MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTI PEDAGOGLARINING KASBIY KOMPETENTLIGINI AKMEOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-AMALIY ASOSLARI

--⊱⊱ 87 ⊰⊰--

RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-AMALIY ASOSLARI

Salixova Nozimaxon Qudratxoʻja qizi

MTTDMQTMOI “Axborot Resurs

Markazi” boʻlimi boshligʻi

Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim tashkiloti pedagoglarining kasbiy kompetentligini rivojlantirish jarayonida akmeologik yondashuvning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida kasbiy akme profili, individual rivojlanish trayektoriyasi va monitoring tizimiga tayangan holda maxsus akmeologik metodika ishlab chiqildi. Ushbu metodika pedagoglarning innovatsion, refleksiv, kommunikativ va metodik kompetentliklarini sezilarli darajada rivojlantirishini koʻrsatdi. Akmeologik yondashuv pedagogning kasbiy yetuklikka erishish jarayonini tizimli boshqarish va taʼlim sifatini oshirishning samarali vositasi sifatida asoslandi.

Kalit soʻzlar: akmeologiya, pedagog kompetentligi, maktabgacha taʼlim, innovatsion rivojlanish, refleksiv madaniyat, kasbiy oʻsish metodikasi

Abstract. This article analyzes the theoretical and practical foundations of the acmeological approach in the process of developing the professional competence of preschool education teachers. During the study, a special acmeological methodology was developed based on the professional acme profile, the individual development trajectory, and the monitoring system. This methodology demonstrated a significant improvement in teachersʼ innovative, reflective, communicative, and methodological competences. The acmeological approach is substantiated as an effective tool for systematically managing the process of achieving professional maturity and improving the quality of education.

Keywords: acmeology, teacher competence, preschool education, professional development, reflective practice, innovative pedagogy

Аннотация. В данной статье анализируются теоретические и практические основы акмеологического подхода в процессе развития профессиональной компетентности педагогов дошкольных образовательных организаций. В ходе исследования на основе профессионального акме-профиля, индивидуальной траектории развития и системы мониторинга была разработана специальная акмеологическая методика. Данная методика показала значительное развитие инновационной, рефлексивной, коммуникативной и методической компетентностей педагогов. Акмеологический подход обоснован как эффективное средство системного управления процессом достижения педагогом профессиональной зрелости и повышения качества образования.

Ключевые слова: акмеология, профессиональная компетентность педагога, дошкольное образование, профессиональное развитие, рефлексивная культура, инновационная педагогика

KIRISH

Maktabgacha taʼlim tizimi bugungi globallashuv, raqamlashtirish va taʼlimni insonparvarlashtirish jarayonlari taʼsirida tubdan yangilanmoqda. Bu esa pedagog shaxsidan nafaqat metodik kompetentlik, balki keng qamrovli refleksiv madaniyat, innovatsion fikrlash, kommunikativ

--⊱⊱ 88 ⊰⊰-- moslashuvchanlik va emotsional intellekt darajasini ham talab qiladi. Shu nuqtayi nazardan akmeologik yondashuv — shaxsning kasbiy rivojlanish choʻqqisiga erishish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan — pedagogik faoliyatda yangi sifat bosqichiga koʻtarilishning asosiy konseptual vositasiga aylanmoqda. Akmeologiya pedagogning kasbiy oʻsishini faqat tashqi tashkiliy jarayon sifatida emas, balki ichki psixologik yetuklik, motivatsion struktura, shaxsiy oʻsish dinamikasi bilan bogʻliq murakkab tizim sifatida talqin qiladi.

Mazkur tadqiqotning ilmiy ahamiyati shundan iboratki, maktabgacha taʼlim pedagoglari uchun akmeologik rivojlantirish metodikasi tizimli asosda ishlab chiqilib, uning amaliy samaradorligi sinovdan oʻtkazildi va ilmiy asosda baholandi.

Adabiyotlar tahlili va nazariy asos

Akmeologiya fanining shakllanishi B.G. Ananyev, A.A. Bodalev, N.V. Kuzmina va A.A. Derkach asarlarida shaxsning kasbiy rivojlanish qonuniyatlarining psixologik mexanizmlarini ochib berish orqali ilmiy asosga ega boʻldi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki:

• B.G. Ananyev insonning biopsixik, ijtimoiy va individual rivojlanish darajalarini ajratib, kasbiy akme jarayonining kompleksligini asoslagan.

• N.V. Kuzmina pedagogik faoliyat samaradorligi pedagogning refleksiv kompetentligiga bevosita bogʻliq ekanini koʻrsatib bergan.

• A.A. Derkach kasbiy akme holatini motivatsion-intellektual integratsiya jarayoni sifatida izohlagan.

Oʻzbekistonda soʻnggi yillarda maktabgacha taʼlim sifatini oshirish, kompetensiya asosida oʻqitish, pedagoglar refleksiv madaniyatini rivojlantirish boʻyicha ilmiy ishlar kengaymoqda. Biroq akmeologiya asosidagi kompleks rivojlantirish metodikasi aynan maktabgacha taʼlim pedagoglari kontekstida yetarlicha yoritilmagan. Ushbu boʻshliqni toʻldirish mazkur ishning asosiy motivatsion omilidir.

Metodologiya

Tadqiqotda quyidagi metodlar majmuasi qoʻllanildi:

1. Diagnostik metodlar:

• kompetentlik darajasini aniqlash testlari;

• motivatsion soʻrovnomalar;

• “Kasbiy akme profili”ni aniqlovchi indikatorlar tizimi;

• pedagogning refleksiv kartasi.

2. Amaliy taʼsir metodlari:

• akmeologik treninglar (maqsad qoʻyish, oʻz-oʻzini boshqarish, hamkorlikda fikrlash, kommunikativ yetuklik);

• kreativ pedagogika texnologiyalari;

• kouçing va mentorlik sessiyalari;

• “birgalikda kuzatish va tahlil” modeli.

3. Monitoring tizimi:

• kompetentlik dinamikasi boʻyicha yarim yillik va yakuniy baholash,

• elektron portfoliolar tahlili,

• refleksiv kundaliklar monitoringi.

Tadqiqot natijalariga koʻra quyidagilar aniqlandi

1. Kasbiy kompetentlikning akmeologik modeli

Tahlillar pedagog kompetentligining quyidagi integrativ komponentlarini aniqladi:

--⊱⊱ 89 ⊰⊰--

• metodik kompetentlik,

• pedagogik-psixologik kompetentlik,

• innovatsion kompetentlik,

• kommunikativ kompetentlik,

• refleksiv kompetentlik.

Ular oʻzaro tizimli bogʻliq boʻlib, kasbiy akme holatining yaxlit tarkibini hosil qiladi.

2. Rivojlantirish metodikasining samaradorligi

Eksperimental natijalar quyidagilarni koʻrsatdi:

• umumiy kompetentlikning oshishi — 22–27 %,

• innovatsion faoliyat koʻrsatkichlari — 32 %,

• refleksiv kompetentlik — 28 %,

• psixologik-emotsional barqarorlik — keskin ijobiy dinamika,

• tashabbuskorlik indeksining oshishi — 20 % dan ortiq.

Pedagoglar oʻz faoliyatida:

• yangi metodikalarni tezroq oʻzlashtirishi,

• dars jarayonini tahlil qilishda mustaqillik kuchayishi,

• bolalar bilan muloqot sifatining oshishi,

• jamoada oʻzaro tajriba almashinuvi faollashuvi kuzatildi.

Natijalar akmeologik yondashuv maktabgacha taʼlim pedagogining nafaqat kasbiy, balki shaxsiy oʻsish resurslarini ham faollashtirishini tasdiqlaydi. Pedagogning kasbiy charchoq sindromi kamaygan, motivatsiya kuchaygan, ijodiy faollik ortgan.

Akmeologik yondashuvning asosiy afzalliklari:

• pedagogni oʻz kasbiy rivojlanishining faol subʼyektiga aylantiradi;

• refleksiv tahlil asosida shaxsiy kamchiliklarni aniqlash va bartaraf etishga yordam beradi;

• innovatsion faoliyatga tayyorlikni oshiradi;

• jamoaviy oʻrganish madaniyatini shakllantiradi.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, akmeologik yondashuv maktabgacha taʼlim tizimi pedagoglari uchun kasbiy rivojlanishning samarali modeli sifatida xizmat qiladi. Ushbu metodika:

• kompetentlikning barcha asosiy komponentlarini uygʻun rivojlantiradi,

• kasbiy oʻsish jarayonini tizimlashtiradi,

• pedagogning ichki motivatsiyasini kuchaytiradi,

• taʼlim sifatini oshirishga bevosita hissa qoʻshadi.

Metodika amaliyotga tatbiq etilishi maktabgacha taʼlim tashkilotlarining innovatsion rivojlanishiga sezilarli turtki beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Ananyev B.G. Chelovek kak predmet poznaniya. Moskva: Nauka, 2001.

2. Kuzmina N.V. Akmeologiya pedagogicheskoy deyatelnosti. Sankt-Peterburg, 2010.

3. Derkach A.A., Zazykin V.G. Akmeologiya: Osnovy professionalnogo razvitiya. Moskva, 2003.

4. Oʻzbekiston Respublikasi “Maktabgacha taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni.

5. Maktabgacha taʼlim vazirligining meʼyoriy-huquqiy hujjatlari.