LINGVODIDAKTIKANING NAZARIY ASOSLARI VA TA’LIM JARAYONIDAGI DOLZARBLIGI

JARAYONIDAGI DOLZARBLIGI

Sharipova Sitora Khaydarovna

Buxoro Zarmed universiteti oʻqituvchisi, BuxDU tayanch doktoranti

Annotatsiya. Maqolada ligvodidaktikaning nazariy asoslari, maqsadi, vazifalari, mazmun-mohiyati haqida ma’lumotlar keltirilgan va ularni ilmiy jihatdan asoslab berishga harakat qilingan. Bundan tashqari, ilmiy-amaliy metodlarni ishlab chiqish yoʻllari, koʻrsatmalar, rus tilining oʻquv predmeti sifatida metodologiyasi uchun asosiy tamoyillar bilimlar nazariyasi, bilim jarayoniga shaxsiy va tizimli yondashuv, har tomonlama mukammal shaxsni rivojlantirishda lingvodidaktik faoliyatning roli boʻyicha ishlab chiqilgan tamoyillar koʻrsatib oʻtilgan.

Kalit soʻzlar: lingvodidaktika, madaniyatlararo muloqot, oʻquv jarayonini modellashtirish, chet tili, mafkuraviy qadriyatlat va madaniyat integratsiyasi.

ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ЛИНГВОДИДАКТИКИ И

ИХ ВОСТРЕБОВАННОСТЬ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ

Аннотация. В статье представлены сведения о теоретических основах, целях, задачах и содержании лингводидактики, предпринята попытка их научного обоснования. Кроме того, излагаются основные принципы методики русского языка как учебного предмета, теории познания, личностно-системного подхода к процессу обучения, роли лингводидактической деятельности в формировании всесторонне развитой личности.

Ключевые слова: лингводидактика, межкультурная коммуникация, моделирование процесса обучения, иностранный язык, мировоззренческие ценности и культурная интеграция.

THEORETICAL BASIS OF LINGUODIDACTICS AND THEIR DEMAND IN

THE EDUCATIONAL PROCESS

Abstract. The article presents information about the theoretical foundations, goals, objectives and content of linguodidactics, an attempt to scientifically substantiate them. In addition, the article sets out the basic principles of the methodology of the Russian language as an academic subject, the theory of knowledge, the personalsystemic approach to the learning process, the role of linguodidactic activity in the formation of a comprehensively developed personality.

Key words: lingvodidactics, intercultural communication, modeling of the learning process, foreign language, ideological values and cultural integration.

Til oʻrganish - bu bir tilni oʻrganishda yuzaga keladigan, tilda qayd etiladigan bilimlarni, dunyo-borliq haqidagi gʻoyalarni, xalqning axloqiy va estetik qadriyatlarini hosil qilish orqali oʻquvchi shaxsini shakllantiradigan jarayon boʻlib sanaladi. Chet tilini oʻrgatish "madaniyatlar muloqoti" doirasida amalga oshiriladi, bunga: oʻrganilayotgan tilda soʻzlashuvchi xalqlarning ma’naviyati va madaniyati, buning natijasida turli xalqlarning madaniy va mafkuraviy qadriyatlarining integratsiyasi sodir boʻladi, bu esa madaniyatlararo muloqot uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishga xizmat qiladi.

Oʻquv jarayonining muvaffaqiyati uni modellashtirish sifatiga, qoʻllaniladigan usullar va texnologiyalarga, talabaning tilni oʻrganish va amaliy koʻnikma va malakalarni takomillashtirish, ta’lim muassasasida oʻqishni tugatgandan soʻng oʻquvbiluv faoliyatini toʻxtatmaslikni, balki oʻzlashtirilayotgan til va chet tilining lingvomadaniy tajribasini yanada rivojlantirish jarayonida doimiy ravishda izlanishlarni davom etishini tushunish darajasiga bogʻliq.

Ilmiy metodlarni ishlab chiqish uzoq va koʻp bosqichli jarayon sifatida tavsiflanadi, bu jarayon davomida ta’lim tizimida aniq ilmiy yoʻnalishlarni ifodalovchi alohida fanlarni samarali oʻqitishni tashkil etish uchun zarur boʻlgan oqilona usullarni

Tanlangan, sinovdan oʻtgan va tavsiflangan koʻplab usullar universal xususiyatga ega boʻlganligi sababli, ularni umumlashtirish va tizimlashtirishga boʻlgan tabiiy istak paydo boʻladi, bu esa pedagogik qobiliyatlar tomonidan amalga oshiriladi. Didaktika pedagogikaning ajralmas qismi sifatida umumiy qoidalar (tamoyillar) mohiyatini belgilaydi, intensiv metodlarni oʻrganadi va oʻqitish amaliyotiga joriy qiladi, ta’lim jarayonining asosiy shakli – darsni tashkil etish talablarini belgilaydi.

Ammo, fanning oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganmay turib, oʻqitish usullari haqida gapirish mumkin emas. Shu sababli ilmiy usullar zamonaviy lingvodidaktik tushunchalarga muvofiq takomillashtirilib, ularning har biri ilmiy intizom maqomiga ega boʻlib, oʻz ilmiy apparatlari (obyekt, predmet, evristika) bilan jihozlangan va oʻzlashtirishga moʻljallangan muayyan bilim sohasining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda takomillashtirilmoqda. Xususiy didaktikaning har bir uslubiy asoslari ham oʻziga xos xususiyatlarga ega.

Shunday qilib, rus tilining oʻquv predmeti sifatida metodologiyasi uchun asosiy tamoyillar olimlar, oʻqituvchilar va psixologlar tomonidan bilim nazariyasi, bilim jarayoniga shaxsiy va tizimli yondashuvlar, har tomonlama rivojlangan shaxsni takomillashtirishda faoliyatning roli boʻyicha ishlab chiqilgan tamoyillardir. Umumiy va xususiy muammolarni hal qilishda dialektik-materialistik yondashuv ushbu fanning haqiqiy ilmiyligini ta’minlaydi. Bilim falsafasi oʻrganishni rivojlanishda, boshqa jarayon va hodisalar bilan bogʻliq holda, amaliyot bilan birlikda koʻrib chiqadi.

Til eng muhim muloqot vositasidir, nutq ijtimoiy funksiyani bajaradi, tilni oʻrganish jarayonida nutq takomillashadi va ma’lumotni oʻrganish, qayta ishlash, saqlash va ifodalashning mukammal usuliga aylanadi va uning tashuvchisi ijtimoiy faol, ijodiy rivojlanishga qodir shaxs sifatida ifodalanadi. Til nazariyasini oʻzlashtirish ta’limiy, rivojlantiruvchi va tarbiyaviy ahamiyatga ega boʻlib, uning turli muloqot holatlarida foydalanish sifatiga sezilarli ta’sir koʻrsatishga qaratilgan.

Oʻquv predmetining amaliy yoʻnalishi ham shubhasiz: uni oʻzlashtirish jarayonida talaba nutq faoliyatining turli yoʻnalishlari - tinglash, oʻqish, ogʻzaki nutq va yozish koʻnikmalarini oshiradi, bu ta’lim faoliyatining kommunikativ shartli xususiyatini aks ettiradi. Biroq, zamonaviy sharoitda intellektual faoliyat, bilimning ma’lum bir sohasini muvaffaqiyatli egallash va kasbiy faoliyat turlarini rivojlanishni ona tilidan tashqari boshqa tillarni ham oʻzlashtirmasdan tasavvur qilib boʻlmaydi. Chet tillarini oʻzlashtirish jarayonini samarali yoʻlga qoʻyish uchun zamonaviy ta’lim konsepsiyasiga toʻliq mos ravishda integrativ lingvistik qonuniyatlarni oʻrganish va lingvistik sikl dasturlarida tavsiya etilgan lingvistik materiallarni tizimlashtirish imkoniyatlarini aniqlash kerak.

Bunday integratsiyada pedagogik bilimlar mustaqil soha – lingvodidaktikaga nisbatan ilmiy sohalar oʻrtasida shakllangan taqdirda amalga oshirilishi mumkin. “Lingvodidaktika” atamasidan foydalanish nafaqat metodologiya va tilshunoslik oʻrtasidagi ikki tomonlama bogʻliqlikni, balki nazariy bilimlarni oʻzlashtirish va muloqot amaliyotida materialdan amaliy foydalanishni tashkil etishda umumiy masalalar sifatida koʻrib chiqilishi mumkin boʻlgan muammolar doirasini belgilashni ham nazarda tutadi.

Zamonaviy talablarga javob beradigan tillarni takomillashtirishga tayyorlov uchun maktab tilshunoslik fanlarini oʻzlashtirishga kompleks yondashuvning nazariy asoslarini ishlab chiqish zarur. Olib borilayotgan amaliyotlar shuni koʻrsatadiki, fanlararo aloqalarni tashkil etish mnemonik usullardan, ya’ni assotsiatsiya (boʻliqlik, oʻxshashlik, qiyosiylik) qonunlariga asoslangan texnikalardan keng foydalanish imkonini beradi.

Ideal til oʻrganishni ta’minlash uchun oʻz darslarida tillararo taqqoslash va oʻxshashliklardan foydalanadigan chet tili oʻqituvchilari oʻquvchilarni ham induktiv, ham deduktiv usullar asosida bilimlarini sintez qilishga oʻrgatishlarini koʻrish qiyin emas. Shubhasiz, bu holda fanlararo aloqalarni tashkil etish tamoyiliga rioya qilish va superpozitsiya texnikasidan samarali foydalanish haqida gapirish mumkin, uning mohiyati metabilim sifatida keng tavsiflangan yuqori darajadagi bilimlarga oid materiallarni oʻzlashtirishga jalb qilishdan iborat.

Bunday yondashuv tillarning qiyosiy tipologiyasini toʻliq biladigan va tushunchalarni shakllantirish metodologiyasini, shuningdek, amaliy nutq faoliyatida oʻzlashtirilgan tushunchalarni ishlatish metodikasini biladigan malakali oʻqituvchini talab qiladi.

Shuni esda tutish kerakki, tushunchalar va faktlarni oʻzlashtirish, amaliy koʻnikmalarni rivojlantirish uchun oʻquv mashqlari tizimini amalga oshirish motivatsiya darajasini sezilarli darajada oshiradi. M.R.Livov lingvodidaktikani metodologiyaning asosiy qismi sifatida belgilaydi, unda “tilni oʻzlashtirish qonuniyatlari oʻrganiladi, lingvistik tadqiqotlar asosida kurs mazmuni masalalari hal etiladi, til materiallarini oʻzlashtirishdagi qiyinchiliklar oʻrganiladi...” –deydi. [1, b. 96].

Shuni yodda tutish kerakki, "lingvodidaktika" va "til oʻrgatish metodologiyasi" tushunchalari ekvivalent emas va ular faqat ma’lum bir kontekstda sinonim boʻladi, chunki lingvodidaktika nafaqat lingvistik qonunlarni oʻrganishga yondashuvlarni umumlashtirish va tizimlashtirishga, balki ularning imkoniyatlarini integratsiyalash masalalarini aniqlashga ham chaqiriladi: ikki tillilik, oʻz tilining aralashish jarayonlari, tillararo taqqoslash texnikasidan foydalangan holda ona va oʻrganilayotgan tilni tahlil qilish imkoniyatini beradi.

Zamonaviy lingvodidaktikada tillarni oʻrgatishning mukammal va samarali texnologiyasi mavjud emas; asosiy e’tibor hali ham oʻqituvchining tajribasi va intuitsiyasiga qaratiladi va "metodika" tushunchasiga murojaat qilishni afzal koʻradi. Shu bilan birga, lingvodidaktika til nazariyasini oʻzlashtirishga qat’iy obyektiv yondashuvlarni ishlab chiqishni va nutq faoliyatining har xil turlarini (tinglash, gapirish, oʻqish, yozish) toʻgʻri tashkil etish koʻnikma va malakalarini shakllantirishni tashkil etuvchi fundamental nazariy fanga aylantirishga chaqiradi.

Zamonaviy sharoit va oʻqitishning didaktik tizimini hisobga olgan holda, tillarni oʻqitish maqsadlarini ham, ularni uslubiy ta’minlashga qoʻyiladigan talablarni ham, bir gʻoyaga boʻysunadigan tizimlashtirilgan oʻquv vositalarini ifodalovchi oʻquv majmualarining mazmunini ham aniqlab, texnologik shaklda taqdim etish mumkin.

Asosiy qoidalarni spetsifikatsiya qilish, konseptual darajani shakllantirish uchun zarur boʻlgan harakat usullarini aniqlash va olingan ma’lumotlardan amaliy foydalanish oʻquv materialini tanlash bosqichida amalga oshirilishi kerak. Uslubiy tizimni haqiqiy oʻquv jarayoniga proyeksiya qilish talabalarning bilim faoliyatini tashkil etishning turli shakllarini tanlash bilan bogʻliq.

Biz, guruh va individual ish turlari oʻrtasidagi toʻgʻri muvozanat haqida gapirib oʻtishimiz zarur. Ularning kombinatsiyalaridan foydalanish esa eng samarali yoʻl ekanligi uzoq vaqtdan beri isbotlangan. Bunda: metodik usullarning darsning tarkibiy elementlari bilan aniq maqsadlari oʻrtasidagi bogʻliqligini, turli asoslarga tayanishi mumkin boʻlgan tipologik guruhlarni shakllantirishga didaktik jihatdan toʻgʻri yondashuvni hisobga olish muhimligi nazarda tutilishi lozim: oʻquv samaradorligi, kognitiv mustaqillik darajasi, ish sur’ati, fikrlash xususiyatlari (vizual-majoziy yoki ogʻzaki-mantiqiy), irodaviy rivojlanish darajasi, shaxsiyat-kabilar shular jumlasidandir.

Oʻqitish amaliyotida ta’lim faoliyatini tizimlashtirishga turli yondashuvlar faol rivojlanmoqda. Oʻqituvchilar yangi ta’lim gʻoyalariga mos keladigan va fanning ta’lim maqsadlarini amalga oshirishga, oʻquvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirishga va fikrlash mustaqilligini oshirishga maksimal darajada yordam beradigan oʻqitishning ijodiy shakllarini faol ravishda izlamoqdalar.

Shunday qilib, til oʻrganish amaliyotida nutqni rivojlantirish boʻyicha lingvodidaktika deb ataladigan maxsus muloqotga asoslangan faoliyat koʻrsatiladi. Uni tashkil qilish uchun eng oqilona yoʻl deb tan olinishi kerak boʻlgan uchta bosqich shartli ravishda ajralib turadi, bu esa, tabiiy ravishda lingvodidaktika qonuniyati sifatida tavsiflanadi: matndan oldingi, matn ustidagi va matndan keyingi bosqichlaridir. Matndan oldingi bosqichining maqsadli belgilanishi talabalarni kelgusi faoliyat sharoitida yoʻnaltirish vazifalari bilan belgilanadi: zarur grammatik materialni yangilash, lugʻat va imlo ishlari, assotsiativ aloqalar asosida til materialini tanlashadi.

Matn ustida ishlash bosqichi kelgusi faoliyat uchun strategiyani ishlab chiqish uchun moʻljallangan. Bu bosqichda namunaviy matnlarning qisman yoki toʻliq lingvistik tahlili tashkil etiladi, ularning qiyosiy xarakteristikalari tahlil qilinadi, reja tuzish bilan bogʻliq jamoaviy ishlar olib boriladi, murakkab sintaktik yaxlitlik yoki turli tipologik yoki stilistik mansublikdagi qiyosiy tahlillar orqali matnlarning tuzilishi ta’minlanadi.

Matndan keyingi bosqichda mustaqil ish tashkil etiladi, bu ish davomida oʻqituvchi maslahatchi sifatida ishlaydi, uning vazifasi yaratilgan matnni emas, balki ma’lum bir uslub va janrning izchil bayonini tuzish ustida ishlash koʻnikmalarini tuzatish va takomillashtirishdir.

Bunday vaziyatda eng toʻgʻrisi, shubhasiz, oʻquvchining psixologik xususiyatlari, qobiliyati va istaklarini hisobga olgan holda tashkil etilgan individual jarayondir. Ushbu yondashuv bilan metodik usullar oʻzgartirilib, ma’lum bir talabaning nutq faoliyati usullarini oʻzlashtirish ehtiyojlariga boʻysunadigan tizimga aylantiriladi. Koʻrinib turibdiki, metodologik ma’lumotlarning oʻzi bu yondashuv uchun etarli emas: umumiy didaktika, sotsiologiya, psixologiya, psixolingvistika va sotsiolingvistika kabi bilim sohalari bilan integratsiya va oʻzaro bogʻliqlikni talab etadi.

Chet tilini oʻzlashtirish maqsadi ona tiliga tayanib tushunishni taqozo etadi, bu esa ona tili va chet tillarining qiyosiy tipologiyasi boʻyicha chuqur ilmiy ma’lumotlarga ega boʻlishni, nutqning ogʻzaki va yozma shakllarini hisobga olishni talab qiladi. Shu bilan birga, taqqoslash parchalarda boʻlmasligi kerak, aksincha, tizimli va izchil boʻlishi kerak, chunki mantiqiy jihatdan bir-biriga bogʻlangan faktlarni eslab qolish va oʻzlashtirish osonroq.

Oʻz ona tilini oʻrganishda nutqni shakllantirishning intuitiv va tushunarli qonunlari va qoidalariga, "nutq tajribasidan tanish boʻlgan oʻxshash misollarga, soʻzlar va shakllarni qoʻllashning ma’lum holatlariga va kontekstlariga, nutq me’yoriga va uni intuitiv muomalaga kiritishga" tayanish muhim rol oʻynaydi. Chet tilini oʻrganishda bunday nutq bazasi mavjud emasligi sababli, mashgʻulotning amaliy yoʻnalishi va muayyan auditoriyaga yoʻnaltirilishi materialni tushunish uchun alohida ahamiyatga ega boʻlib, "til" va "nutq" tushunchalarini farqlash zaruriyatiga olib keladi. Til birliklari ham, nutq birliklari ham didaktik talablarga javob berishi kerak: ular kognitiv va tarbiyaviy ahamiyatga ega boʻlishi kerak. Psixologik talablarga lingvistik va nutq birliklarining maftunkorligi va esda qolishi kiradi. Til orqali nutqni oʻrgatish shartli ravishda uch bosqichdan oʻtadi: til faktini tan olish; uning ma’nosini tushunish; uning nutqda ishlatilishi.

Har bir bosqichning maqsadiga muvofiq, talaba va o`qituvchining faoliyati yo`lga qo`yiladi. Shunday qilib, birinchi bosqichda asosiy rol idrokga, ikkinchisida - anglash va esda saqlashga, uchinchisida - turli xil til vaziyatlarida foydalanishga beriladi. Oʻrganilayotgan tilni faol oʻzlashtirish bosqichida oʻquv mashqlari katta rol oʻynaydi, ularning tasnifi lingvodidaktikada ham ishlab chiqilishi va taqdim etilishi mumkin. Til hodisasining oʻziga xos xususiyatlariga qarab, vazifalar shakllantiriladi, ammo ularning tizimini yaratishga yondashuvlar ham umumiy lingvistik naqshlarni hisobga olgan holda belgilanadi, bu esa nusxa koʻchirish, diktant yozish va bayon yozish uchun mashqlarni ajratib koʻrsatish imkonini beradi.

Shunday qilib, til darslarini metodik ta’minlashning tarkibiy qismlarini koʻrib chiqish lingvodidaktika pedagogik bilimlarning muhim tarmogʻi ekanligini va tillarni parallel ravishda mukammal oʻzlashtirishga integratsiyalashgan yondashuvni yaratishga yordam berish uchun moʻljallangan til oʻrganish strategiyalari,qonuniyatlari ekanligini ta’kidlashga imkon beradi.

Lingvodidaktika - til oʻqitish nazariyasi, tilshunoslik va didaktikaning integratsiyasi boʻlib, u quyidagilar uchun ilmiy asos yaratadi: til oʻrgatish strategiyasi, uni tashkil etish yondashuvlari, maqsadlari, rejalashtirilgan natijalari, tamoyillari, mazmuni, usullari va tashkiliy shakllaridir.

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Львов М.Р. Словарь-справочник по методике русского языка. – М., 1988. 2. Черемисина Н.В. К теоретическим основам обучения русскому языку как неродному // Русский язык за рубежом. – 1976, №5. – С. 60-65/. 3. Sharipova S. H. Technology of Problem Learning as a Tool for the Development of Students' Independent Work //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 30. – С. 129-130. 4. Sharipova S. Mastery of the teacher-garant of stable development //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 12. – №. 4. – С. 269- 272. 5. Sharipova S. Application of problem educational technologies in higher education system //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. – 2022. – Т. 12. – №. 4. – С. 193-197. 6. Шарипова С. Х. Технология проблемного обучения как средство и путь саморазвития студентов //ta’lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali. – 2022. – Т. 2. – №. 12. – С. 112-116. 7. Xaydarovna, Sharipova Sitora. "Ijtimoiy-Gumanitar Fanlarni Oʻqitishda Muammoli Ta’lim Texnologiyasidan Foydalanish Mazmuni." Journal of Innovation in Education and Social Research 2.5 (2024): 24-29. 8. Xaydarovna S. S. Boʻlajak Chet Tili Oʻqituvchilarning Lingvodidaktik Kompetentsiyasi: Shakllanish Darajasini Aniqlash Usuli //Journal of Research in Innovative Teaching and Inclusive Learning. – 2024. – Т. 2. – №. 4. – С. 93-98.

9. Шарипова С. OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA RUS TILI FANINI

O‘QITISHDA MUAMMOLI TA’LIMDAN FOYDALANISH //Ижтимоий-

гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари/Актуальные проблемы социальногуманитарных наук/Actual Problems of Humanities and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 6. – С. 302-307. 10. Sharipova S. K. The essence of using problem-based learning technologies in teaching physical education disciplines //BIO Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 120. – С. 01056. 11. Xaydarovna S. S. Ijtimoiy-Gumanitar Fanlarni Oʻqitishda Muammoli Ta’lim Texnologiyasidan Foydalanish Mazmuni. – 2024.

12. Khaydarovna S.S. РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ СПОСОБНОСТЕЙ

СТУДЕНТОВ НА ЗАНЯТИЯХ ПО РУССКОМУ ЯЗЫКУ И ЛИТЕРАТУРЕ В

ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ //«CONTEMPORARY TECHNOLOGIES

OF COMPUTATIONAL LINGUISTICS-CTCL». – 2025. – Т. 25. – №. 04. – С. 460-

465.

13. Sharipova S.K. LANGUAGE EDUCATION AS A RESULT OF LEARNING THE

LANGUAGE AND CULTURE OF THE PEOPLE //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т.

2. – №. 22. – С. 120-133.