ResearcherUz LogoResearcherUz
Dergiyi Görüntüle

АНҒИЗГА ЭКИЛГАН МАККАЖЎХОРИНИНГ ВЕГЕТАТИВ ИНДЕКСИ ШАКЛЛАНИШИГА МИНЕРАЛ ЎҒИТЛАР МЕЪЁРЛАРИНИНГ ТАЪСИРИ

Özet

Хоразм вилоятининг суғориладиган ўтлоқи аллювиал тупроқлари шароитида бажарилган тажрибада анғизга экилган маккажўхорининг NDVI кўрсаткичи вегетация давомида 0,50 гача ошган. Минерал ўғит N150P75K50 дан N210P105K70 меъёрда кўлланилганда, ўсимлик ривожининг V6 фазасида ўлчанган NDVI кўрсаткичи ва дон ҳосили орасидаги корреляцион боғлиқликлар ўрта ва юқори даражада, ўсимлик ривожининг V10 фазасида эса юқори (R2>0,730) даражада эканлигини аниқланди. Такрорий экин сифатида маккажўхори етиштиришнинг агротехнологиясини мақбул бошқаришда вегетация бошидан NDVI ни ўлчаш орқали ўсимликнинг дуркун/суст ўсиши ва ривожланишини мониторинг қилиш мумкин.


Tam PDF Belgesi

İlgili Makaleler

Tam metin

УЎК 633.15:631.816.1

ТАЪСИРИ

Қурёзов Иззатбек Ражабович

Абу Райҳон Беруний номидаги Урганч давлат университети

Аннотация: Хоразм вилоятининг суғориладиган ўтлоқи аллювиал тупроқлари шароитида бажарилган тажрибада анғизга экилган маккажўхорининг NDVI кўрсаткичи вегетация давомида 0,50 гача ошган. Минерал ўғит N150P75 K50 дан N210P105 K70 меъёрда кўлланилганда, ўсимлик ривожининг V6 фазасида ўлчанган NDVI кўрсаткичи ва дон ҳосили орасидаги корреляцион боғлиқликлар ўрта ва юқори даражада, ўсимлик ривожининг V10 фазасида эса юқори (R 2>0,730) даражада эканлигини аниқланди. Такрорий экин сифатида маккажўхори етиштиришнинг агротехнологиясини мақбул бошқаришда вегетация бошидан NDVI ни ўлчаш орқали ўсимликнинг дуркун/суст ўсиши ва ривожланишини мониторинг қилиш мумкин.

Калит сўзлар: маккажўхори, ривожланиш фазалари, NDVI кўрсаткичи, NDVI ва дон ҳосили корреляцияси.

Аннотация: В опыте на орошаемых аллювиальных почв Хорезмской области вегетативный индекс (показатель NDVI) кукурузы в повторном посеве в период вегетации увеличился до 0,50. При применении удобрений в норме N150 P75 K50 и N210 P105K70 корреляция между показателем NDVI, измеренный в фазе V6, и урожаем зерна, находились на среднем и высоком уровнях, а в фазе V10 - на высоком уровне (R2>0,730). Для определения состояния роста и развития растений с целью своевременной корректировки агротехнологических мероприятий по выращиванию кукурузы в повторном посеве возможно измерение NDVI с начала периода вегетации культуры.

Ключевые слова: кукуруза, фазы развития, показатель NDVI, корреляция между NDVI и урожаем зерна.

Abstract: In the experience on irrigated alluvial meadow soils of the Khorezm region, the vegetative index (NDVI) of summer grown maize during the growing season increased up to 0.50. With application of mineral fertilizers at the rate of N 150 P75 K50 and N210 P105 K70 correlations between NDVI measured in the V6 growth stage and grain yield were at moderate and high levels, and at high levels in the V10 maize growth stage (R2 >0.730). To monitor the state of growth and development of plants in order to timely adjust agrotechnological measures for summer grown maize, it is possible to measure NDVI from the beginning of the maize growing season.

Keywords: maize, growth stage, NDVI, NDVI and grain yield correlations.

Кириш. Ўсимликларни ердан устки биомассасининг структурал хусусиятлари (барг сатҳи индекси ва ёруғлик ютиши, биомасса тўплаши ҳамда ўсиши ва ривожланиши) ни баҳолашда вегетация индексини мақбуллашган фарқи (NDVI) кўрсаткичидан кенг фойдаланилади [8]. NDVI кўрсаткичи қизил (RED) ва инфрақизил (NIR) спектрал диапазонларни акс эттириш коэффициентлари қийматларининг фарқ ва йиғиндиси нисбати сифатида ҳисобкитоб қилинади [5]. NDVI кўрсаткичи (-1 дан 1 гача, бирликсиз) ўсимлик биомассасини “яшил”, яъни ўсимликни қанчалик соғлом эканлигини кўрсатади. Уни тўғридан-туғри дала майдонида қўл ускуналарида, шунингдек дрон (УУА) ва космик сунъий йўлдошлар ёрдамида масофадан зондлаш орқали ўлчаш мумкин [3].

Илмий тадқиқотлар натижаларига кўра [2], NDVI кўрсаткичи 0,14-0,88 оралиғида бўлганда экинлар ҳосилини хариталаш мумкин. Ҳосил ва NDVI орасидаги корреляцион боғлиқлик юқори бўлганда, NDVI кўрсаткичидан экин етиштиришни мониторинг қилиш учун фойдаланиш мумкин [6].

Тадқиқот услублари. Минерал ўғитлар меъёрларини анғизга экилган маккажўхорининг дон ҳосилига бўлган таъсирини ўрганишга бағишланган дала тажрибаси 2019-2021 йй. Хоразм вилоятининг суғориладиган ўтлоқи аллювиал тупроқлари шароитида олиб борилди. Бунда маккажўхорининг Молдавский 257 СВ дурагайида минерал ўғитларнинг N0 P0 K0 дан N210 P105 K70 гача ошиб борган меъёрлари қўлланилди (жадвал).

Тажриба ўтказишдан олдин тупроқнинг ҳайдов қатламида гумус миқдори 1% дан паст, озиқа моддалар билан кам даражада таъминланган. Тажрибада минерал ўғитлардан карбамид (46% N), суперфосфат (19% P2 O5) ва калий хлориди (60% K2O) ишлатилди.

Тажриба ўтказиш қабул қилинган қўлланмалар бўйича ўтказилди [1]. Маккажўхорининг ўсув ва ривожланиш фазаларини қодлаш S.W.Ritchie [4] амалга оширилди. Вегетация давомида NDVI кўрсаткичи дала майдонида қўл сенсори Model 505 GreenSeeker Handheld ёрдамида ўлчанди. Тажриба маълумотларига SAS 9.2 дастурида вариацион-статистик ишлов берилди.

Тадқиқот натижалари. Тажриба йилларида маккажўхорининг V6 ва V10 фазаларида ўсимликлар жадал суръатларда биомасса тўплаши билан NDVI кўрсаткичи ошиб борди. Масалан, изланишларнинг иккинчи йилида (2020 й.) тажриба вариантларига боғлиқ холда V6 ва V10 фазаларида NDVI кўрсаткичи тегишли равишда 0,27-0,41 ва 0,35-0,47 оралиғида бўлди (жадвал).

Маккажўхорининг VT фазасига келиб ўсимликлар дуркун ўсиши ва ривожланиши сабабли NDVI кўрсаткичи янада ошди ва 0,37-0,48 ни ташкил этди. Минерал ўғит берилмаган (N0 P0 K0) ҳамда N120 P60 K40 , N150 P75К50 ва N180 P90 K60 меъёрларда минерал ўғит ишлатилган 2, 3 ва 4 вариантларда R2 фазада NDVI кўрсаткичи пасайган бўлса, юқори меъёрда (N210 P105 K70) ўғит қўлланилган 5 вариантда NDVI кўрсаткичи бироз ошган.

Анғизга экилган маккажўхори вегетация индексининг мақбуллашган

фарқи (NDVI) кўрсаткичини шаклланиш динамикаси

Т/р Вариантлар Ўсув фазалари бўйлаб NDVI кўрсаткичи

V6 V10 VT R2

2019 йил

1 N0P0K0 0,19 e 0,22 e 0,36 e 0,33 d

2 N 120 P60 K40 0,22 d 0,31 d 0,39 d 0,35 c

3 N 150 P75К50 0,27 c 0,34 c 0,41 c 0,36 c

4 N180P90K60 0,29 b 0,39 b 0,43 b 0,42 b

5 N 210P105K70 0,33 a 0,42 a 0,45 a 0,47 a

ЭКФ0,05 0,018 0,022 0,016 0,020

2020 йил

1 N0P0K0 0,27 e 0,35 d 0,37 d 0,34 d

2 N 120 P60 K40 0,31 d 0,37 cd 0,41 c 0,39 c

3 N 150 P75К50 0,35 c 0,39 bc 0,43 bc 0,40 c

4 N180P90K60 0,37 b 0,42 b 0,45 b 0,44 b

5 N 210P105K70 0,41 a 0,47 a 0,48 a 0,50 a

ЭКФ0,05 0,024 0,030 0,023 0,029

Таъсирлар:Вақт = ˂0,0001;Вақт*Вариант = 0,0005

2021 йил

1 N0P0K0 0,22 d 0,29 e 0,38 d 0,35 d

2 N 120 P60 K40 0,25 c 0,32 d 0,40 c 0,36 cd

3 N 150 P75К50 0,27 c 0,35 c 0,42 bc 0,39 bc

4 N180P90K60 0,30 b 0,39 b 0,43 b 0,41 b

5 N 210P105K70 0,35 a 0,43 a 0,46 a 0,48 a

ЭКФ0,05 0,025 0,021 0,023 0,030

Тажрибада минерал ўғитлар меъёрлари таъсирида NDVI ўлчовлари бажарилган иккинчи (V6) фазада NDVI кўрсаткичи ошиши аниқланди ва вариантлар орасидаги фарқлар ҳамда вақт ва вақт*вариант таъсирлари статистик жиҳатдан моҳиятли деб топилди.

Шу сингари холат маккажўхорининг кейинги фазалари (V10, VT ва R2) да ҳам аниқланди, яъни минерал ўғит меъёри N0 P0 K0 дан N210P105 K70 гача ошиши билан NDVI кўрсаткичи ҳам ортиб борди.

NDVI кўрсаткичи ва экинлар ҳосилдорлиги орасида корреляцион боғлиқлик мавжудлиги боис [7] тажрибамизда ҳам маккажўхорининг вегетатив ривожланиш даврларида минерал ўғитларни турли меъёрлари қўлланилганда NDVI ва дон ҳосили орасидаги корреляцияларни аниқладик (расм).

y = 8,532x 0,5215

R² = 0,8396

y = 11,097x 0,8698

R² = 0,7851

N150P75K50V6

V10 A Расм. Анғизга экилган маккажўхорида қўлланилган ўғит меъёрларида (A -

N150 P75 K50 ; B – N180P90 K60; С - N210 P105 K70) NDVI кўрсаткичи ва дон ҳосили

орасидаги корреляцион боғлиқлик

Изланишларимиз натижаларига кўра, маккажўхорининг V6 фазасида, минерал ўғит N150P75 K50 меъёрда ишлатилган вариантда NDVI кўрсаткичи ва дон ҳосили орасидаги корреляция (R2=0,840) юқори даражада эканлиги қайд этилди (расм). Ўсимликнинг V10 фазасида ушбу кўрсаткич бироз пасайди (R2 =0,785). Минерал ўғит N180P90 K60 меъёрда берилган вариантда ҳам шу каби холат кузатилди: V6 фазада - R 2=0,812; V10 фазада - R2=0,804. Қўлланилган ўғит

y = 8,1224x0,3774

R² = 0,8119

y = 10,275x 0,6831

R² = 0,8042

N180P90K60V6

V10

B

y = 8,658x0,4679

R² = 0,6601

y = 16,314x 1,3067

R² = 0,7338

Дон ҳосили, т/га

NDVI кўрсаткичи

N210P105K70V6

V10

C меъёри N210 P105 K70 ташкил этганда корреляция коэффициенти бироз паст бўлиб, V6 фазада - R 2=0,660 ва V10 фазада R2=0,734 га тенг эди.

Хулоса. Тажриба шароитида анғизга экилган маккажўхорида минерал ўғит N150 P75 K50 , N180 P90K60 ва N210P105 K70 меъёрларда кўлланилганда ўсимлик ривожининг V6 фазасида ўлчанган NDVI кўрсаткичи ва дон ҳосили орасидаги корреляцион боғлиқликлар ўрта ва юқори даражада, ўсимлик ривожининг V10 фазасида эса юқори (R2 =0,734-0,804) даражада эканлиги аниқланди. Демак, такрорий экин сифатида маккажўхори етиштиришнинг агротехнологиясини мақбул бошқаришда вегетация бошидан NDVI кўрсаткичини ўлчаш орқали ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланишини мониторинг қилиш мумкин.

Фойдаланилган адабиётлар 1. Дала тажрибаларини ўтказиш услублари / Тошкент: ЎзПИТИ. 2007. -147 б. 2. Burke, M., Lobell D.B. Satellite-based assessment of yield variation and its determinants in smallholder African systems / Proc. Natl. Acad. Sci. - USA 2017. 114. P.2189–2194. 3. Mao P., Ding J., Jiang B., Qin L., Qiu G.Y. How can UAV bridge the gap between ground and satellite observations for quantifying the biomass of desert shrub community? // ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing. 2022. V.192. P.361–376. 4. Ritchie, S.W., Hanway J.J., Benson G.O. How a corn plant develops / Special Report, №48. - Iowa State University of Science and Technology Cooperative Extension Service. 1986. - 24 p. 5. Silvestri N., Ercolini L., Grossi N., Ruggeri M. Integrating NDVI and agronomic data to optimize the variable-rate nitrogen fertilization // J. Precision Agriculture. 2024. V.25. P.2554-2572. 6. Szabo, A., Mousavi S.M.N., Bojtor C., Ragan P., Nagy J., Vad A., Illes A. Analysis of Nutrient-Specific Response of Maize Hybrids in Relation to Leaf Area Index (LAI) and Remote Sensing // J. Plants. 2022. V.11. 1197. 7. Verhulst N., Govaerts B., Nelissen V., Sayre K.D., Crossa J., Raes D., Deckers J. The effect of tillage, crop rotation and residue management on maize and wheat growth and development evaluated with an optical sensor // J. Field Crops Research 2011. V.120. P.58–67. 8. https://metergroup.com/education-guides/ndvi-and-pri-the-researchers-completeguide/

Metin PDF'den otomatik olarak çıkarılmıştır ve hatalar içerebilir.