QADIMGI VA OʻRTA DAVR INGLIZ TILIDA EKZISTENSIALLIK MA'NOSINI IFODALASH USULLARI

MA'NOSINI IFODALASH USULLARI

Yusupova Shoira Batirovna

O‘zMU xorijiy filologiya fakulteti

ingliz tilshunosligi kafedrasi professor v.b.,

filologiya fanlari nomzodi

yusupovash22@gmail.com

Annotatsiya. Ushbu maqolada qadimgi va o’rta davr ingliz tilidagi makon va mavjudlik ya’ni ekzistensiallik ma’nosini anglatish uchun qo‘llaniladigan konstruksiyalarni ifodalasn usullari yoritib beriladi. Ularning matnlarida qo’llanilishi qadimgi va o’rta davr badiiy adabiyotlardan olingan gaplada tahlil etiladi.

Kalit so‘zlar: ekzistensial, konstruksiya, makon, semantika, fe’l, model, kontekst, matn, so‘z, obyekt

Аннотация. В данной статье выделены способы выражения конструкций, используемых для выражения смысла пространства и существования, т.е. экзистенциальности, в древнем и средневековом английском языке. Их использование в текстах анализируется на примере предложения, взятого из античной и средневековой художественной литературы.

Ключавые слова: экзистенциал, конструкция, пространство, семантика, глагол, модел, контекст, текст, слова, объект

Annotation. This article lights up the ways in which constructions used to express space and existence, or existential in Old and Middle English. Their usage in texts is analyzed in sentences from Old and Middle English fictions.

Key words: existential, construction, place, semantics, verb, model, context, text, word, object

Kirish. Tildagi barcha kategoriyalar ham bir xil mavqega ega boʻlavermaydi. Ularning ayrimlari (masalan, hind-evropa tillaridagi fe'lda zamon, shaxs, son kabi grammatik-morfologik kategoriyalar) ma'lum morfologik mohiyatga ega boʻlib, ularning ma'nolari aniq va shuning uchun ularning haqiqiyligiga shubha tugʻilmaydi. Boshqa (masalan, leksik-semantik, semantik-leksik) kategoriyalar esa bir xil ifodaga ega emaslar va ularning til belgisini bildirishlarini isbotlash uchun qoʻshimcha vositalarni jalb qilish zarur. Hozirgi zamon ingliz tilidagi jonli yoki jonsiz kategoriyalar bilan ham shu hodisa kuzatiladi. Bu kategoriya kishilik olmoshlari – it, she, he shakllari yordamida faqat bilvosita va etarlicha davomiylikka ega boʻlmagan ifoda planida taqdim etilmoqda. Bu oʻrinda L.V.Sherba ilk bor e'tibor qaratgan holat kategoriyasini koʻrsatish mumkin: bogʻlovchi bilan keladigan: Sovuq – it is cold, dim – it is stuffy, yorugʻ – it is light, qorongʻu - it is dark shaxssiz-predikativ soʻzlarning alohida qatori Koʻcha sovuq edi – It was cold in the street; Biz juda xursand edik – We were very happy va boshqalar). L.V.Sherbaning oʻzi ham ushbu kategoriyaning mavjudligini “ishonarli” deb hisoblamagan [3; 156].

To be “boʻlmoq, mavjud boʻlmoq” fe'li qadimgi ingliz tilidagi mavjudlik tushunchasining asosiy ifoda vositalaridan biri hisoblanadi.

Qadimgi ingliz tilining barcha lugʻatlari va grammatikasi qoidalarida ushbu fe'lning ikki vazifasi qayd qilinadi:

1) mustaqil fe'l sifatida;

2) koʻp tarkibli ot kesimda bogʻlovchi vazifasini bajaruvchi sifatida.

Hozirgi zamon ingliz tilida kuzatiladigan majhul nisbat shakli va Continuous ning zamonli shakllarini hosil qilish uchun koʻmakchi fe'l tarzida qoʻllash qadimgi ingliz tili uchun xos emas. Hozirgi zamon tilshunosligida ushbu fe'l semantikasini ta'riflashda ikki xil fikr mavjud. Bir tomondan, ushbu fe'lning ma'noviy hajmini tobora toʻliq va keng qamrovli tasvirlashga (tasviriy grammatik va katta izohli lugʻatlarga xos) intilish kuzatilmoqda. Turli ma'nolar, tag ma'nolar, ma'nolar boʻyogʻi va shu kabilarning miqdorini ajratish, batafsil ta'riflash oʻta muhim boʻlib, ba'zan ayrim mohiyatlar orasidagi farqlarning amaliy jihatdan sezib boʻlmasligi salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. Boshqa tomondan esa, ushbu fe'l ma'nolarining keskin cheklanishi kuzatiladi, asosan, bu maktab grammatikasida kuzatiladi. Ma'no mohiyati va kontekstual qoʻllanish haqidagi alohida tasavvur tufayli bu fikrlarni bir necha jiddiy belgilangan yoʻnalishlarga ajratish tilning oʻziga xos holatining farqini aniqlik va jiddiylik bilan tushuntirib bera oladi. Bu, koʻproq, tilni oʻrganish jarayonida ushbu fe'l semantikasining koʻrgazmali tasavvuri ehtiyojlari bilan izohlanadi. Bunday yondashuvda ajratiladigan ma'no va vazifalar ba'zan shunday farqli boʻladiki, bunda ularning bir soʻzga taalluqli ekanligini isbotlashga toʻgʻri keladi [1;203]

Qadimgi ingliz tilidagi harakat fe'llarining leksik-semantik guruhlari doirasida “gan” - “bormoq” fe'li “makonda joylashish” tushunchasi ifodasi bilan bogʻliq ma'nolardagina ishtirok etishi mumkin, bu uning ma'no hajmining sezilmas qismini tashkil qiladi. Ushbu soʻzning qolgan barcha ma'nolari tadqiqot doirasidan tashqarida qoladi. Bunda asosiy vazifa lugʻatning tizimiy tahlilidan voz kechmasdan turib, semantik jihatdan qiyin leksik birliklar mohiyati hajmini yoritish uchun vosita sifatida xususiy lugʻaviy tizimni ostini tasvirlashdan foydalanishga toʻgʻri keladi.

To be fe'lining qadimgi ingliz tilidagi beon/wesan shakli faqat statik ekzistensiallikni ifodalagan. Ular boshqa fe'llardan oʻz oʻzagini oʻzgartirishi – supletiv yoʻl orqali yangi shakllar yasashi bilan farq qilgan. Beon/wesan formalarini be-, wes, es- oʻzaklaridan yasagan. Hozirgi zamon: aniqlik mayli, birlik I shaxs – éom, bĕo, II shaxs – eart, bist, III shaxs – is, biÞ; shart mayli – sie, si, beo, sŷ; istak mayli – wes, bēo. Bu fe'lning koʻplik shakli quyidagicha: aniqlik mayli – sint, bēoÞ, sind (on); shart mayli– sīen, sīn, bēon, sŷn; istak mayli – wesaÞ, beoÞ [2;126].

1. Þǔ wǽre hēr, nǽre min brōÞor dēad (Beowulf, p.126)- Sen shu erda boʻlganingda, akam oʻlmagan boʻlardi;

2. him wœs lēofre - unga yaxshi boʻlar edi;

3. hī bēoÞ gefrēfrede - ular tinchlantiriladi;

Oʻtgan zamonda bu fe'llar wœs, wǽre shaklini oladi.

Wæs- shakli birlik I, III shaxslar;

wǽre - birlik II shaxs va koʻplikdagi barcha shaxslar uchun amal qilgan. Fe'lning shaxssiz shakllari: wesan, bēon, wesende, bēonde. Bu fe'l shakllari boʻlishsiz forma yasashda “ne” yuklamasi bilan quyidagi shakllarni hosil qilgan ne is > nis, wæs>næs, newǽron, nǽron. [2;126].

1. …Þa wæs sundliden (Beowulf, p.120) – Oʻsha dengizchi edi. Bu gapda wæs – beon fe'lining III shaxs shaklida boʻlib, oʻtgan zamonda ishlatilgan.

2. Wæs sē, ren Þrēat? (Beowulf, p.186) – U zirhli qoʻshinmi?

Bu gapda wæs – beon fe'lining III shaxs birlik shakli bilan oʻtgan zamonda soʻroq formasini yasash uchun ishlatilgan.

Bu gaplarda wæs – boʻldi, edi degan ma'noni anglatib, ma'lum bir holatni ifodalamoqda, bu fe'l oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, “boʻldi”, “edi” deb tarjima qilinmaydi.

Ingliz tili grammatik strukturasida analitik shakllarning paydo boʻlishi bilan qadimgi ingliz tilidagi mavjudlikni ifodalovchi beon/wesan fe'li oʻrta asrga kelib uning mavhumroq jihatlarini bildira boshladi. Bu fe'l hozirgi zamon aniqlik mayli, birlikda I shaxs – am, II shaxs – art, III shaxs – is, shart mayli barcha shaxslar uchun – bē, buyruq mayli – bēn; koʻplikdagi shaxslarning barchasi uchun – bēn shaklga ega. [2;240].

1. Soothy, swich multitude is not honeste (Chaucer G.,p. 148) - Haqiqatdan ham bunaqa koʻpchilik odil boʻla olmaydi

2. Is his eafora nǔ heard hēr cumen(Chaucer G.,p. 28) - uning oʻgʻli qahramon boʻlib qaytdi.

Bu fe'l oʻtgan zamonda aniqlik mayli birlik I shaxs, III shaxs uchun –was. II shaxs birlik va koʻplikda – wēren formasiga ega. Boʻlishsiz formada – “ne” yuklamasi bilan quyidagi shakllarni hosil qilgan: ne am > nam, ne is > nis, ne was > nas, ne wēre > nēre [2;240].

1. At nyght were come info that hostelrye (Chaucer G.,p.104.) – Karvonsaroyga qorongʻi tushdi.

2. The chaumbres and the stables weren wyde (Chaucer G.,p.44.) – Yotoqxona va otxonalar keng edi.

Haqiqatan ham, ma'no bildiruvchi beon/wesan fe'li vaqtning tahliliy shaklini hosil qilishda ishtirok etganda, bu dalil ortiqcha isbotni talab qilmaydi va u rasmiy vazifani bajaradi, ya'ni u leksik-semantik nuqtai nazardan kelib chiqib, nolga teng keladi.

1. The knight was glad, and no ferly, and so were al that cumpanye. (Chaucer G., p.244) - Risar mamnun edi va qoʻshinining barchasi mamnun ekanligini xayratlanarli joyi yoʻk edi.

2. His dugethe weoron blithe. (Chaucer G.,p.31) - Uning qoʻshini xushchaqchaq edi.

Ma'no bildiruvchi fe'l vazifalarining an'anaviy tasnifida unchalik aniq boʻlmagan bir jihat mavjud. Koʻpincha ikki xil farq aralashib ketadi: bir tomondan, beon/wesan fe'lining mustaqil (mutloq) va bogʻlovchi ifodasi orasidagi sintaktik farq boʻlsa, ikkinchi tomondan esa, shu fe'lning “mavjudlik”, “bor boʻlmoq” ma'nosi bilan va ma'nolarning toʻliq yoʻqligi orasidagi sof semantik farq nazarda tutiladi. [6;89]. Sintaktik va semantik ta'rifning bunday bogʻlanishi qanday holatda oqlanishi mumkin. Birinchidan, agar ushbu fe'lning mutloq qoʻllanilishi doim ekzistensial yoki ushbu mohiyatga yaqinlikka ega boʻlsa, ikkinchidan esa, beon/wesan fe'lining bogʻlovchi sifatida qoʻllanilishi unda qandaydir leksik mohiyatning yoʻqligi bilan bogʻlanishi shart, ya'ni u ega va kesimli boʻlakni bogʻlashning faqat rasmiy vositasi boʻlib xizmat qilsagina oqlanishi mumkin.

1. That folc stod al in gret wonder: and weren in grete doute, and bispeken to othur (Chaucer G., p. 47) - U xalq (toʻda, olamon) qoʻrqinch va hayratda bir biriga murojaat qilib turardi.

2. For he was Epicurus owene son (Chaucer G., p. 221) - U Epikurning oʻgʻli edi.

Xulosa. Demak, ekzistensial mohiyat qadimgi va oʻrta davr ingliz tilida beon/wesan fe'lining mustaqil ma'no anglatgan shakli va “there is”,“there are” konstruksiyasi bilan ifodalangan, u oʻzining mustaqil ma'nosini oʻrta asrga kelib yoʻqota boshlagan.

ADABIYOTLAR

1. Бенвенист Э. Общая лингвистика. – М.: Прогресс, 1974.

2. льиш Б.А. История английского языка. - 4-е изд., перераб. и доп. – М., 2010

3. ерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. – Л.1974.

4.

супова, Ш. Б. (2017). О СЕМАНТИКЕ ЭКЗИСТЕНЦИАЛЬНЫХ КАТЕГОРИЙ

АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА. Научное знание современности, (2), 350-353.

5.

usupova, S. B. (2023). VERBAL CONSTRUCTIONS IN PRESENT TENSE

ENGLISH. Builders Of The Future, 1(01), 1-3.

6. isa H., George W. A history of English. – Berlin: Language Science press, 2022.

7. eowulf: An Anglo-Saxon Epic Poem. – USA, 2023

8. Chaucer G. The Canterbury Tales. – Oxford University Press, 1992