AMALIY FANLARNI OʻQITISH ORQALI KASBIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMI

--⊱⊱ 19 ⊰⊰--

RIVOJLANTIRISH MEXANIZMI

Rahimova Naima Sobirjon qizi, Gʻaybullayeva Jasmina Xayrullo qizi

Toshkent viloyati pedagogik mahorat

markazi katta oʻqtuvchilari

Annotatsiya: Mazkur maqolada amaliy fanlarni oʻqitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda talabalarda kasbiy kompetensiyani rivojlantirishning asosiy mexanizmlari yoritilgan. Amaliy mashgʻulotlarning taʼlim jarayonidagi oʻrni, ularning samaradorligini oshirish omillari, oʻquvchilarni real ishlab chiqarish muhitiga yaqinlashtirish imkoniyatlari hamda kompetensiya asosida taʼlimni tashkil etish tamoyillari tahlil qilinadi.

Kalit soʻzlar: Kasbiy kompetensiya, amaliy fanlar, taʼlim texnologiyalari, dual taʼlim, amaliy mashgʻulot, ishlab chiqarish amaliyoti, innovatsion yondashuv, kasbiy malaka, oʻqitish metodlari, pedagogik monitoring.

Аннотация: В данной статье раскрыты основные механизмы развития профессиональной компетентности студентов при использовании современных педагогических технологий в обучении практическим дисциплинам. Анализируется роль практических занятий в образовательном процессе, факторы повышения их эффективности, возможности приближения учащихся к реальной производственной среде, а также принципы организации обучения на основе компетентностного подхода.

Ключевые слова. Профессиональная компетентность, практические дисциплины, образовательные технологии, дуальное обучение, практические занятия, производственная практика, инновационный подход, профессиональные навыки, методы обучения, педагогический мониторинг.

Annotation: This article discusses the main mechanisms for developing studentsʼ professional competence through the use of modern pedagogical technologies in teaching practical subjects. The role of practical training in the educational process, factors that enhance its effectiveness, opportunities for bringing learners closer to real production environments, and principles of competence-based education are analyzed.

Kirish

Bugungi kunda Oʻzbekiston taʼlim tizimida kasbiy kompetensiyani rivojlantirish masalasi ustuvor yoʻnalishlardan biri sifatida eʼtirof etilmoqda. Raqobatbardosh mutaxassis tayyorlash, zamonaviy ishlab chiqarish talablariga mos malakalar shakllantirish, amaliy koʻnikmalarni mustahkamlash taʼlim mazmuniga bevosita bogʻliqdir. Xususan, amaliy fanlarni oʻqitish jarayoni talabaning kasbiy shakllanishida asosiy bosqich boʻlib, nazariy bilimlarni real vaziyatlarda qoʻllay olishni taʼminlaydi. Davlatimiz tomonidan qabul qilingan “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun (2020-yil), “Professional taʼlimni rivojlantirish konsepsiyasi”, Oliy taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish strategiyasi kabi normativ hujjatlarda aynan kasbiy kompetensiya, amaliyotga yoʻnaltirilgan oʻquv jarayonlari va ishlab chiqarish bilan hamkorlikni kuchaytirish talablari belgilangan.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida ish beruvchilar talab qiladigan kompetensiyalar — muammoli vaziyatni tahlil qilish, texnologiyalarni amaliy qoʻllay bilish, jamoada ishlash, texnik xavfsizlik

--⊱⊱ 20 ⊰⊰-- qoidalariga rioya qilish, innovatsion fikrlash — talabalarni amaliy mashgʻulotlar orqali shakllantiriladi. Shu sababli amaliy fanlarni oʻqitish jarayonini modernizatsiya qilish bugungi kunda dolzarb hisoblanadi.

Asosiy qism

1. Amaliy fanlarning kasbiy kompetensiyani shakllantirishdagi oʻrni

Amaliy fanlar talabaning quyidagi kompetensiyalarini rivojlantiradi:

Texnik kompetensiya — kasbga oid uskunalar, jihozlar va texnologiyalarni amalda qoʻllay olish.

Amaliy koʻnikma — nazariy bilimlarni real jarayonga tatbiq etish.

Loyihalash kompetensiyasi — mustaqil tarzda amaliy loyiha ishlab chiqish va uni bajarish.

Kommunikativ kompetensiya — jamoa bilan hamkorlikda ishlash va muammolarni birgalikda hal qilish.

Muammoli vaziyatlarda qaror qabul qilish — ishlab chiqarish jarayonida uchraydigan kamchiliklarni aniqlash va bartaraf etish.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, amaliy fanlar ulushi koʻp boʻlgan taʼlim dasturlarida bitiruvchilarning ishga joylashish koʻrsatkichi 35–40% ga yuqori boʻladi (Iqtisodiy tadqiqotlar instituti maʼlumotlari, 2022).

2. Amaliy fanlarni oʻqitishning samarali mexanizmlari

2.1. Dual taʼlim tizimi

Dual taʼlim — oʻquv jarayonini ishlab chiqarish bilan integratsiya qilish mexanizmi boʻlib, talaba vaqtining 40–60% gacha qismini korxonalarda oʻtkazadi. Germaniya, Janubiy Koreya, Turkiya tajribalari shuni koʻrsatadiki, dual tizimda oʻqigan talabalar ishlab chiqarishga tezroq moslashadi.

Oʻzbekistonda 2023-yilga kelib 300 ga yaqin kollej va texnikumlarda dual taʼlim joriy qilinishi natijasida oʻquvchilarning amaliy koʻnikmalari sezilarli oshgan.

2.2. Kompetensiyaga yoʻnaltirilgan darslar

Bunda: oʻquv maqsadlari aniq kompetensiya asosida belgilanadi; amaliy topshiriqlar real ishlab chiqarish holatlariga moslashtiriladi; baholash jarayoni natijaga yoʻnaltiriladi.

Misol: “Elektronika asoslari” fanida talabaga sxema tuzish, plataning nosoz qismini aniqlash, dastlabki diagnostika qilish kabi amaliy topshiriqlar berilishi uning texnik kompetensiyasini oshiradi.

2.3. Innovatsion oʻqitish texnologiyalaridan foydalanish

Quyidagi metodlar amaliy fanlar uchun yuqori samara beradi:

STEM yondashuvi

Case-study

Laboratoriya-eksperimental darslar

Loyiha asosida taʼlim

Simulyatsion treninglar

Raqamli platformalar (Moodle, Arduino, AutoCAD, Proteus)

Tadqiqotlar koʻrsatishicha, STEM metodidan foydalanilganda oʻquvchilarning amaliy koʻnikmalari 20–25% ga oshadi.

3. Oliy taʼlim muassasalarida amaliy mashgʻulotlarni takomillashtirish

3.1. Modulli oʻquv dasturlarini joriy etish

Modulli dasturlar orqali talaba:

har bir modul boʻyicha aniq natija oladi,

malakani bosqichma-bosqich egallaydi,

oʻz oʻqish trayektoriyasini mustaqil tanlay oladi.

--⊱⊱ 21 ⊰⊰--

3.2. Ishlab chiqarish amaliyotini kuchaytirish

Amaliyot davomida:

talabalar real jarayonni koʻradi,

texnik xavfsizlik qoidalarini amalda oʻrganadi, kasbni amalda bajarish jarayonini oʻzlashtiradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, sifatli tashkil etilgan ishlab chiqarish amaliyoti bitiruvchilarning malaka imtihonlaridan oʻtish koʻrsatkichini 15–20% oshiradi.

Xulosa

Amaliy fanlarni oʻqitish orqali kasbiy kompetensiyani rivojlantirish zamonaviy taʼlimning eng muhim vazifalaridan biridir. Olib borilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki: Kompetensiyaga yoʻnaltirilgan yondashuv talabalarning malakasini oshiradi. Dual taʼlim tizimi real ishlab chiqarish jarayoniga moslashuvni tezlashtiradi. Innovatsion texnologiyalar amaliy mashgʻulotlarning samaradorligini oshiradi. Amaliy fanlarni modernizatsiya qilish ish beruvchilar talablariga mos mutaxassis tayyorlashga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.Oʻzbekiston Respublikasi “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun, 2020-yil.

2.Oʻzbekiston Respublikasi Oliy taʼlimni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi.

3.Professional taʼlimni rivojlantirish strategiyasi, 2021.

4.Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi hisobotlari, 2022–2023.

5.Xodjayeva N. “Kasbiy taʼlimda kompetensiyaviy yondashuv”, Toshkent, 2021.

6.Zokirov U. “Amaliy fanlarni oʻqitish metodikasi”, Toshkent, 2020.

7.UNESCO. “Technical and Vocational Education and Training (TVET) Framework”, 2022.

8.European Commission. “Dual Education System Efficiency Report”, 2021.