INGLIZ TILIDAGI FUTBOL TERMINLARINI O‘ZBEK TILIGA TARJIMA QILISHDAGI MUAMMO VA YUTUQLAR.

TARJIMA QILISHDAGI MUAMMO VA YUTUQLAR.

Ergashov Hurmatillo Solijon o'g'li

O’zbekiston Milliy Universiteti tayanch doktoranti

Tel: +998 90 633 66 99

Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz tilidagi futbol terminlarini oʻzbek tiliga tarjima qilishda uchraydigan asosiy muammolar, yechimlar va yutuqlar yoritilgan. Tarjimada kontekstga moslik, xalqaro tajriba, texnologik yangiliklar va sport jurnalistikasi tili alohida e’tiborda tahlil qilingan.

Kalit so‘zlar: futbol, termin, tarjima, o‘zbek tili, lingvistika, VAR, offside

Аннотация: В статье рассматриваются основные трудности и достижения в переводе английских футбольных терминов на узбекский язык. Особое внимание уделяется контексту, международному опыту, технологическим новшествам и языку спортивной журналистики.

Ключевые слова: футбол, термин, перевод, узбекский язык, лингвистика, VAR, офсайд

Annotation:This article explores the main challenges and accomplishments in translating English football terminology into Uzbek. The analysis focuses on contextual relevance, international practice, technological innovations, and the language of sports journalism.

Keywords: football, terminology, translation, Uzbek language, linguistics, VAR, offside

KIRISH

Futbol bugungi kunda global darajadagi eng ommaviy sport turlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli, futbolga oid terminlarning xalqaro miqyosda aniq va tushunarli tarjima qilinishi muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, ingliz tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilishda bir qator qiyinchiliklar yuzaga keladi. Terminlar — har bir sohaga xos bo‘lgan maxsus lug‘aviy birliklar bo‘lib, ular aniq tushunchalarni ifodalaydi. Bunday terminlar qisqa, aniq va ko‘pincha madaniy konnotatsiyalarga ega bo‘ladi. Tarjima jarayonida kontekst, auditoriya va xalqaro qo‘llanilishi hisobga olinmasa, maʼnolar noto‘g‘ri tushunilishi mumkin. O‘zbek tilshunosi D. Murodov (2022) esa: “Terminlarni milliylashtirishda ularning xalq ongida qanday qabul qilinishi, tushunarli bo‘lishi va aniq ifoda topishi muhimdir.”

B. Ashurov: “Futbol terminlarining tarjimasi ommaviylik va aniqlik o‘rtasidagi muvozanatni topishni talab qiladi.” Futbol terminlari oʻzining ixchamligi, metaforali xususiyati va kontekstga bogʻliqligi bilan ajralib turadi. Bunday terminlarning oʻzbek tilidagi muqobillarini topish doimo ham oson kechmaydi. Masalan, «offside» (oʻyindan tashqari holat), «hat-trick», «pressing», «winger», «corner kick» (burchak toʻpi), «save» (toʻpni qaytarish) kabi atamalar koʻp hollarda asl shaklida qoldirilib, oʻzbek tiliga toʻliq tarjima qilinmaydi. Shuningdek, darvozabonni ingliz tilida «keeper» deb atash ham oʻzbek tilida keng ishlatilmoqda. Bu holatlar futbol muxlislari va jurnalistlar orasida koʻnikmaga aylangan.

Lingvistik olimlarning fikrlari

Lingvist olim A.Karimovning taʼkidlashicha, "sport terminlarini tarjima qilishda asliyatini saqlab qolish yoki oʻzbek tiliga mos keladigan ekvivalentlarini topish zarurati oʻrtasida doimiy muvozanat mavjud" (Karimov, 2021). Shuningdek, B.Ashurovning fikricha, "terminlarning mahalliylashtirilishi ularning xalq orasida keng ommalashuvi uchun muhimdir, biroq baʼzi hollarda xalqaro terminlarni oʻzgartirmasdan ishlatish ham maqsadga muvofiqdir" (Ashurov, 2020).

Chet ellik olimlardan J.Brownning fikricha, "futbol terminlarining tarjimasida har doim madaniy va lingvistik jihatlar hisobga olinishi kerak, chunki aynan shu jihatlar terminlarning toʻliq va toʻgʻri tushunilishini taʼminlaydi" (Brown, 2019). Shuningdek, taniqli sport lingvisti P.Smithning qayd etishicha, "terminlarni toʻliq tarjima qilishdan koʻra, baʼzan xalqaro shaklida saqlab qolish terminning aniq tushunilishi uchun foydaliroq boʻladi" (Smith, 2017).

Tarjima jarayonidagi yutuqlar

Soʻnggi yillarda oʻzbek tilida sport jurnalistikasi va futbolga oid lugʻatlar shakllanib, mazkur sohada katta yutuqlarga erishildi. Ayrim terminlarning, masalan "penalty" soʻzining «penalti» shaklida umumlashuvi kabi holatlar tarjima jarayonidagi yutuqlarga misol boʻla oladi. Shuningdek, mahalliy media vositalarida futbol atamalarini ommalashtirish boʻyicha olib borilayotgan ishlar ijobiy natijalar bermoqda.

1. Terminlarning kontekstga mosligini hisobga olish "Pressing" termini futbol kontekstida «raqibga bosim o‘tkazish» deb tarjima qilinadi. Ammo siyosiy matnda bu so‘z «siyosiy bosim» ma’nosini anglatishi mumkin. Demak, tarjimada aynan sport konteksti e’tiborga olinishi kerak. P. Smith (2017) shunday deydi: “Tarjimada termin o‘z kontekstida tahlil qilinmasa, u butunlay boshqacha ma’no kasb etishi mumkin. Ayniqsa, sport terminologiyasida bu holat tez-tez uchraydi.”

2. Xalqaro amaliyotda keng tarqalgan terminlarni oʻzlashtirish "Hattrick", "VAR", "penalty" kabi atamalar aksariyat tillarda aynan inglizcha shaklida qabul qilingan. Bu ularning xalqaro maqomga ega bo‘lganidan dalolat beradi. J. Brown (2019): “Xalqaro sport terminlarining bir xil shaklda saqlanishi global auditoriya uchun yagona tushuncha maydonini yaratadi.”

3.Mahalliy til meʼyorlariga mos va keng ommaga tushunarli boʻlishini taʼminlash**\"Save\" so‘zining o‘zbekcha ekvivalenti sifatida “to‘pni qaytarish” iborasi ko‘proq tushunarli. Shu bilan birga, \"corner kick\" o‘rniga “burchak to‘pi” yoki “burchak zarbasi” deyish o‘zbek tili me’yorlariga mos keladi. D. Murodov (2022): “Terminlarni milliylashtirishda ularning xalq ongida qanday qabul qilinishi, tushunarli bo‘lishi va aniq ifoda topishi muhimdir.”

4. Terminlarning oʻzbek tilidagi mavjud ekvivalentlarini faolroq ishlatish\"Goalkeeper\" o‘rniga “darvozabon”, \"offside\" o‘rniga “o‘yindan tashqari holat” degan so‘zlar mavjud va ular O‘zbekistonda ommalashib bormoqda. Bu o‘zbek terminologiyasini boyitadi. B. Ashurov (2020): “O‘zbek tilida mavjud bo‘lgan ekvivalentlarni taklif qilishning o‘zi kifoya emas — ularni faol qo‘llash orqali ommaviylashtirishga erishish mumkin.”

XULOSA

Futbol terminlarini tarjima qilish jarayonida tilshunoslik, jurnalistika, madaniyat va zamonaviy texnologik omillarni hisobga olish zarur. Har bir termin kontekstda tahlil qilinib, imkon qadar milliy tilga moslashtirilgan holda ishlatilsa, bu nafaqat tushunarlilikni, balki til rivojini ham ta’minlaydi.

ADABIYOTLAR

1. Ashurov, B. (2020). Oʻzbek tilidagi futbol terminlari. Filologiya masalalari, №4.

2. Brown, J. (2019). Football terminology in translation. International Journal of Sports Linguistics, 12(3).

3. Smith, P. (2017). Linguistic challenges in sports translation. Sport Translation Journal, 8(2).

4. Yunusov, S. (2022). Zamonaviy futbol atamalari. SamDU Ilmiy Axborotnomasi, №2.

Turdialiyeva, S., & Jalolova, S. (2024). INTEGRATED METHODS IN MODERN LANGUAGE TEACHING. Builders Of The Future, 4(04), 322-329.

Jalolova, S., & Turdialieva, S. (2023). THE EFFICIENCY OF USING

DFFERENT MODERN METHODS IN LANGUAGE TECHING. Builders Of The

Future, 1(01).