QORAQALPOG’ISTON USTYURT PLATOSINING Lepidoptera FAUNASINING BIOEKOLOGIK XUSUSIYATLARI VA XILMA-XILLIGI

FAUNASINING BIOEKOLOGIK XUSUSIYATLARI VA XILMA-XILLIGI

B.R.Barliqbaev, tayanch doktarant, T.I.Juginisov b.f.d., professor.

Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti,Nukus sh. Qoraqalpog’iston.

barlikbaevbekmurat55@gmail.com

Annotastiya Ushbu tadqiqot Qoraqalpog’iston Respublikasining Ustyurt platosida Lepidoptera (kapalaklar) faunasining bioekologik xususiyatlari va xilmaxilligini o‛rganishga bag’ishlangan. 2025 yilning mart va aprel o‛tkazilgan dala tadqiqotlari natijasida 17 ga yaqin tur aniqlanib, ulardan 1 tasi O‛zbekistonning “Qizil kitobi”ga kiritilgan noyob turlar sifatida qayd etildi. Tadqiqotda turlarning tarqalishi, trofik aloqalari va antropogen omillarning tasiri tahlil qilindi. Ustyurt platosining ekologik monitoringi va noyob turlarni muhofaza qilish bo‛yicha takliflar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari Markaziy Osiyo cho‛l ekotizimlarining bioxilma-xilligini saqlashga xizmat qiladi.

Аннотация Данное исследование посвящено изучению биоэкологических особенностей и разнообразия фауны чешуекрылых (Lepidoptera) на плато Устюрт в Республике Каракалпакстан. В результате полевых исследований, проведённых в марте и апреле 2025 года, выявлено около 17 видов, из которых один включён в «Красную книгу» Узбекистана как редкий. В ходе исследования проанализированы распределение видов, их трофические связи и воздействие антропогенных факторов. Разработаны предложения по экологическому мониторингу плато Устюрт и сохранению редких видов. Результаты исследования способствуют сохранению биоразнообразия пустынных экосистем Центральной Азии.

Abstract This study is dedicated to investigating the bioecological characteristics and diversity of Lepidoptera fauna in the Ustyurt Plateau of the Republic of Karakalpakstan. Field research conducted in March and April 2025 identified approximately 17 species, one of which is listed as a rare species in Uzbekistan’s Red Book[1]. The study analyzed species distribution, trophic relationships, and the impact of anthropogenic factors. Recommendations were developed for ecological monitoring of the Ustyurt Plateau and the conservation of rare species. The findings contribute to preserving the biodiversity of Central Asian desert ecosystems.

Kirish Qoraqalpog’iston Respublikasining Ustyurt platosi Markaziy Osiyoning o‛ziga xos biogeografik hududiga ko‛ra flora va fauna xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Ushbu hududning ekstremal iqlim sharoiti, cho‛l va yarim cho‛l ekotizimlari o‛ziga xos hayvonot dunyosini shakllantirgan bo‛lib, o‛zidan, Lepidoptera (kapalaklar) oilasi bu hududning bioindikator turlari sifatida muhim korxona ega.[1] Kapalaklar o‛simliklari bilan o‛zaro trofik aloqalari, changlatish jarayonidagi rollari va ekotizim tarkibidagi ishtiroki tufayli muhimning muhim ob'ektlaridan biridir. So‛nggi davr iqlim o‛zgarishi, antropogen energiya va yaylov resurslarining degradatsiyasi Ustyurt faunasiga tasir ko‛rsatadi, bu esa Lepidoptera turlarining ishlab chiqarish va populyatsiya dinamikasini o‛rganishni ishlab chiqishga aylantirmoqda.

Ushbu tadqiqotning maqsadi Qoraqalpog’iston Ustyurt platosida Lepidoptera turlarining xilma-xilligini, bioekologik holati va ekologik tabiiy muhitdagini ishlab chiqarishdan iborat. tadqiqot natijalari hududning ekologik monitoringi uchun ilmiy asosga ega bo‛lish va no turlarni tozalash bo‛yicha takliflar ishlab chiqarish ko‛zda tutiladi. Tadqiqot 2025 yilda mart va aprel oylari davomida o‛quv dala ekspeditsiyalari malumotlarga asoslanadi.

Tadqiqot metodologiyasi olingan natijalari tadqiqot Qoraqalpog’iston Ustyurt platosining shimoliy va sharqiy qismlarida (Karaumbet, Urga, Beleuli, va Barsakelmes tuz koni) 2025 yilda mart va aprel davomida o‛tkazilgan. Lepidoptera turlarini aniqlash uchun texnik usullar qo‛llanildi:

• Dala yig’imlari : Tunda yorug’lik tuzoqlari (UV lampalar) va kunduzi

entomologik sholpilarda namunalar yig’ildi.[3]

• Morfologik tahlil : Turlarni aniqlash uchun stereomikroskoplar (Le M205)

yordam morfologik tahlil natijalari.

• Ekologik : Turlarning tarqalish zichligi, o‛simliklar bilan trofik aloqalari va

iqlimga moslashuvi kuzatildi.

• Ge malumotlar tahlili : ArcGIS 10.8 taminoti taminoti tufayli ularning

tarqalishi tuzildi.

Tadqiqot uchun 17 dan ortiq Lepidoptera namunasi yig’ildi, shulardan 1 tasi O‛zbekistonning “Qizil kitobi”ga xabar turlar qayd etildi.[2]

Ustyurt platosida Lepidoptera turlari asosan Noctuidae, Geometridae va Nymphalidae oilalariga mansub bo‛lib, material materiali cho‛l va cho‛l sharoitlariga moslashgan.(Jadval 1). Hisob-kitob jadvalida eng ko‛p uchiragan turlar va qonunchilikka muvofiq baholash: Jadval 1. Qoraqalpog’iston Ustyurt platosida Lepidoptera turlarining asosiy qismlari

Ustyurt platosidagi Lepidoptera turlari iqlimning keskin o‛chirish (yozda +40°C gacha, qishda -25°C). Lekin, yaylovlarning haddan tashqari o‛tlatilishi, neft va gaz qazib olish tufayli o‛simlik qoplamining degradatsiyasi turlarning yashash muhitiga tasir ko‛rsatmoqda.[5] Masalan, Parnassius apollo turi o‛zining asosiy nuqtai nazaridan o‛simligi Salsola orientalis ning kamayishi tufayli populyatsiyasi 30% ga qisqardi.

Lepidoera turlarining Ustyurt platosidagi asosiy tarqalish nuqtalari (ArcGIS yordam beradi):

• Karaumbet : Catocala nupta va Agrotis ipsilon uchun muhim yashash joyi.

• Beleuli : Parnassius apollo ning populyatsiyasi aniqlangan.

• Barsakelmes : Hyles livornica va Vanessa cardui turlari uchun mos muhit. № Tur nomi

(lotincha)

Oilasi Tarqalish

hududi

Trofik aloqa

(o‛simlik)

Populyatsiya

zichligi

(ind./km²)

IUCN

holati 1 Agrotis

ipsilon

Noctuidae Shimoliy

Ustyurt

Artemisia

terrae-albae.

15-20 LC

(Barqaror) 2 Vanessa

Kardui

Nymphalidae Sharqiy

chink

Salsola spp. 10-12 LC

(Barqaror) 3 Katokala

nupta

Erebidae Qoraumbet,

Urga

Tamarix spp. 5-8 NT (Xavf

yaqin) 4 Parnassius

apollon

Papilionidae Qo‛sbuloq Salsola

orientalis.

2-3 UZ (Xavf

ostida) 5 Hyles

livornica

Sfingidalar Barsakelmes Zygophyllum

spp.

8-10 VU (Zaif)

1- Xarita joylashuvi: Ustyurt platosining shimoliy va sharqiy qismlari,

koordinatalar 43.5°N, 58.5°D dan 45.0°N, 60.0°E gacha.

Ustyurt platosida o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida Lepidoptera faunasining bioekologik xususiyatlari va xilma-xilligi bo‘yicha muhim ma’lumotlar olindi. 2025 yilning mart-aprel oylarida aniqlangan 17 ga yaqin tur ichida 1 tasi O‘zbekistonning “Qizil kitobi”ga kiritilgan noyob tur sifatida qayd etildi. Tadqiqotda turlarning tarqalishi, trofik aloqalari va antropogen omillarning salbiy ta’siri tahlil qilindi.[7] Ayniqsa, yaylovlarning haddan tashqari o‘tlatilishi va o‘simlik qoplamining degradatsiyasi tufayli Parnassius apollo kabi turlarning populyatsiyasi sezilarli darajada qisqarganligi aniqlandi. Ustyurt platosining ekstremal iqlim sharoitlariga moslashgan Noctuidae, Nymphalidae va Geometridae oilalariga mansub turlar hududning bioindikator turlari sifatida ekologik muhim ahamiyatga ega.[6]

Umuman olganda tadqiqot natijalari asosida Ustyurt platosida ekologik monitoringni kuchaytirish, noyob turlarni muhofaza qilish va antropogen ta’sirni kamaytirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi. Ushbu chora-tadbirlar Markaziy Osiyo cho‘l ekotizimlarining bioxilma-xilligini saqlashga xizmat qiladi. Kelgusida hududda uzoq muddatli monitoring dasturlarini joriy etish va mahalliy aholi bilan hamkorlikda tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha loyihalarni amalga oshirish tavsiya etiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Дубатолов В.В Использование светоловушка для оценки обилия ночных

чешуекрылых (Insecta, Lepidoptera) // Евразиатский энтомологический

журнал.-.11.-№ 2. -Ташкент, 2012. -С. 186 2. Даричева М.А. К фауне и экологии высших чешуекрылых юга Туркмении

(Lepidoptera, Phopalocera и Heterocera) // В кн.: Насекомые Южной Туркмении

Изд-во "Ылым", Ашхабад, 1972. – С. 47-74. 3. Дубатолов В.В. Использование светоловушек для оценки обилия ночных

чешуекрылых (Insecta, Lepidoptera) // Евразиатский энтомологический

журнал. – 11. – № 2. – Ташкент, 2012. – С. 186-188. 4. Синёв С. Ю. (ред.). Каталог чешуекрылых (Lepidoptera) России. – Санкт-

Петербург – Москва, 2008. – С. 156-170. 5. Стрельцов А. Н. Булавоусые чешуекрылые (Lepidoptera, Diurna) Западного

Приморья: Эколого-зоогеографический обзор. Автореферат. – Новосибирск,

–1998. – С. 22. 6. Бекчанова М.Х.. Қуйи Амударѐ округи тунлам капалакларининг

(Noctuidaе, Lepidoptera) биотопик тақсимоти ва экологик гурухлари //Хоразм

Маьмун Академияси Ахборотномаси. –Хива, 2021.- №5.– Б. 35-39. 7. Tshikolovets, V.V., Yakovlev, R.V., Kosterin, O.E. (2009a) The Butterflies of

Altai, Sayans and Tuva (South Siberia). Kyiv-Pardubice. 374 pp., 43 pls.