SSSR Joqarǵı Sovetiniń “SSSR prokurorı tuwralı” nızamınıń 35-statyasın basshılıqqa alıp Turshumbetov Purxan tuwralı QQASSR Joqarǵı sudınıń jınayatlı isler boyınsha Sud kollegiyasınıń 1955-jıl 29- avgusttaǵı húkimin onıń háreketinde jınayat quramı bolmaǵanı ushın isti óndiristen qısqartıwdı soraǵan qarsılıǵın qarap Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń jınayatlı isler boyınsha sud kollegiyası óz uyǵarıwında Turshumbetov Purxandı ayıpsız dep aqladı.

Sonday-aq Turshumbetov Purxan menen bir qatarda Ózbekstan SSR -JKniń 66- statya sı 1-bánti menen ayıplanıp Qaraqalpaqstan ASSR Joqarǵı sudınıń jınayatlı isler boyınsha Sud kollegiyası 1952-jıl 18-dekabrde Pirjanov Saxi axundı 8 jıl qamaq hám 3 jıl siyasiy huqıqınan ayırıw jazasına húkim etedi. Pirjanov Saxi axun 1898-jıl Taxtakópir rayonı 4-awılında tuwılǵan, milleti qazaq, burın sudlanbaǵan, sosiallıq shıǵısı ruuxanıy-axun, qamaqqa alǵanǵa shekem diniy xızmet atqarǵan, Qaraózek rayonı 6-awıl keńesi aymaǵında jasaǵan[4:232].

Urıstan keyingi jillarida totalitar dúzimniń aqibetlerin jáne diniy ulamalar zardabin tarttı. Huqıqtı qorǵaw organları oraydıń tapsırması menen 80 jillarda da “Paxta isi” dep atalǵan ayıpsız jazalawlarǵa aralastı. Ǵárezsizlikke eriskennen keyin repressiya qurbanları aqlandı.

Joqarǵı Sud Prezidiumınıń jumısında stalinlik dáwirde jınayatlı juwapkershilikke tartılıp, erkinen ayırılǵan 2536 (1306 is) adamnıń 923 iniń isi óndiristen qısqartılǵan, onnan tısqarı 122 adam qamaqtan azat etilgen. Qamaqta múddetin ótep atırǵan 623 adamnıń sudlanǵanlıǵın alıp taslaw haqqında Ózbekstan SSR Oraylıq Atqarıw Komitetine ótinish etiw máselesin qoyǵan.

Oraydıń tártibi hám tapsırması menen dizimge alıw arqalı ayıbın járiyalamay jazalaw biziń respublikamızda da orın alǵanı málim. Mısalı, 1937-jıldıń úshinshi toqsanında QQASSR NKVD tárepinen: respublikamızdan el basqarǵan 100 den aslam azamatlar qamaqqa alınıw ushın dizimge alınıp, qamalǵannan keyin tiykarsız ayıp járiyalap atılıp ketkenligiń arxiv derekleride tastıyıqlaydı.

QQASSR Joqarǵı sud hám Ishki isler xalıq komissarlıǵı is háreketleri ústinen Respublika prokurorınıń jeterli dárejede baqlaw alıp barmaǵanlıǵınan insan huqıqına biyparwalıq penen qaraw hám qamaqtaǵılarǵa shın mánisinde dálilsiz awır jazalar qollanıw 30-40-j’llar hám 50-jıllarda da dawam etkenin kóremiz.

KPSS Oraylıq Komiteti Siyasiy byurosı komissiyasınıń anıqlaǵanınday, bul jazalaw uyımlardıń alıp barǵan prosesslerdiń hámmesi zulımlılıqtıń hám nızamlılıqtı buzıwdıń nátiyjesi bolıp tabıladı[6:56].

Joqarıdaǵılardan kelip shıǵıp juwmaq retinde aytatuǵın bolsaq, Sovet húkimeti qataǵan siyasatınıń sonday bir qıyın dáwirinde elimizde xizmet etken huqıqtı qorǵaw xizmetkerleriniń ómiri hám xizmetin úyreniw d’awir talaplarinan biri. Repressiya qurbanlarin, soniń ishinde ekinshi jer júzilik urıs hám onnan keyingi jıllarda Sovet hákimiyatınıń repressiya siyasati nátiyjesinde jaziqsiz jazalanǵan jerleslerimizdin atların aniqlastırıw hám olardı aqlaw dáwir talabı esaplanadi. Gárezsizligimizdi qolǵa kirgizgennen keyin tariyxımızdi úyreniw hám oǵan haqıqıy baha beriw imkaniyatı payda boldi. Repressiyaǵa ushıraǵan jerleslerimiz ómiri hám olardıń keyingi ayanıshlı taǵdiri tariyxımızda tereń izertlewdi talap etetuǵin áhmiyetli temalardan biri bolıp tabıladi.

Sudyalardıń iskerligi eń awır, eń juwapkerli dáwirge dus kelip, ayrım basshılardıń ómirine qáwip tuwıp turǵan kúnlerge tuwri keledi. Sonlıqtanda bul baǵdardaǵı alıp barılıp atırǵan islerge dıqqattı kúsheyttirip, bunday insanlardıń xalqımız aldıńdaǵı umıtılmas miynetleri tuwralı hár tárepleme ilimiy izertlew jumısların keńirek alıp barıwlarımız kerek boladı. Sonıń menen birge tarıyxıy insanlardıń atların máńgilestiriw maqsetinde qala hám rayonlarda, mekteplerde, olardıń atın úgit-násiyatlap barsaq, ósip kiyatırǵan keleshek áwladlardı ata-babalarımızdıń mártlik ruwxında tárbiyalawda úlken maqsetke erisemiz.

PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR

1. https://lex.uz/docs/4141425. Elektron resurs, qaralǵan waqtı: 20.10.2023. 21:50

2. Абдимуратов Т. “Репрессияға ушыраған уламалар” . Нөкис: 1992.

3. Бабашев Ш. Дөҳмет дегиши. Нөкис: “Қарақалпақстан”, 2009. – 348 б.

4. Бабашев Ш. Репрессии. Депортация. Преступления против человечества. Нукус: “Қарақалпақстан”, 2014. - С. 400

5. Ғиёсов З. Ўзбекистанда суд-тиббий экспертиза хизматининг шаклланиш тарихи, ҳолати ва ривожланиш йуналишлари. Тошкент: “Академнашр”, 2016. – 104 б.

6. Хожаниязов Ғ, Юсупов О. Қарақалпақстандағы мухаддес орынлар. Нөкис. “Полиграфист” 1994. – 87 б.

7. Хўжамурадов С, Собиров А. Қилич ва қалқон ораси. Урганч: “Хоразм”, 2009.