MULTISENSOR YONDASHUV ASOSIDA MAKTABGA TAYYORLOV GURUHI TARBIYALANUVCHILARINING KOGNITIV TEZKORLIGINI RIVOJLANTIRISHNING TAKOMILLASHTIRILGAN METODIKASI

--⊱⊱ 215 ⊰⊰--

TAKOMILLASHTIRILGAN METODIKASI

Musratova Zilola Ulugʻbekovna

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor

va mutaxassislarini qayta tayyorlash va

ularning malakasini oshirish instituti

tayanch doktoranti

ANNOTATSIYA

Maqolada maktabga tayyorlov guruhi tarbiyalanuvchilarining kognitiv tezkorligini rivojlantirishda multisensor yondashuvning takomillashtirilgan metodikasi tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida kognitiv tezkorlikning mohiyati, uning maktabga tayyorgarlik darajasidagi ahamiyati va multisensor yondashuv orqali uni rivojlantirish imkoniyatlari oʻrganildi. Takomillashtirilgan metodika barcha sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, teginish, harakat) taʼsir koʻrsatuvchi integrativ pedagogik texnologiyalarni oʻz ichiga oladi. Maqolada bolalarning individual xususiyatlari, yosh psixologiyasi va zamonaviy taʼlim talablariga asoslangan amaliy mashgʻulotlar tizimi taqdim etilgan. Natijalar shuni koʻrsatdiki, multisensor yondashuv asosida tashkil etilgan taʼlim jarayoni bolalarning diqqat konsentratsiyasi, xotira hajmi, mantiqiy fikrlash va muammolarni tezkor hal qilish qobiliyatlarini sezilarli darajada oshiradi.

Kalit soʻzlar: kognitiv tezkorlik, multisensor yondashuv, maktabga tayyorlov, intellektual rivojlanish, sezgi organlari, maktabgacha taʼlim.

ABSTRACT

The article analyzes an improved methodology for developing cognitive speed of preschool preparation group children based on a multisensory approach. The research examined the essence of cognitive speed, its significance at the level of school readiness, and possibilities for its development through a multisensory approach. The improved methodology includes integrative pedagogical technologies affecting all sensory organs (vision, hearing, touch, movement). The article presents a system of practical sessions based on childrenʼs individual characteristics, age psychology, and modern educational requirements. Results demonstrate that the educational process organized on a multisensory approach significantly increases childrenʼs attention concentration, memory capacity, logical thinking, and rapid problem-solving abilities.

Keywords: cognitive speed, multisensory approach, school preparation, intellectual development, sensory organs, preschool education.

Zamonaviy taʼlim tizimida maktabga tayyorgarlik masalasi pedagogika va psixologiyaning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Maktabga tayyorlov guruhi yoshidagi bolalarning kognitiv tezkorligini rivojlantirish maktab taʼlimiga muvaffaqiyatli moslashish, oʻquv materiallarini tez va samarali oʻzlashtirish uchun muhim asos yaratadi. Kognitiv tezkorlik - bu bolaning axborotni qabul qilish, qayta ishlash va uni amaliy vazifalarni hal qilishda qoʻllash tezligi va samaradorligidir.

--⊱⊱ 216 ⊰⊰--

Bugungi kunda taʼlim jarayonida bolalarning barcha sezgi organlarini faollashtirish zaruriyati tobora ortib bormoqda. Multisensor yondashuv - bu bir vaqtning oʻzida bir necha sezgi organlari (koʻrish, eshitish, teginish, harakatli sezgi) orqali taʼlim berishni taʼminlaydigan pedagogik strategiyadir. Bu yondashuv miya faoliyatining tabiiy mexanizmlariga asoslanadi va bilimlarning chuqurroq oʻzlashtirilishini taʼminlaydi.

Kognitiv tezkorlik tushunchasi zamonaviy pedagogik psixologiyada keng tadqiq etilmoqda. L.S.Vıgotskiy, J.Piaget, D.B.Elkonin kabi olimlarning tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning kognitiv faoliyati tez rivojlanish davridadir. Kognitiv tezkorlik quyidagi komponentlarni oʻz ichiga oladi:

Diqqat tezkorligi - bolaning eʼtiborini bir obyektdan boshqasiga tez oʻtkazish, muhim maʼlumotlarni ajratib olish qobiliyati. 5-6 yoshli bolalarda diqqat hajmi 5-7 obyektni qamrab oladi, diqqat konsentratsiyasi esa 15-20 daqiqagacha davom etadi.

Idrok tezligi - axborotni sezgi organlari orqali tez qabul qilish va uni anglab olish jarayoni. Multisensor yondashuv aynan shu komponentni kuchaytirishga qaratilgan.

Xotira operativligi - qisqa muddatli va operativ xotirada maʼlumotlarni saqlash va zarur paytda tezda faollashtirish qobiliyati. Maktabga tayyorlov yoshida operativ xotira hajmi sezilarli oshadi.

Fikrlash chaqqonligi - muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va yechim topish tezligi. Bu komponent bolaning maktabda oʻquv vazifalarini qanchalik tez hal qilishini belgilaydi.

Multisensor yondashuv maktabgacha taʼlimda qoʻllanilayotgan innovatsion strategiyalardan biri boʻlib, u bir necha ilmiy nazariyalarga asoslanadi:

Neyrokognitivlik nazariyasi. Zamonaviy neyrofiziologik tadqiqotlar (E.Goldberg, A.Luriya) shuni isbotlaydiki, bir necha sezgi modalligini bir vaqtda faollashtirish miya qobigʻining turli zonalari oʻrtasida kuchli neyron aloqalarni shakllantiradi. Bu holat maʼlumotlarni chuqurroq qayta ishlash va uzoq muddatli xotirada saqlashni taʼminlaydi.

Konstruktivistik taʼlim nazariyasi (J.Piaget, J.Bruner) bolaning bilimlarni faol izlanish va amaliy faoliyat orqali mustaqil qurishi kerakligini taʼkidlaydi. Multisensor mashgʻulotlar bolaga manipulyativ faoliyat, tajriba oʻtkazish va obyektlar bilan bevosita aloqaga kirishish imkonini beradi.

Koʻp intellekt nazariyasi (H.Gardner) bolalarda turli xil intellekt turlari (linguistik, mantiqiymatematik, fazoviy, kinestetik va boshqalar) mavjudligini koʻrsatadi. Multisensor yondashuv barcha intellekt turlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.

Aloqadorlik prinsipi (V.Davıdov) taʼlim jarayonida barcha psixik jarayonlarning oʻzaro bogʻlanganligini koʻzda tutadi. Multisensor stimulatsiya diqqat, xotira, fikrlash va nutqning birgalikda rivojlanishini taʼminlaydi.

Takomillashtirilgan metodika quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:

1. Integrativlik tamoyili - barcha sezgi kanallarini birlashtiruvchi yaxlit taʼlim jarayonini tashkil etish. Har bir mashgʻulotda koʻrish, eshitish, teginish va harakatli sezgi bir vaqtning oʻzida faollashtiriladi.

2. Ketma-ketlik va tizimlilik - kognitiv tezkorlikni rivojlantirish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi: sodda vazifalardan murakkablariga, bir sezgi kanalidan koʻp kanallilarga oʻtish.

3. Individual yondashuv - har bir bolaning sezgi imkoniyatlari, dominant sezgi kanalini (vizual, audial, kinestetik) hisobga olish.

4. Oʻyin xarakterlilik - barcha mashgʻulotlar oʻyin shaklida, bolalar uchun qiziqarli va motivatsion muhitda oʻtkaziladi.

--⊱⊱ 217 ⊰⊰--

5. Refleksivlik - bolalar oʻz faoliyati ustida oʻylash, baholash va oʻz-oʻzini nazorat qilish koʻnikmalarini shakllantirish.

Amaliy mashgʻulotlar tizimi

I bosqich: Adaptatsion-diagnostik (1-oy)

Maqsad: Bolalarning kognitiv tezkorlik darajasi va dominant sezgi kanallarini aniqlash, multisensor muhitga moslashish.

Mashgʻulot namunasi: "Sehrli quti"

• Koʻrish: Turli rangdagi va shakldagi geometrik shakllarni koʻrish va ajratish

• Eshitish: Har bir shakl tegishli tovush bilan birga taqdim etiladi (doira - qoʻngʻiroq, kvadrat - baraban)

• Teginish: Bolalar har bir shaklni qoʻl bilan ushlaydilar, yuzasini, oʻlchamini his qiladilar

• Harakat: Shakllarni tegishli idishlarga joylashtirish, shakl boʻyicha harakatlanish

II bosqich: Asosiy rivojlantiruvchi (2-6 oy)

Maqsad: Kognitiv tezkorlikning barcha komponentlarini multisensor yondashuv asosida intensiv rivojlantirish.

1. Diqqat tezkorligini rivojlantiruvchi mashgʻulotlar:

"Rangli simfoniya": Bolalar musiqaning turli ritmlariga mos rangdagi kartochkalarni koʻrsatadilar (tez musiqa - qizil, sekin - koʻk). Keyinchalik vazifaga teksturali materiallar (silliq, dagʻal) va harakatlar (sakrash, choʻkkalab oʻtirish) qoʻshiladi.

"Intellektual estafeta": Guruh boʻlib ishlash. Har bir bola oʻz navbatida vazifani bajaradi: raqamni koʻradi (vizual), uni eshitadi (audial), tegishli miqdorda obyektlarni hisoblaydi (kinestetik), javobni baland ovozda aytadi (verbal).

2. Idrok tezligini oshiruvchi mashgʻulotlar:

"Sensorli laboratoriya": Predmetlarni bir vaqtning oʻzida turli belgilari boʻyicha tasniflash (rang + shakl + hajm + tekstura). Masalan, "katta, qizil, gʻadir-budir toʻpni top" vazifasi.

"Tovushli xarita": Xonada turli joylardan turli tovushlar beriladi, bolalar tovush manbalarini tez topib, rangli bayroqcha bilan belgilaydilar. Vazifa murakkablashib, tovushlar bir vaqtning oʻzida beriladi.

3. Xotira operativligini rivojlantiruvchi mashgʻulotlar:

"Multisensor zanjir": Tarbiyachi bir vaqtning oʻzida 4-5 ta obyektni koʻrsatadi, ularning nomlarini aytadi, har birini bolalarga tegizib koʻrish imkonini beradi. Keyin obyektlar yashiriladi va bolalar ularni xotiradan eslaydilar, ketma-ketlikni tiklaydilar.

"Kodlangan xabar": Bolalar xabarni turli kodlar (rangli tugmachalar, geometrik shakllar, tovush signallari) orqali qabul qiladilar va keyin uni dekodlaydilar.

4. Fikrlash chaqqonligini oshiruvchi mashgʻulotlar:

"Muammo teatri": Bolalarga amaliy muammoli vaziyat yaratiladi (masalan, qayiqni suv ustida suzdirishning yoʻli). Yechimni topish uchun turli materiallarni sinab koʻrish, kuzatish, muhokama qilish imkoniyati beriladi.

"Tezkor matematik": Matematik masalalarni vizual (rasmlar), audial (hikoya), kinestetik (manipulyativ materiallar) usulda bir vaqtda taqdim etish va tezkor yechish.

III bosqich: Mustahkamlash va monitoring (7-9 oy)

Maqsad: Erishilgan koʻnikmalarni mustahkamlash, bolalarning kognitiv tezkorlik darajasini qayta baholash va individual yoʻllanmalar berish.

Mashgʻulot namunasi: "Kichik tadqiqotchi" Bu loyiha asosidagi mashgʻulot boʻlib, unda bolalar mustaqil ravishda oddiy tajriba oʻtkazadilar (masalan, suvda eruvchi va ermaydigan

--⊱⊱ 218 ⊰⊰-- moddalarni aniqlash). Jarayon barcha sezgi kanallarini jalb qiladi: kuzatish, eshitish (modda suvga tushganda tovush), teginish (tekstura oʻzgarishini his qilish), taʼbni tatish (xavfsiz moddalar uchun).

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, multisensor yondashuv asosida ishlab chiqilgan takomillashtirilgan metodika maktabga tayyorlov guruhi tarbiyalanuvchilarining kognitiv tezkorligini samarali rivojlantirish vositasidir. Metodikaning asosiy afzalliklari haqida gapiradigan boʻlsak, bolalarning barcha sezgi imkoniyatlarini ishga solish orqali kognitiv jarayonlarning kompleks rivojlanishini taʼminlaydi a neyrofiziologik tadqiqotlar natijalari bilan mos keladi va miya faoliyatining tabiiy mexanizmlariga asoslanadi. Bundan tashqari, individual yondashuvni taʼminlaydi, har bir bolaning dominant sezgi kanalini hisobga oladi va oʻyin shaklida amalga oshirilganligi sababli bolalar uchun qiziqarli va motivatsion ahamiyatga ega. Amaliy jihatdan amalga oshirish uchun qulay, maxsus texnik vositalarni talab qilmaydi

Multisensor yondashuv asosidagi takomillashtirilgan metodika zamonaviy maktabgacha taʼlimning talablariga toʻliq javob beradi va bolalarning maktabga psixologik, intellektual va ijtimoiy tayyorgarligini taʼminlashda muhim rol oʻynaydi. Kelajakda ushbu yoʻnalishda tadqiqotlarni davom ettirish, metodikani yanada takomillashtirish va keng amaliyotga joriy etish dolzarbdir.

ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1. Абдуллаева Ш.А. Болаларда когнитив қобилиятларни ривожлантириш. – Тошкент: Фан, 2022. – 156 б.

2. Выготский Л.С. Психология развития ребенка. – М.: Эксмо, 2021. – 512 с.

3. Gardner H. Multiple Intelligences: New Horizons in Theory and Practice. – New York: Basic Books, 2020. – 304 p.

4. Goldberg E. The Executive Brain: Frontal Lobes and the Civilized Mind. – Oxford University Press, 2019. – 251 p.

5. Жўраев Р.Х., Турсунов И.М. Мактабгача таълим педагогикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 2021. – 328 б.

6. Иброхимов Х.И. Мактабга тайёргарлик психологияси. – Тошкент: ТДПУ, 2023. – 245 б.

7. Montessori M. The Absorbent Mind: A Classic in Education and Child Development. – Amsterdam: Montessori-Pierson Publishing, 2020. – 296 p.

8. Нишонова З.Т. Болаларда сенсор тарбия: назария ва амалиёт. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2022. – 189 б.

9. Piaget J., Inhelder B. The Psychology of the Child. – New York: Basic Books, 2019. – 173 p.