«YUSIP-ZILIYXA» DÁSTANININDA ANTROPONIMLERDIŃ QOLLANILISHI

QOLLANILIWI

Jumabaev Baxram

Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistranti

Házirgi dáwirdegi túrkiy til biliminiń eń áhmiyetli wazıypalarınıń biri - milliy ádebiy tillerdiń qáliplesiw hám rawajlanıw basqıshların ele de tereńirek izertlew bolıp tabıladı. Túrkiy tilles xalıqlardıń ádebiy tilleriniń rawajlanıw tariyxın úyreniwde xalıqtıń mádeniy turmısında ayrıqsha orın iyeleytuǵın kórkem sóz sheberleriniń shıǵarmaların lingvistikalıq baǵdarda izertlew úlken áhmiyetke iye. Sebebi ádebiy til ulıwma xalıqlıq tildiń kórkem sóz sheberleri tárepinen qayta islengen, dóretiwshilik baǵdarında bayıtılǵan túri. Sol tilde sóylewshi xalıqtıń sóz mádeniyatınıń jetilisken joqarǵı jemisi. Kórkem sóz sheberi usı dóretiwshilik processti basqarıp hám rawajlandırıp baradı.

Xalıqtıń mádeniy qádiriyatları, ruwxıy miyrası -mıń jıllar dawamında Shıǵıs xalıqları ushın qúdiretli ruwxıy azıq bolıp xizmet etken. Uzaq waqıt dawam etken qatań sheklewlerge qaramastan xalqımız áwladtan-áwladqa ótip kelgen óz tariyxıy hám mádeniy qádiriyatların hám de ózine tán dástúrlerin saqlap qalıwǵa eristi.

Folklor degen atamanıń ózi xalıqtıń kórkem awızeki dóretpesi, degen túsinikti ańlatıp, onıń xalıqlıǵınıń belgisin kórsetip turadı. Folklor haqqında ilim payda bolmaǵan bir dáwirlerde qaraqalpaq xalqı óziniń awızeki xalıq dóretpelerin -«dástanlar», «qıssalar», «ertekler», «naqıllar», «jumbaqlar», «qosıqlar», «aytıslar» «ańız - áńgimeler» h.t.b degen terminler menen atap kelgen. Folklor dóretpeleriniń xalıqlıǵı olardıń ideyalıq mazmunında kórinedi. Uzaq dáwirler dawamında xalıqtıń talabın qanaatlandırıp, onıń mápine xızmet etetuǵın dóretpeler shın mánisindegi xalıqlıq shıǵarmalar boladı. Folklor shıǵarmalarınıń ideyalıq mazmunı belgili bir tariyxıy dáwirlerge say keledi. Hámme dáwir, hámme zamanlar ushın álbette say kele bermewi múmkin. Al, folklordıń geypara janrlarındaǵı shıǵarmalardıń ideyalıq mazmunı adamzat ómiriniń barlıq basqıshında da óz áhmiyetin joyıtpawı múmkin. Mısalı: dástanlardaǵı patriotizmdi sóz etiw ideyaların usılay aytıwǵa boladı.

Qaraqalpaq folklorın ádebiyattanıw ilimi kóz qarasınan izertlew Nájim Dawqaraevtıń atı menen baylanıslı. Onıń 1951-jılǵı «Qaraqalpaq ádebiyatınıń ocherkleri» dep, atalǵan doktorlıq dissertaciyasınıń birinshi bóliminde dáslepki ret qaraqalpaq folklorınıń úlgileri ilimiy kóz-qarastan úyreniledi. Keyingi dáwirde folklor úlgileri, sonıń ishinde eposlıq shıǵarmaları izertlewshilerdiń qatarına I.Saǵitov[1], Q.Maqsetov[2], Q.Ayımbetov[3] kelip qosıldı.

Qaraqalpaq til iliminde folklorlıq shıǵarmalardıń til ózgesheliklerin úyreniw ele kóp izertlewlerdi talap etedi. Bul másele boyınsha dáslepkiler qatarında O.Bekbaulovtıń «Qaharmanlıq epostıń arab-parsı leksikası hám onıń lingvistikalıq xarakteristikası»[4], O.Bekbaulov, Q.Mámbetnazarovlardıń «Qaharmalıq dástanlardaǵı ózlestirme sózlerdiń túsinigi» kitapları, Sh.Ábdinazimovtıń «Qırıq qız dástanınıń leksikası», A.Ábdievtıń ««Alpamıs» dástanı tiliniń leksika-semantikalıq hám stilistikalı ózgeshelikleri»[5] degen temalarda kandidatlıq dissertaciyaları jaqlandı.

Adam atları – xalıq tariyxınıń bir bólegi. Adam atlarında xalıqtın turmısı, ármantilekleri, arzıw-qıyalları, isenimleri, kórkem dóretpeleri, basqa xalıqlar menen tariyxıy qatnasıqları sáwlelenedi. Sol sebepli kóp ǵana adam atlarında belgili bir dáwirdiń izleri saqlanǵan. Hár bir dáwirdiń ism qoyıw dástúrleri hám túsinikleri bar. Soǵan kóre hár bir dáwirge sáykes ismler payda boladı. Bunday ismlerdiń kópshiligi keyingi áwladlar ushın menshikli atama sıpatında xizmet etedi.

Qaraqalpaq adam atların izertlew tarawında kóp ǵana aytarlıqtay jumıslar islendi. «Qaraqalpaq adam atları sózligi»[6], «Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi»[7], «Qaraqalpaq adam atlarınıń túsindirme sózligi»[8], «Qaraqalpaqsha adam atları (qısqasha sózlik)» [9] menen bir qatarda Q.Ábdimuratov[10], G.Álniyazova[11], O.Dospanov hám D.Dospanova[12], O.Sayımbetovlardıń[13] kitapları bar. Sonday-aq, Yu.Xojalesepova[14] kandidatlıq dissertaciya jaqladı.

Tikkeley lingvofolkloristika tarawında Sh.Ábdinazimov hám Z.Daniyarova[15], G.Sadıqova[16], Z.Dániyarovalardı[17] atap ótsek boladı. Keyingi dáwirde de hayal hám er adam atları boyınsha izertlewler alıp barılmaqta.

Biz bul maqalada Yusip-Ziliyxa dástanında ushırasatuǵın antroponimlerdi; dizimin keltirip ótemiz. Yusip-Ziliyxa dástanınıń tilinde ushırasatuǵın adam atların er hám hayal adam atları dep eki toparǵa bólip úyrengendi maqul kórdik.

1. Er adam atları: Yaqıp, Yusip, Ibniyamin, Yahuwda, Shayxun, Ráwil, Shaddat, Málik ibn Zigar, Rayan, Saka, Báshar.

Mısalı: Yaqıptıń on eki ulı boldı. (293). Hár eki ulı bir anadan tuwılǵan bolıp, Yusip penen Ibniyamin bir anadan tuwıldı. (293). Úlkeniniń atı Yahuwda bolıp, ol ah urǵan waqta esitken jannıń júregi jarılıp óletuǵın bolıptı. (293). Jáne biriniń atı Shayxun, onıń qásiyeti – aldınan qansha láshker kelse de, jolbarıstay atılıp, mıljalap taslaytuǵın boldı. (293). Jáne biriniń atı Ráwil, hár qansha láshker kelse de, qushaqlap ketip, jerge urıp, mılja-mılja etip taslar edi. (293). Shamun menen basqa aǵaları bul sawal-juwaptı tıńlap turıp, Yusiptiń tús kórgenin, onı atası jorıǵanın Shamun anasına barıp birme-bir bayan etip aytıp berdi. (294). Áyyem zamanda Shaddat qazdırǵan bir qudıq bar edi. (298). Álqıssa, Mısır sháhárinde Málik ibn Zigar degen bir sawdager bar edi. (301). Kánizekleri bul awhaldı Taymus shahqa xabar etti. (304). Elshiler bir neshshe kún jol júrip Mısırǵa jetisti, namanı Málik Rayanǵa usındı. (305).

2. Hayal adam atları: Raxila, Ziliyxa.

Mısalı: Yusiptiń anası Raxila Ibniyamin tuwılǵan kúni dúnyadan ótip, bular anasız jetim qaldı. (293). Ziliyxa Maǵrib zaminniń patshasınıń qızı edi. (304).

Juwmaq ornında sonı aytıw kerek, Yusip-Ziliyxa dástanınıń tilinde er adam atları hayal adam atlarına qaraǵanda kóbirek jumsalǵan kóriwimizge boladı. Yusip-Ziliyxa dástanınıń tilinde antroponimler ráńbáreń bolıp, onı óz aldına bólip alıp úyreniw talabı joqarı. Sonlıqtan keleshekte qaraqalpaq til biliminde bul baǵdardaǵı izertlew bolatuǵınlıǵına isenemiz.

Paydalanatuǵın ádebiyatlar

1. Saǵitov I. Qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq eposı. Nókis, “Qaraqalpaqstan” 1986.

2. Maqsetov Q. Qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretpeleri. Nókis, “Bilim” 1996.

3. Ayımbetov Q. Qaraqalpaq folklorı. N.,1977.

4. Бекбаўлов О. Қаҳарманлық эпостың араб-парсы лексикасы ҳәм оның тарихый лингвистикалық характеристикасы Н. 1979. –Б.190.

5. Абдиев А. «Алпамыс дәстаны тилиниң лексика-семантикалық ҳәм стилистикалық өзгешеликлери Ф.И.К. илимий дәрежеси ушын усынылған диссертация авторефераты. -Нукус. 2011. 23 б.

6. Paxratdinov Q. Ótemisov A. Qaraqalpaq adam atları sózligi. Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2021

7. Sayımbetov O. Dospaanov O. Sayımbetova N. Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi. Nókis, “Bilim”, 2013

8. Paxratdinov Q. Erjanova D. Qaraqalpaq adam atlarınıń túsindirme sózligi. Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2022

9. Qanaatova G. Qaraqalpaqsha adam atları (qısqasha sózlik). Nókis, “Bilim”,

10. Әбдимуратов Қ. Почему так названо. Нукус, "Каракалпакстан", 1970

11. Álniyazova G. Qaraqalpaq ismleri. Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2003

12. Dospanov O., Dospanova D. Ismińızdiń sırı nede? Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2009.

13. Sayımbetov O. Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları. Nókis, “Bilim”,

14. Хожалепесова Ю. Прозвиша в системе каракалпакской антропонимии. Кан. дицц. Нукус, 1995

15. Ábdinazimov Sh, Daniyarova Z. Qaraqalpaq folklorındaǵı adam atları. Nókis, 2016.

16. Sadıqova G. “Qoblan” dástanı tilinde antroponimlerdiń qollanılıwı. Вестник Каракалпакского отделения АН Узбекистана, 2013, №4

17. Dániyarova Z. Qaraqalpaq folklorındaǵı antrotoponimlerdiń lingvomádeniy analizi. PhD. diss. avtoref. N., 2023

18. Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012