EKOLOGIK QADRIYATLAR VOSITASIDA MAKTABGA TAYYORLOV GURUHI TARBIYALANUVCHILARINI TEVARAK-ATROF BILAN TANISHTIRISH MAZMUNI

--⊱⊱ 47 ⊰⊰--

TARBIYALANUVCHILARINI TEVARAK-ATROF BILAN TANISHTIRISH MAZMUNI

M.Erniyazova

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor

va mutaxassislarini qayta tayyorlash va

ularning malakasini oshirish instituti

tayanch doktorant

amangeldiqizi8@gmail.com

Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabga tayyorlov guruhi tarbiyalanuvchilarini ekologik qadriyatlar vositasida tevarak-atrof bilan tanishtirish metodikasini takomillashtirish masalalari koʻrib chiqilgan. Tadqiqotda zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida bolalarda ekologik tushuncha va qadriyatlarni shakllantirish, tabiat bilan toʻgʻri munosabatda boʻlish koʻnikmalarini rivojlantirish, tevarak-atrofni muhofaza qilish boʻyicha ongli munosabatni tarkib toptirish yoʻllari tahlil etilgan. Maqolada ekologik tarbiya jarayonida interaktiv metodlar, amaliy mashgʻulotlar, oʻyin faoliyati va loyihaviy ishlardan foydalanish samaradorligi asoslantirilgan. Shuningdek, maktabgacha taʼlim muassasalarida ekologik muhitni yaratish, ota-onalar bilan hamkorlik qilish va pedagoglarning malakasini oshirish masalalari yoritilgan. Tadqiqot natijalari maktabga tayyorlov guruhida ekologik qadriyatlar asosida tarbiyalash metodikasini takomillashtirish boʻyicha amaliy tavsiyalar beradi.

Kalit soʻzlar: ekologik tarbiya, maktabga tayyorlov guruhi, qadriyatlar, tevarak-atrofni tanishtirish, pedagogik metodika, tabiatni muhofaza qilish, amaliy mashgʻulotlar, interaktiv metodlar, oʻyin faoliyati, maktabgacha taʼlim.

Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы совершенствования ознакомления воспитанников подготовительной группы с окружающей средой посредством экологических ценностей. В исследовании проанализированы пути формирования у детей экологических понятий и ценностей на основе современных педагогических подходов, развития навыков правильного взаимодействия с природой, формирования осознанного отношения к охране окружающей среды. В статье обоснована эффективность использования интерактивных методов, практических занятий, игровой деятельности и проектных работ в процессе экологического воспитания. Также освещены вопросы создания экологической среды в дошкольных образовательных учреждениях, сотрудничества с родителями и повышения квалификации педагогов. Результаты исследования дают практические рекомендации по совершенствованию методики воспитания на основе экологических ценностей в подготовительной группе.

Ключевые слова: экологическое воспитание, подготовительная группа, ценности, ознакомление с окружающей средой, педагогическая методика, охрана природы, практические занятия, интерактивные методы, игровая деятельность, дошкольное образование.

Bugungi kunda atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik muvozanatni saqlash jahon hamjamiyati oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-oktyabrdagi PF-5847-son Farmoni va 2020-yil 2-maydagi PF-5992-son Farmonlarida

--⊱⊱ 48 ⊰⊰-- taʼlim-tarbiya tizimida ekologik tarbiyani rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilgan. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik qadriyatlarni singdirishning muhim ahamiyati shundaki, aynan shu yoshda shaxsning asosiy qadriyatlari, tabiatga nisbatan munosabati va xulq-atvor koʻnikmalari shakllanadi.

Maktabga tayyorlov guruhi bolalari (6-7 yosh) ekologik tarbiyaning muhim bosqichida turadi. Bu yoshda bolalar murakkab ekologik tushunchalarni tushunish, tabiatdagi bogʻliqliklarni anglash va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha faol ishtirok etish qobiliyatiga ega boʻladilar. Shu bois, bu yoshda ekologik qadriyatlarni shakllantirish metodikasini takomillashtirish ayniqsa dolzarbdir.

Ekologik tarbiya muammolariga bagʻishlangan ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni koʻrsatadiki, bu masala bir necha yoʻnalishda oʻrganilgan. S.N.Nikolayeva, N.A.Ryzhova kabi tadqiqotchilar maktabgacha taʼlimda ekologik tarbiyaning nazariy asoslarini ishlab chiqishgan va bolalarda ekologik ongni shakllantirish metodikasini yaratishgan.

Chet el tadqiqotchilaridan R.Carson, D.Sobel, L.Chawla bolalarda tabiatga boʻlgan muhabbatni rivojlantirish va ekologik qadriyatlarni shakllantirishning psixologik jihatlari ustida ish olib bordilar. Ular bolalarning tabiat bilan bevosita aloqasi va his-tuygʻularning ekologik tarbiyada muhim ahamiyatini taʼkidladilar.

Mahalliy tadqiqotchilardan M.Mahmudova, G.Rasulova, D.Sharipova maktabgacha taʼlimda ekologik tarbiyaning milliy xususiyatlarini hisobga olgan holda metodikalarni ishlab chiqdilar. Ularning ishlarida Oʻzbekistonning tabiiy-iqlim sharoitlari, milliy qadriyatlar va madaniy anʼanalarni ekologik tarbiya jarayoniga integratsiya qilish yoʻllari koʻrsatilgan.

Biroq, mavjud tadqiqotlar tahlili shuni koʻrsatadiki, maktabga tayyorlov guruhi bolalarini ekologik qadriyatlar vositasida tevarak-atrof bilan tanishtirish zamonaviy talablar asosida takomillashtirilishi va yangi pedagogik texnologiyalarni qoʻllash orqali boyitilishi zaruriyati mavjud.

Nazariy metodlar: pedagogik, psixologik va ekologik adabiyotlarni oʻrganish va tahlil qilish, mavjud tajribani umumlashtirish. Empirik metodlar: pedagogik kuzatuv, soʻrovnoma, suhbat, test, pedagogik tajriba. Matematik-statistik metodlar: olingan maʼlumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish.

Kognitiv komponent: tabiat toʻgʻrisida bilimlar, ekologik tushunchalar, tabiatdagi bogʻliqliklarni tushunish. Emotsional komponent: tabiatga mehr-oqibat, goʻzallikni qadrlash, ekologik muammolarga sezgirlik. Faoliyat komponent: tabiatni muhofaza qilish boʻyicha amaliy koʻnikmalar, ekologik masʼuliyat, faol pozitsiya. 6-7 yoshli bolalarning psixologik xususiyatlari ekologik tarbiyaning samaradorligini taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Mantiqiy fikrlash qobiliyatining rivojlanishi bolalar sabab-oqibat bogʻliqliklarini tushunish, taqqoslash va xulosa chiqarish qobiliyatiga ega. Bilishga boʻlgan ehtiyojning kuchayishi bolalar atrof-muhit toʻgʻrisida bilim olishga qiziqish bildiradilar. Ijtimoiy motivatsiyaning shakllanishi bolalar guruh faoliyatida ishtirok etish, boshqalar bilan hamkorlik qilish istagi paydo boʻladi. Ixtiyoriy xulq-atvorning rivojlanishi oʻz harakatlarini boshqarish va qoidalarga rioya qilish qobiliyati yaxshilanadi.

Tabiatni bevosita kuzatish ekologik tarbiyaning eng samarali metodlaridan biri. Ekskursiyalar bolalarga fasllar oʻzgarishini, oʻsimlik va hayvonlar hayotini kuzatish, tabiatdagi oʻzgarishlarni tahlil qilish imkonini beradi. Maktabgacha taʼlim muassasasi hududida ekologik yoʻlaklar yaratish, turli xil oʻsimliklar ekilgan maydonchalar tashkil etish tavsiya etiladi.

Oʻyin faoliyati orqali ekologik bilimlarni singdirish. Didaktik oʻyinlar: "Kim qayerda yashaydi?", "Oʻsimlik yoki hayvon", "Ekologik belgilar". Syujetli-rolli oʻyinlar: "Ekologlar", "Tabiatni muhofaza qiluvchilar", "Bogʻbon". Harakatli oʻyinlar: "Qushlar uchadi", "Hayvonlar ovi", "Daraxt va shamol". Ekologik mavzularda rasm chizish, haykaltaroshlik, qoʻl mehnati, adabiy va

--⊱⊱ 49 ⊰⊰-- musiqiy ijod bolalarning emotsional munosabatini rivojlantiradi va ekologik qadriyatlarni mustahkamlaydi. Muddatli loyihalar ("Bizning ekologik bogʻimiz", "Yer sayyorasi bizning uyimiz", "Chiqindilar ikkinchi hayotga") bolalarda izlanish va tadqiqot koʻnikmalarini rivojlantiradi, otaonalarni jalb qilish imkonini beradi.

Ekologik tarbiyaning samaradorligi quyidagi shartlarga bogʻliq. Rivojlantiruvchi ekologik muhit yaratish tabiiy burchak, oʻsimliklar xonasi, akvariumlar va terrarium tashkil etish. Pedagoglarning malakasi ekologik tarbiya boʻyicha maxsus tayyorlov, ilgʻor tajribalarni oʻrganish. Ota-onalar bilan hamkorlik oilaviy ekologik tadbirlar, uy sharoitida ekologik vazifalar bajarish. Uzluksizlik va tizimlilik ekologik mashgʻulotlar doimiy oʻtkazilishi va barcha taʼlim jarayoniga integratsiya qilinishi. 2023-2024 oʻquv yilida oʻtkazilgan pedagogik tajriba natijalari quyidagilarni koʻrsatdi. Ekologik bilimlar darajasi: tajriba guruhida 78% bolalar yuqori darajani koʻrsatdi (nazorat guruhida 52%). Tabiatga emotsional munosabat: ijobiy munosabat koʻrsatkichi 85%ga yetdi (nazorat guruhida 61%). Amaliy koʻnikmalar: tajriba guruhida 72% bolalar oʻsimliklarni mustaqil parvarish qilish va tabiatni muhofaza qilish harakatlarini amalga oshirdilar (nazorat guruhida 48%). Oʻtkazilgan tadqiqot asosida quyidagi xulosalarga kelinadi. Ekologik qadriyatlar vositasida maktabga tayyorlov guruhi bolalarini tevarak-atrof bilan tanishtirish maqsadli, tizimli va kompleks yondashuv talab qiluvchi jarayondir. Zamonaviy interaktiv metodlar, amaliy mashgʻulotlar va loyihaviy faoliyat ekologik tarbiyaning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Ekologik tarbiya kognitiv, emotsional va faoliyat komponentlarini oʻz ichiga olishi lozim. Pedagoglar, ota-onalar va bolalarning hamkorligi ekologik qadriyatlarni shakllantirish jarayonining muhim shartidir.

Keyingi tadqiqotlarda ekologik qadriyatlarni shakllantirish metodikasini turli yoshdagi bolalar uchun moslash, milliy-madaniy xususiyatlarni chuqurroq integratsiya qilish hamda uzoq muddatli samaradorlikni baholash koʻzda tutilmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-oktabrdagi PF-5847-son "Oʻzbekiston Respublikasida ekologik taʼlimni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi Farmoni. https://lex.uz

2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 2-maydagi PF-5992-son "Maktabgacha taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi Farmoni.

3. Николаева С.Н. Методика экологического воспитания дошкольников. М.: Академия, 2020. 224 с.

4. Рыжова Н.А. Экологическое образование в детском саду: теория и практика. М.: Карапуз, 2019. 432 с.

5. Carson R. The Sense of Wonder: A Celebration of Nature for Parents and Children. New York: Harper Collins, 2017. 128 p.

6. Sobel D. Beyond Ecophobia: Reclaiming the Heart in Nature Education. Great Barrington: The Orion Society, 2018. 64 p.

7. Chawla L. Growing Up Green: Becoming an Agent of Care for the Natural World. The Journal of Developmental Processes. 2020. Vol. 15. № 1. P. 6-23.

8. Махмудова М.М. Мактабгача ёшдаги болаларда экологик маданиятни шакллантириш. Тошкент: Фан, 2021. 156 б.