ResearcherUz--⊱⊱ 225 ⊰⊰--
ZAMONAVIY METODIK ASOSLARI
Kamolova Maftuna Shamsiddinovna
Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumani 23-
DMTT direktori
Annotatsiya: Ushbu maqola maktabgacha taʼlim pedagogining emotsional intellekti (EMOTSIONAL INTELLEKT) taʼlim sifati, pedagogik muloqot va bolalarning ijtimoiy-hissiy rivojlanishiga koʻrsatadigan taʼsirini tahlil qiladi.. Tadqiqot xalqaro emotsional intellekt nazariyalari va oʻzbek pedagogik merosi asosida amalga oshirildi hamda emotsional intellektning taʼlim jarayonidagi strategik ahamiyatini ochib beradi.
Kalit soʻzlar : emotsional intellekt; empatiya; hissiy barqarorlik; pedagogik muloqot; ijtimoiyhissiy rivojlanish; SEL; stress boshqaruvi; maktabgacha taʼlim; bolaga yoʻnaltirilgan taʼlim.
Abstract: This article examines the role of emotional intelligence (emotsional intellekt) of preschool educators in enhancing educational quality, improving pedagogical communication, and supporting childrenʼs social–emotional development. The study integrates international theories of emotsional intellekt with traditional uzbek pedagogical perspectives, highlighting the strategic importance of emotsional intellekt in early childhood education.
Keywords: emotional intelligence; empathy; emotional regulation; pedagogical communication; social–emotional development; SEL; stress management; early childhood education; child-centered pedagogy.
Аннотация: В данной статье анализируется влияние эмоционального интеллекта (ЭИ) педагогов дошкольного образования на качество образовательного процесса, педагогическое общение и социально-эмоциональное развитие детей. Исследование основано на международных теориях ЭИ и традиционных узбекских педагогических подходах, что позволяет раскрыть стратегическую значимость ЭИ в системе дошкольного образования.
Ключевые слова: эмоциональный интеллект; эмпатия; эмоциональная регуляция; педагогическое общение; социально-эмоциональное развитие; SEL; управление стрессом; дошкольное образование; личностно-ориентированное обучение.
XXI asr taʼlim paradigmasi shaxsga yoʻnaltirilgan, hissiy xavfsiz va madaniy moslashuvchan taʼlimni talab etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun bu jarayon yanada muhim, chunki ushbu davrda miya plastiklik darajasi yuqori, emotsional tajriba esa shaxs shakllanishining asosiy manbai hisoblanadi. Shu sababli pedagogning emotsional intellekti bevosita bolaning rivojlanish trayektoriyalariga taʼsir qiluvchi hal qiluvchi omildir. Milliy pedagogik merosimizda ham taʼlim beruvchining qalbi, yuragi va hissiy madaniyati yuksak oʻrinda turadi. Yoʻldoshev pedagog shaxsini “tarbiyaviy jarayonning emotsional markazi” deb atab, uning hissiy madaniyati guruhdagi psixologik farovonlikni belgilashini taʼkidlaydi [15]. Hasanboyeva esa tarbiyachining bolalar oldidagi hissiy masʼuliyatini:“bolaning his-tuygʻusini qadrlash — tarbiyachining birinchi kasbiy vazifasidir” deb belgilaydi [16]. Zamonaviy neyropsixologiya bolalar kattalarning hissiy holatini avtomatik tarzda “koʻchirish” (emotional contagion) hodisasi orqali qabul qilishi isbotlangan. Demak, pedagogning emotsional intellekti — nafaqat shaxsiy fazilat, balki taʼlimning sifat koʻrsatkichi.
Emotsional intellekt ning tarkibiy qismlari
--⊱⊱ 226 ⊰⊰--
Oʻzini anglash (self-awareness)
Mayer & Saloveyga koʻra, emotsional intellekt ning birinchi bosqichi — hissiy oʻzini anglash. Pedagog stress, charchoq yoki tashvishdan kelib chiqadigan reaktsiyalarini tanib olishi kerak. Bu mahalliy tadqiqotchilar tomonidan ham tasdiqlanadi: Yoʻldoshev buni “pedagogning hissiy oʻzini nazorat qilishi” deb atagan [10].
Emotsiyalarni boshqarish (self-regulation)
“Qahrni boshqara olmagan pedagog — tarbiyaning boshqaruvchisi boʻla olmaydi” (Saidahmedov) [12]. Neyropsixologik tadqiqotlar pedagogning jahli yoki keskin ohangi bolalarda stress gormoni kortizolning koʻtarilishiga olib kelishini koʻrsatgan.
Motivatsiya
Emotsional intellekt yuqori boʻlgan pedagoglar oʻz faoliyatida ichki motivatsiyani yuqori saqlay oladilar, bu esa taʼlim jarayonida chidamlilik va ijodkorlikni oshiradi.
Empatiya (social awareness)
Hasanboyeva “empatiyani maktabgacha taʼlimning qalbi” deb ataydi [11]. Empatiyasi kuchli pedagog bolaning ichki signallarini, tashvishini, shodligini, ehtiyojlarini sezadi.
Ijtimoiy koʻnikmalar (relationship skills)
Pedagog oʻzaro muloqotni boshqarish, hamkorlik, ota-onalar bilan konstruktiv aloqa, jamoa bilan ishlash kabi koʻnikmalarga ega boʻlishi zarur.
Emotsional intellekt va taʼlim muhiti barqarorligi
Taʼlim muhitining hissiy iqlimi emotsional intellekt ning eng muhim natijasidir.
Xavfsiz muhit pedagogning barqaror ohangi, stressga chidamliligi, bolalarni tinglash malakasida namoyon boʻladi. Toʻraqoʻzieva aytganidek: “Hissiy qoʻllab-quvvatlashsiz taʼlim muhiti pedagogik emas, balki faqat tashkiliy boʻlib qoladi.” [15]
Ijobiy muhit. Bolalar emotsional iqlimdan 60% darajada taʼsirlanadi — bu insonning eng erta hissiy taʼlim tizimidir. Pedagogik muloqot — emotsional intellekt ning amaliy ifodasidir. emotsional intellekt yuqori pedagoglar ochiq savollar beradi, bolaning fikrini tan oladi, tinchlantiruvchi nutq ishlatadi (“Men seni tushundim… birga hal qilamiz”), agressiyani pasaytiruvchi tana tilidan foydalanadi. Brackett bu jarayonni “hissiy meʼmorchilik” deb ataydi. Saidahmedov shunday deydi: “Pedagogning yumshoqligi — taʼlim jarayonining yashirin, ammo eng kuchli vositasidir.” [12]. Bu Reggio Emiliyada “qoʻllab-quvvatlovchi muloqot” deb yuritiladi.
Emotsional intellekt va bolalarning ijtimoiy-hissiy rivojlanishi
SEL 5 asosiy komponentining hammasi pedagog emotsional intellekt ga bogʻliq: ular oʻzini anglash, oʻzini boshqarish, empatiya, ijtimoiy munosabatlar, masʼuliyatli qaror qabul qilishdan iborat. Denhamning meta-tahlillariga koʻra, emotsional intellekt yuqori pedagoglar bilan ishlagan bolalar ijtimoiy faol, oʻzini boshqara oladigan, stressga chidamli, agressiya darajasi past boʻladi [7]. Qodirov bunga qoʻshimcha qiladi: “bola ilk yillarda olgan emotsional tajriba uning butun umrgi psixik rivojlanish tizimiga taʼsir qiladi.” [15]
Tahlil emotsional intellekt ning 4 ta asosiy taʼsir yoʻnalishini aniqladi:
1) pedagog shaxsi. Emotsional intellekt pedagogning kasbiy refleksiyasi, oʻzini boshqarishi va stressni bartaraf etish qobiliyatini shakllantiradi.
2) taʼlim muhiti. Hissiy xavfsizlik — taʼlim va tarbiya jarayonining asosiy shartidir. Emotsional intellekt yuqori pedagoglar guruhni “barqaror muhit” bilan taʼminlaydi.
3) muloqot madaniyati. Emotsional intellekt tinglash, empatiya, konfliktlarni konstruktiv hal etish, bolani tinglash madaniyatini rivojlantiradi.
--⊱⊱ 227 ⊰⊰--
4) bola rivojlanishi. Pedagogning emotsional intellekt bola hissiy meʼyorlari, stressga chidamliligi, oʻzini boshqarish koʻnikmalarini shakllantiradi.
Bularning barchasi emotsional intellekt ni pedagogik kompetensiyalar ichida strategik kompetensiya sifatida qayta belgilash zarurligini koʻrsatadi.
Emotsional intellekt maktabgacha taʼlim pedagogi shaxsining ajralmas qismidir. Emotsional intellekt taʼlim muhitini barqarorlashtiradi; pedagogik muloqotni yengillashtiradi; bolalarni ijtimoiyhissiy rivojlantiradi; agressiya va stressni kamaytiradi; pedagogning kasbiy samaradorligini oshiradi. Demak, emotsional intellekt — pedagogni shunchaki bilim beruvchidan bolaning hissiy va ijtimoiy rivojlanishiga yoʻnaltiruvchi fasilitatorga aylantiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLАР
1. Emotsional intellektsenberg, N., & Spinrad, T. L. (2004). Emotion-related regulation: Sharpening the definition. Child Development, 75(2), 334–339.
2. Izard, C. (2002). Translating emotion theory and research into preventive interventions. Psychological Bulletin, 128(5), 796–824.
3. Roeser, R. W., Skinner, E., Beers, J., & Jennings, P. A. (2012). Mindfulness training and teachersʼ professional development. Child Development, 83(3), 798–812.
4. Pianta, R. C., La Paro, K., & Hamre, B. (2008). Classroom Assessment Scoring System (CLASS). Baltimore: Brookes Publishing.
5. Mashburn, A. J., et al. (2008). Measures of classroom quality in early childhood education. Child Development, 79(3), 732–749.
6. Perry, B. D. (2006). Applying principles of neurodevelopment to clinical work with maltreated children. In: Child Trauma Handbook. Guilford Press.
7. Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are. New York: Guilford Press.
8. Whitebread, D., & Basilio, M. (2016). The importance of self-regulation for learning in early childhood education. Early Child Development and Care, 186(5), 1–20.
9. Sheridan, S., Edwards, C. P., Marvin, C., & Knoche, L. (2006). Professional development in early childhood programs. Early Childhood Research Quarterly, 24(2), 96–109.
10. Yoʻldoshev, J. G. (2003). Pedagogik mahorat asoslari. Toshkent: Oʻqituvchi.
11. Hasanboyeva, O. U. (2010). Maktabgacha pedagogika. Toshkent: Fan va texnologiya.
12. Saidahmedov, N. (2002). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: Oʻzbekiston FA.
13. Nishonov, A. (2018). Bola psixologiyasi va emotsional rivojlanish. Toshkent: Innovatsiya.
14. Toʻraqoʻzieva, D. (2016). Maktabgacha taʼlimda ijtimoiy-hissiy rivojlantirish texnologiyalari. Toshkent: TDPU nashriyoti.
15. Qodirov, M. (2014). Bolalar psixik rivojlanishining pedagogik asoslari. Buxoro: BDU nashriyoti.
Metin PDF'den otomatik olarak çıkarılmıştır ve hatalar içerebilir.