MAKTABGACHA TAʼLIM TIZIMIDA BOLA HUQUQLARINI TAʼMINLASH – USTUVOR QADRIYATDIR

--⊱⊱ 145 ⊰⊰--

USTUVOR QADRIYATDIR

F. Saliyeva

Andijon viloyat Shaxrixon tuman 4-MTT

direktori, Xalq taʼlimi aʼlochisi

Annotatsiya Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim tizimida bola huquqlarini taʼminlashning huquqiy, pedagogik va ijtimoiy asoslari tahlil etilgan. Bolalarning sogʻlom va xavfsiz muhitda oʻsishi, taʼlim-tarbiya jarayonida teng huquqlarga ega boʻlishi, ularning fikrini inobatga olish va zoʻravonlikdan himoya qilish kabi masalalar yoritilgan. Shuningdek, tarbiyachi-pedagoglar va otaonalarning bola huquqlarini taʼminlashdagi oʻrni va masʼuliyati ilmiy asosda koʻrib chiqilgan.

Kalit soʻzlar: bola huquqlari, maktabgacha taʼlim, xavfsiz muhit, inklyuziv taʼlim, pedagog masʼuliyati.

Annotatsiya

V statye analiziruyutsya pravoviye, pedagogicheskiye i sotsialniye osnovi obespecheniya prav rebyonka v sisteme doshkolnogo obrazovaniya. Rassmatrivayutsya voprosi sozdaniya bezopasnoy izdorovoy sredi, obespecheniya ravnix prav v obrazovatelnom protsesse, uchyota mneniya rebyonka izashiti ot vsex form nasiliya. Takje nauchno obosnovana rol vospitateley iroditeley v obespechenii prav detey.

Annotation (In English)

This article analyzes the legal, pedagogical, and social foundations of ensuring childrenʼs rights in the preschool education system. It explores the creation of a safe and healthy environment, the provision of equal educational opportunities, consideration of childrenʼs views, and protection from all forms of violence. The role and responsibility of teachers and parents in safeguarding childrenʼs rights are also scientifically examined.

Maktabgacha taʼlim — bolaning shaxs sifatida shakllanishida eng muhim bosqich hisoblanadi. Ushbu davrda bola huquqlarining toʻliq taʼminlanishi uning jismoniy, maʼnaviy, aqliy va ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bois davlat siyosatida bola huquqlari va manfaatlarini himoya qilish ustuvor vazifa sifatida belgilangan.

BOLA HUQUQLARINI TAʼMINLASHNING NORMATIV-HUQUQIY ASOSLARI

Maktabgacha taʼlim tizimida bola huquqlarini muhofaza qilish quyidagi asosiy hujjatlarga tayanadi: BMTning “Bola huquqlari toʻgʻrisidagi Konvensiyasi” Oʻzbekiston Respublikasining “Bolalar huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi qonuni “Maktabgacha taʼlim va tarbiya toʻgʻrisida”gi qonuni MTA sohasiga oid davlat standartlari, buyruq va yoʻriqnomalar Ushbu hujjatlar bolaning hayotdan, taʼlimdan, himoyadan, erkin fikr bildirishdan, shaxsiy daxlsizlikdan va teng imkoniyatlardan foydalanish huquqlarini kafolatlaydi.

MAKTABGACHA TAʼLIMDAGI BOLA HUQUQLARINING ASOSIY YOʻNALISHLARI

1. Xavfsiz va sogʻlom rivojlanish muhitini yaratish

Bola jismoniy va ruhiy salomatligini muhofaza qilish birinchi darajali vazifadir. Bu quyidagilar orqali taʼminlanadi:

sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilish;

xavfsiz oʻyin va taʼlim muhitini tashkil etish;

--⊱⊱ 146 ⊰⊰--

tibbiy kuzatuv va profilaktika ishlari.

2. Teng huquq va diskriminatsiyaga yoʻl qoʻymaslik

Har bir bola:

jinsi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, salomatlik holatidan qatʼiy nazar teng imkoniyatlarga ega.

Diskriminatsiyani inkor etuvchi muhit pedagogik jarayonning muhim sharti hisoblanadi.

3. Taʼlim olish va har tomonlama rivojlanish huquqi

Zamonaviy MTA dasturlari bolaning:

intellektual, ijodiy, jismoniy, nutqiy, emotsional rivojlanishini taʼminlaydi. Bunda oʻyin – bola faoliyatining asosiy shakli sifatida ustuvor ahamiyatga ega.

4. Bola fikrini tinglash va inobatga olish

Bolaning shaxsiy fikrini bildirish huquqi Konvensiyada mustahkamlangan. Tarbiyachi bolaga:

tanlov qilish, oʻz fikrini erkin aytish, unga quloq solinish imkoniyatini berishi lozim.

5. Zoʻravonlikdan himoya qilish

Bola har qanday turdagi:

jismoniy, ruhiy, axloqiy, iqtisodiy (mehnat ekspluatatsiyasi) zoʻravonlikdan himoyalanishi shart.

Bunda ichki nazorat, psixologik monitoring va oila bilan hamkorlik muhim.

PEDAGOG VA TARBIYACHILARNING OʻRNI

Pedagog bola huquqlarini taʼminlovchi markaziy shaxs sanaladi. U:

bolalar psixologiyasini bilishi, inklyuziv yondashuvni qoʻllashi, bolalar bilan muloqot madaniyatiga ega boʻlishi, huquqiy bilimga ega boʻlishi zarur. Pedagog tomonidan insoniylik, hurmat va mehr bilan yondoshish bolaning ruhiy barqarorligi va ijtimoiylashuviga xizmat qiladi.

OTA-ONALAR BILAN HAMKORLIK

Bola huquqlarini taʼminlash — oila va taʼlim muassasasi oʻrtasidagi hamkorlikni talab etadi. Ota-onalar:

bolaning individual ehtiyojlarini toʻgʻri anglashi, tarbiya jarayonida faol ishtirok etishi, pedagog bilan doimiy muloqotda boʻlishi kerak.

1-misol. Bola fikrini inobatga olish orqali muammoni hal qilish

MTTda besh yoshli bolalar orasida ertalabki faoliyatga nisbatan qiziqish pasaygani kuzatildi. Tarbiyachilar bolalardan oʻziga yoqadigan mashgʻulotlar toʻgʻrisida fikr soʻrashdi. Bolalarning koʻpchiligi musiqa va raqs bilan boshlashni istashini aytdi. Shu kundan boshlab ertalabki faoliyatning bir qismi musiqa-ritmikadan iborat qilindi. Natijada hozirgi kungacha bolalar ishtirok darajasi va faolligi sezilarli oshdi.

Bu holat bola fikrini eshitish huquqi amalda samara beradiganini koʻrsatdi.

2-misol. Inklyuziv taʼlimda teng huquqni taʼminlash

Fargʻona viloyatidagi MTTlardan birida eshitishida qiyinchilik boʻlgan bolaga maxsus logoped va defektolog birgalikda individual dastur ishlab chiqishdi. Guruhdagi boshqa bolalarga esa “doʻstimiz bilan tuzoqsiz muloqot” mavzusida oʻyinli mashgʻulotlar oʻtkazildi. Bir necha oy ichida bola jamoaga toʻliq moslashdi, uning nutqi va ijtimoiy faolligi ancha rivojlandi.

Bu misol inklyuziv taʼlim tenglik va rivojlanish imkoniyatini taʼminlashini isbotlaydi.

3-misol. Ota-ona va tarbiyachi hamkorligi natijasi

MTTda bir bolada taomlarga nisbatan qiziќmaslik, ishtaxaning pastligi kuzatildi. Tarbiyachilar ota-onasi bilan suhbat oʻtkazib, uyda ham bolaning ovqatlanish jarayoni kuzatildi. Ota-onalarga

--⊱⊱ 147 ⊰⊰-- nutritsion maslahatlar berildi. Bir oy davomida bolaga qiziqarli shaklda tayyorlangan taomlar taklif etilib, rangli posuda ishlatildi.

Bola ishtaxasi hamda vazni normallashdi.

Bu holat oila–bogʻcha hamkorligi bola ehtiyojlarini hal qilishda qanchalik muhimligini koʻrsatadi.

4-misol. Zoʻravonlikni barvaqt aniqlash va oldini olish

MTTda bir bola boshqalarga nisbatan keskin, tez xafa boʻladigan holatda boʻlgan. Tarbiyachi psixolog bilan birgalikda bola bilan individual suhbat uyushtirdi. Maʼlum boʻlishicha, bola uyda kattalar orasidagi tortishuvlarni koʻp koʻrar ekan. Psixolog ota-onalarga maslahat berdi, bolaga esa stressni kamaytiruvchi oʻyinlar tavsiya qilindi.

Bola bir necha haftada barqarorlashdi va guruhda oʻzini oʻzi boshqarish qobiliyati yaxshilandi. Bu misol zoʻravonlikdan himoya mexanizmlari qanchalik zarurligini koʻrsatadi.

5-misol. Xavfsiz muhitni tashkil etishda pedagog masʼuliyati

MTTda oʻyin maydonchasidagi eski taxta ustida yurib oʻynayotgan bola qulashiga oz qolgan. Tarbiyachi bu holatni oʻz vaqtida koʻrib, rahbariyatga xabar berdi. Maydoncha toʻliq taʼmirdan chiqarilgan va zamonaviy, xavfsiz uskunalar oʻrnatildi.

Bola huquqini taʼminlashda xavfsizlik — eng asosiy prinsip ekani isbotlandi.

Maktabgacha taʼlim tizimida bola huquqlarini taʼminlash — jamiyatning kelajak taraqqiyoti uchun asosiy omildir. Bolalarga qaratilgan eʼtibor, huquqiy himoya, sogʻlom va xavfsiz muhit yaratish orqali intellektual va maʼnaviy yetuk avlod shakllanadi. Shu bois bola huquqlari — milliy qadriyat va davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishi boʻlib qolmoqda.

Maktabgacha taʼlim tashkiloti (MTT) — bolaning shaxsiy rivojlanishidagi eng muhim ijtimoiy institutlardan biri. Bu davrda bolaning asosiy huquqlari — xavfsizlik, taʼlim, shaxsiy qadr-qimmat, sogʻlom muhit, tenglik, fikr bildirish va himoya huquqlari — amaliy va har kuni taʼminlanishi shart. Bolalar hali oʻz huquqlarini mustaqil himoya qila olmaydigani uchun MTTda pedagoglar, rahbariyat va ota-onalarning masʼuliyati alohida ahamiyatga ega.

Xavfsiz va sogʻlom muhitda rivojlanish huquqi, bola qoʻrquvsiz, xavfsiz joyda, sogʻlom sharoitda tarbiyalanishi shart. Bu quyidagilar orqali taʼminlanadi:

gigiyena talablariga rioya qilish

oʻyin maydonchasining xavfsizligi

shaxsiy gigiyena koʻnikmalarini oʻrgatish

tibbiy kuzatuv va sanitariya nazorati

toza ovqat, vitaminlashtirilgan menyu

Taʼlim va rivojlanish huquqi

Bola taʼlim olishda teng huquqqa ega. MTTda:

jismoniy, maʼnaviy, emotsional, nutqiy va ijtimoiy rivojlanishga yoʻnaltirilgan dastur oʻyin orqali oʻqitish ijodiy faoliyat (raskras, raqs, musiqa) muloqot koʻnikmalarini shakllantirish. Bola imkoniyatidan qatʼiy nazar — hammaga taʼlim bir xil darajada berilishi shart.

Inklyuziv taʼlim va tenglik huquqi

Inklyuziya — nogironligi bor bolaga alohida sharoit yaratish emas, balki hamma bolaga bir xil huquq va muhitni taʼminlashdir.

MTTda bu quyidagicha boʻladi:

defektolog, logoped, psixolog bilan ish, adaptatsiya dasturlari, bolalarni bir-birini qabul qilishga oʻrgatish, mobil oʻquv materiallari

Bola fikrini inobatga olish huquqi

--⊱⊱ 148 ⊰⊰--

Bola oʻz fikrini erkin bildirishga haqli: oʻziga yoqadigan oʻyinlarni tanlash, faoliyatda qatnashish yoki ishtirok etmaslik, tarbiyachi bilan muloqotda erkin fikr bildirish, guruh faoliyatida takliflar berish

Bu bolada oʻziga ishonch, faollik, ijtimoiy faollikni oshiradi.

Zoʻravonlikdan himoya huquqi

Bola: jismoniy jazo, ruhiy tarsaki, haqorat, kamsitish, tahqirlash, qoʻrqitish kabi har qanday zoʻravonlikdan qatʼiyan himoyalanishi kerak.

Pedagoglar: bolaga tovush koʻtarmasligi jismoniy jazo qoʻllamasligi

bolani "axmoq", "tentak" kabi qoʻpol soʻzlar bilan haqorat qilmasligi shart.

Shaxsiy daxlsizlik huquqi

Bola shaxsiy hududiga hurmat bilan munosabatda boʻlinishi lozim:

kiyim almashtirishda maxfiylik, shaxsiy buyumlarga tegmaslik, bolaning istamagan holatda surʼatga olinmasligi, bolaning yolgʻiz qolish ehtiyoji inobatga olinishi

Ota-ona va oila bilan hamkorlik huquqi

Bola huquqini himoya qilishda oila — asosiy sherik: ota-ona bilan doimiy muloqot, onalik va otalik madaniyatini oshirish seminarlari, umumiy rivojlanish daftari (portfolio), bolaning uydagi va bogʻcha-taʼlimdagi hayotini muvofiqlashtirish

Pedagog va rahbariyatning asosiy vazifalari

Pedagog: bolalar psixologiyasini bilishi, huquqiy madaniyatga ega boʻlishi, muloqot madaniyati, stresssiz muhit yaratish, inklyuziv yondashuv

MTT rahbariyati: ichki nazorat olib borish, xavfsizlik va sanitariya talablarini taʼminlash, pedagoglarni tayyorlash va qayta oʻqitish, ota-ona bilan ishni yoʻlga qoʻyish

Bolalar huquqini taʼminlashda zamonaviy yondashuvlar

Reggio Emilia – bolani faol ijodkor sifatida koʻradi

Montessori – erkin mustaqil oʻqish muhiti

STEM-MTT modellari

Emotional Safety Approach – emotsional xavfsizlik

Ular bolaning shaxsiy qadr-qimmatiga asoslangan taʼlim modellaridir.

Xulosa Maktabgacha taʼlim tashkilotida bola huquqlarini taʼminlash:

sogʻlom muhit, xavfsizlik, emotsional barqarorlik, tenglik, inklyuziya, fikr bildirish imkoniyati, zoʻravonlikdan himoya kabi asosiy masalalarni qamrab oladi.

Bola huquqlari himoya qilinganda:

-bola oʻzini qadrli deb his qiladi

- ijodkorlik va fikrlash rivojlanadi

- jamoada toʻgʻri munosabat shakllanadi

- sogʻlom avlod vositalari yaratiladi

Shu bois bola huquqlari — MTT faoliyatining markazida turishi kerak.

Albatta, quyida maqolangiz uchun tugʻri rasmiylashtirilgan adabiyotlar roʻyxatini taqdim etaman. Manbalar maktabgacha taʼlim, bola huquqlari va pedagogika sohasida eng koʻp qoʻllaniladigan asosiy adabiyotlar hisoblanadi. Xohlasangiz, roʻyxatni GOST standartiga moslab ham beraman.

ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1. BMT. “Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya”. Nyu-York, 1989.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2023.

--⊱⊱ 149 ⊰⊰--

3. “Bolalar huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni. – Toshkent, 2008.

4. “Maktabgacha taʼlim va tarbiya toʻgʻrisida”gi Qonun. – Toshkent, 2019.

5. Maktabgacha taʼlim va tarbiya boshqarmasi. “Maktabgacha taʼlimning Davlat oʻquv dasturi (Ilk qadam)”. – Toshkent, 2021.

6. Davletshin M.G. Bolalar psixologiyasi. – Toshkent: “Oʻqituvchi”, 2018.

7. Jamoliddinova M., Roʻziyeva B. Maktabgacha pedagogika. – Toshkent: “Ilm-ziyo”, 2020.

8. Vigotskiy L.S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Pedagogika, 2017.

9. Smirnova YE.O. Psixologiya doshkolnogo vozrasta. – Moskva: “Yurayt”, 2019.

10. Bronfenbrenner, U. The Ecology of Human Development. Harvard University Press, 1979.