ERTA YOSHDAGI BOLALARDA HIS-TUYG‘ULARNI ANGLASH VA BOSHQARISH KO‘NIKMALARINING SHAKLLANISHI

--⊱⊱ 141 ⊰⊰--

KO‘NIKMALARINING SHAKLLANISHI

Ro‘ziyeva Nargiza Ibodillayevna

Buxoro viloyati G‘ijduvon tumani

49 Davlat Maktabgacha

Ta’lim tashkiloti direktori

Annotatsiya

Ushbu maqolada 3–7 yoshli bolalarda his-tuyg‘ularni anglash, ifoda etish va boshqarish ko‘nikmalarining shakllanish jarayoni yoritiladi. Emotsional rivojlanishning asosiy omillari — oila muhitining ta’siri, tarbiyachi bilan muloqot, o‘yin faoliyati va ijtimoiy tajriba misollar orqali izohlanadi. Tadqiqotlar bolalarning emotsiyalarni to‘g‘ri anglay olishi ularning muloqot ko‘nikmalari, xulq-atvori va ijtimoiy moslashuvini sezilarli darajada yaxshilashini ko‘rsatadi.

Kalit so‘zlar: emotsiya, emotsional rivojlanish, o‘zini boshqarish, bola psixologiyasi, muloqot.

Аннотatsiя В статье раскрываются процессы формирования у детей 3–7 лет навыков распознавания, выражения и саморегуляции эмоций. Показано влияние семейной среды, общения с педагогом, игровой деятельности и социальных взаимодействий на эмоциональное развитие ребёнка. Исследования подчёркивают, что умение понимать свои эмоции улучшает коммуникативное поведение и социальную адаптatsiю детей.

Ключевые слова: эмоции, эмоциональное развитие, саморегуляция, психология ребёнка, общение.

Annotation This article examines how children aged 3–7 develop the ability to recognize, express, and regulate their emotions. It discusses the role of family environment, teacher interaction, play, and social experience in emotional development. Research shows that children who can understand their emotions demonstrate better communication, behavior, and social adaptation. Keywords: emotions, emotional development, self-regulation, child psychology, communication.

Erta yosh — bolada shaxsning asosiy psixologik xususiyatlari shakllanadigan eng muhim davr hisoblanadi. Ushbu davrda bola nafaqat atrof-muhitni idrok etadi, balki o‘z hissiyotlarini anglay boshlaydi, ularga nom beradi va asta-sekin ularni boshqarishga o‘rganadi. His-tuyg‘ularni tanish va boshqarish ko‘nikmalari bolaning kelajakdagi muloqot madaniyati, o‘ziga ishonchi, xulq-atvori va ijtimoiy moslashuvi uchun mustahkam poydevor yaratadi. Erta yoshdagi bolalarda his-tuyg‘ularni anglash va boshqarish ko‘nikmalarining shakllanishi

Erta bolalik — inson shaxsiyati shakllanadigan eng sezgir davrdir. Bu bosqichda bola nafaqat nutq, harakat yoki ijtimoiy ko‘nikmalarni, balki eng nozik psixologik jarayon — his-tuyg‘ularni anglash va boshqarishni ham o‘zlashtira boshlaydi. Emotsiyalarni tanish, ularni ifodalash va kerakli vaziyatda boshqarish qobiliyati bolaning kelajakdagi ruhiy barqarorligi, muloqot madaniyati va ijtimoiy moslashuvini belgilaydi.

--⊱⊱ 142 ⊰⊰--

Erta yoshdagi bolada his-tuyg‘ular avvalo tashqi tajriba orqali shakllanadi. Oilaning emotsional muhiti bunda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Mehr, izchillik, sokin muhit va kattalarning emotsional barqarorligi bola uchun ichki tayanch bo‘ladi. Tarbiyachilar esa muomala uslubi, nutqdagi ohang, qo‘llab-quvvatlash va o‘yin jarayonida beriladigan kichik topshiriqlar orqali bola hislar olamini kengaytiradi.

Bola 2–3 yoshga kelib, atrofdagi voqealarga nisbatan quvonch, qo‘rquv, hayrat, hafalik kabi asosiy emotsiyalarni sezish va anglashni boshlaydi. Ammo bu davrda uning hislar olami hali izchil emas — u tez quvonadi, tez xafa bo‘ladi, o‘z kayfiyatini nazorat qilish imkoniyati cheklangan. Shu bois, kattalarning izchil yondashuvi bola emotsiyalarini tartibga solishga yordam beradi.

Oila muhitining roli

Ijtimoiy-emotsional rivojlanishning eng kuchli omili — oilaning o‘zida mavjud tarbiyaviy uslublar. Ota-onaning:

tinch ohangda gapirishi, bolani eshitib qo‘yishi, hissiyotlarni nomlab berishi, qo‘llabquvvatlashi

bolaga o‘z emotsiyalarini to‘g‘ri talqin qilishga yordam beradi.

Masalan: “Men tushunaman, sen hozir xafa bo‘lding. Keling, shu haqda gaplashamiz.”

Bu gap bola uchun emotsional xavfsizlikni yaratadi.

O‘yin faoliyatining ahamiyati

O‘yin — bolaning emotsional maktabi. O‘yin jarayonida:

bolaning ichki tarangligi kamayadi; salbiy hislar yumshoq yo‘l bilan chiqariladi; muloqot ko‘nikmalari mustahkamlanadi; o‘zaro hamkorlikda boshqalarni tushunish paydo bo‘ladi.

Shu sababli, rolli o‘yinlar, dramatizatsiya, musiqali o‘yinlar emotsional rivojlanishning eng muhim vositasidir.

Shu jarayonlarning barchasi jamlanib, bola asta-sekin emotsional barqaror, o‘zini anglay oladigan, boshqalar hisiga hurmat bilan qaraydigan shaxs bo‘lib boradi. Erta yoshda yaratilgan bu poydevor keyinchalik uning jamoaga moslashuvida, maktabga tayyorligida ham muhim rol o‘ynaydi. Erta yoshdagi bolalarda his-tuyg‘ularni anglash va boshqarish — shaxs rivojining eng muhim asosidir. Oila mehr-muhabbati, tarbiyachining izchil yondashuvi va o‘yinning tabiiy ta’siri orqali bola emotsional jihatdan barqaror, muloqotga ochiq va o‘zini boshqara oladigan individ sifatida shakllanadi. Erta yoshda yaratilgan bu poydevor bolaning butun hayoti davomida ijtimoiy muvaffaqiyatiga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Kandel E.R., Schwartz J.H., Jessell T.M. Neuroscience: Principles of Neural Science. – New York: McGraw-Hill, 2013.

2. Guyton A.C., Hall J.E. Medical Physiology. – Philadelphia: Elsevier, 2016.

3. G‘aniyev F., Mamatqulov O. Inson fiziologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.

4. Bear M.F., Connors B.W., Paradiso M.A. Neuroscience: Exploring the Brain. – Lippincott Williams & Wilkins, 2015.

5. Soliyeva M., Raximov B. Sensor tizimlar va sezgilar psixologiyasi. – Toshkent: Fan,