SAVOD OʻRGATISH METODLARIGA QIYOSIY-TANQIDIY TAHLIL

SAVOD OʻRGATISH METODLARIGA QIYOSIY-TANQIDIY TAHLIL

Atamurodova Qunduzoy G‘aniyevna

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Boshlangʻich taʼlim metodikasi kefedrasi

o‘qituvchisi

atamurodovaqunduzoy@gamil.com

Sattorova Fazilat Xolmurod qizi

Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi

2-bosqich talabasi

fazilatsattorova54@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqolada savod o’rgatish, uning vazifalari, savod o’rgatish

metodlari, o’zbek tilining tovush tuzilishi va grafikasi, oʻqish va yozishga o’rgatishning

o’ziga xos xususiyatlari ahamiyati haqida fikrlar bildirilgan.

Kalit so`zlar: o’qish, bo’g’in-tovush tahlili, tovush-harf tahlili, bo’g’inlab o’qish

tamoyili, bo’g’inga bo’lish, o’qish, yozish, savod o’rgatish, metod, alifbe, bo’g’in, hijo

usuli, harfiy metod, abjad, tovush metodi, madrasa, anlitik-sintetik tovush metodi.

Savod oʻrgatish deganda biz, maktabga ilk qadam qoʻygan, hali yozishni,

oʻqishni bilmaydigan oʻquvchilarga harf tanish, oʻqitish va yozishni oʻrgatishni

tushunamiz.

Oʻquvchilarga savod oʻrgatish oʻz oldiga bir necha vazifalarni qoʻyadi:

Yozish koʻnikmasini hosil qilish uchun bolalarda partada toʻgʻri oʻtirish,

ruchkani toʻgʻri ushlash, daftarni qiyalikda qoʻyish kabi faoliyat turlari ham oʻrgatiladi.

Milliy o‘quv dasturida har bir sinf bitiruvchiligini hisobga oladigan bo‘lsak, unda 1-

sinf o‘quvchilariga quyidagicha talab qo‘yiladi:

Og‘zaki nutq OTMT.1.NK.ON.1 unli va undosh tovushlarni toʻgʻri talaffuz qilish; OTMT.1.NK.ON.2 x va h, oʻ va u tovushlarini og‘zaki nutqda farqlash

(dasturda berilgan matnlar asosida);

OTMT.1.NK.ON.3

tengdoshlari va kattalar bilan suhbatga kirisha olish,

suhbatlashish odobiga rioya qilish (bir-birini hurmat qilish,

soʻzga chiqishni istashini hurmat bilan soʻrash, mavzu yoki

matn yuzasidan navbat bilan gapirish); OTMT.1.NK.ON.4 rasmlar, odamlar, narsalar va voqealarni ogʻzaki tasvirlash; OTMT.1.NK.ON.5 oʻquv dasturida berilgan mavzular yuzasidan gapira olish; OTMT.1.NK.ON.6 matnni qayta bayon qila olish.

Savod chiqarish va yozma nutq OTMT.1.NK.YN.1 fikr ifodalashda bir-biriga oʻxshash (satr osti, satr usti

harflari) harflarni farqlab yozish; OTMT.1.NK.YN.2 yozma nutqda x va h harflarini to‘g‘ri qo‘llash; OTMT.1.NK.YN.3 boʻg‘in koʻchirish qoidаsigа rioya qilish; OTMT.1.NK.YN.4 husnixat, tinish belgilari va imlo qoidalariga amal qilgan holda

15– 20ta so‘zdan iborat diktant yozish; OTMT.1.NK.YN.5 yil davomida o‘rganilgan fanlarga oid atamalarni farqlash va

ularni toʻgʻri yoza olish; OTMT.1.NK.YN.6 berilgan rasm asosida, odam yoki ma’lum voqeani tasvirlab,

2–3ta gap tuzib yoza olish; OTMT.1.NK.YN.7 turli mavzularda tabriknoma yoza olish.

Anglash

Oʻqish va tushunish OTMT.1.NK.A.OʻT.1 harflarning bosma va yozma shakllari muvofiqligi va farqlarini

ajratgan holda o‘qish va tushunish; OTMT.1.NK.A.OʻT.2 oʻquv dasturida tavsiya qilingan matnlardagi soʻz va

birikmalarning ma’nosini anglash; OTMT.1.NK.A.OʻT.3 darslikda berilgan lugʻatdan foydalana olish; OTMT.1.NK.A.OʻT.4 matn yuzasidan savollar bera olish;

OTMT.1.NK.A.OʻT.5

matn tafsilotlarini aniqlashtirish uchun savollarga javob bera

olish (Kim? Nima? Qayerda? Qachon? Nima uchun? Qanday

qilib? kabi); OTMT.1.NK.A.OʻT.6 o‘qilgan ertaklarning xulosasini ayta olish.

Tinglab tushunish OTMT.1.NK.A.TT.1 tinglangan tovushlarni o‘zaro farqlash va harflarga moslashtira

olish; OTMT.1.NK.A.TT.2 suhbatlashish qoidalariga rioya qilish (bir-birini hurmat qilish,

soʻzga chiqishni istashini hurmat bilan soʻrash); OTMT.1.NK.A.TT.3 xabar, buyruq, soʻroq ohanglarini farqlash; OTMT.1.NK.A.TT.4 berilgan savolni tushunish va tartibli javob bera olish; OTMT.1.NK.A.TT.5 jonli nutq, audiomatn shaklidagi matnlarning xulosasi va

gʻoyasini ayta olish.

Ushbu talablarni bajarish uchun savod oʻrgatishda tovush-harf bilan tanishtirish

unlilardan boshlanadi. Oʻzbek tilida 6ta unli fonema bor: a, e, i, o, u, oʻ. Bu jarayonda

har bir unli harf yozilishi, talaffuzi, xususiyatlari oʻquvchilarga oʻrgatiladi. Unlilardan

keyin undosh tovushlar tanishtiriladi. Oʻzbek tilida 24ta undosh tovushi bor. Yozuvda

esa 23ta harf bilan ifodalanadi: b, d, f, g, h, j (jurnal), j (joʻja), k, l, m, n, p, q, r, s, t, v,

x, y, z, gʻ, sh, ch, ng. Shulardan 3tasi harf birikmasi (sh, ch, ng), 21tasi yakka harf

hisoblanadi. Unlilarni ham, undoshlarni ham oʻrgatishda muayyan tartibga va talabga

asoslanadi.

Eski maktablarda oʻqish va yozish bir vaqtda oʻrgatilmagan. Avval oʻqishni oʻzi

oʻrgatilgan. Oʻqish hijo yaʼni boʻgʻin usuli bilan oʻrgatilgan. Hijo usulida oʻqishga

oʻrgatishni 3bosqichda amalga oshirish mumkin:

1-bosqich. Harflarning nomini yodlatish. Bu bosqichni “harfiy metod” ham

deyish mumkin. Avval yangi kelgan bolalarga kichik-kichik suralar ogʻzaki

yodlatilgan. Bolalar suralarning maʼnolarini tushunmay yod olishgan. Kichik suralar

yodlatilgandan soʻng, arab alifbosi yodlatilgan.

2-bosqich. Boʻgʻin hosil qilish (zer-u zabardan boʻgʻin hosil qilish). Harflar nomi

yodlangach, boʻgʻin hosil qilishga, yaʼni “zer-u zabar” ni oʻrgatishga oʻtilgan. Zabar

(fatha) — undoshga a tovushini qoʻshib oʻqish kerakligini bildiradi, u harf ustiga

chiziqcha shaklida yoziladi. Zer (kasra) — undoshga i tovushini qoʻshib oʻqish

kerakligini bildiradi, u harf ostiga chiziqcha shaklida yoziladi. Pesh (zamma) —

undoshga u tovushini qoʻshib oʻqish kerakligini bildiradi, u undosh harf ustiga

qoʻyiladigan undov belgiga oʻxshab yoziladi.

3-bosqich. Boʻgʻinlarni qoʻshish. Bunda oʻqituvchi oʻquvchilarga 28harf

jamlangan 8ta soʻzni yozib beradi. Masalan, abjad ( ْ اَبْجَد) soʻzida alifga zabar qoʻyib ( َا),

bega urushtirilsa ( ْ اَب), jimga zabar qoʻyib ( َ ج), dolga urushtirilsa jad ( ْ جَد) hosil boʻladi.

Bularni ikkisini qoʻshsa, abjad ( ْ اَبْجَد) soʻzi hosil boʻladi.

“Turkistonda taxminan XIX asrning ikkinchi yarmida ochilgan rus-tuzem

maktablari savod oʻrgatishda maʼlum darajada ijobiy natijaga erishdi. 1902-yilda

Saidrasul Saidazizovning tovush metodi talabiga muvofiq tuzilgan ona tili alifbosi —

“Ustodi avval” nashr etildi.

“Ustodi avval” qoʻllanmasi 3boʻlimdan iborat. Ular:

1-boʻlim: Alifbe boʻlimi. Muallif bu boʻlimda arab alfavitidagi harflarni alfavit

tartibida emas, balki harf orqali ifodalangan tovushning talaffuzi oson-qiyinligini,

harflarning yozilishi sodda yoki murakkabligini eʼtiborga olgan holdatizib chiqqan.

2-boʻlim: Alifbedan keyingi davr. Bu boʻlimda hikoya, masal va 50maqola

berilgan. Ularning ayrimlarida bilim olish targʻib qilinsa, boshqalari tarbiyaviy

mazmunda boʻlgan.

3-boʻlimi: “Alifboi Qurʼon” deb atalgan. Mazkur boʻlimda bolalarga islom

dinining muqaddas kitobi “Qurʼon Karim”ni tushunib oʻqishga oʻrgatishni maqsad

qilib qoʻygan.”1

Savod oʻrgatishning analitik-sintetik tovush metodiga rus pedagogi K. D.

Ushinskiy asos solgan. Analitikda yaxlitdan maydaga, sintetikda maydadan yaxlitga

oʻtiladi. Analitik mashqda nutq gaplarga, gap soʻzlarga, soʻz boʻgʻinlarga, boʻgʻin

tovushlarga boʻlinadi: gap — soʻz — boʻgʻin — tovush. Sintetik mashqda tovushlardan

boʻgʻin, boʻgʻinlardan soʻz, soʻzlardan gap, gaplardan bogʻlanishli nutq hosil qilish

haqida tushuncha beriladi.

Xulosa qilib aytganda, savod oʻrgatish jarayonida analitik-sintetik metodi

oʻquvchilarni faol mustaqil fikrlashga undaydi, oʻquvchilarda kuzatuvchanlikni

oshiradi, ziyraklikni oʻstiradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1. Ibragimova F.E., Farsaxonova D.R., Shukurova H.S. Mamayusupova

S.M., Xolsaidov F.B. BOSHLANG`ICH SINFLARDA ONA TILI O‘QITISH

METODIKASI 5111700 – Boshlang’ich ta’lim va sport tarbiyaviy ish bakalavriat

ta’lim yo’nalishidagi talabalar uchun darslik Toshkent 2019

2. Karima Qosimova, Safo Matchonov, Xolida Gʻulomova, Sharofat

Yoʻldosheva, Sharafjon Sariyev Ona tili oʻqitish metodikasi Toshkent “ Noshir”

nashriyoti 2009.

3. “Ona tili” Umumiy o‘rta ta’limning Milliy o‘quv dasturi. Respublika

ta’lim markazi 2022.

1 Karima Qosimova ,Safo Matchonov, Xolida Gʻulomova, Sharofat Yoʻldosheva,Sharafjon Sariyev Ona tili oʻqitish

metodikasi Toshkent “ Noshir” nashriyoti 2009. 26-bet.

4. Akbar T. Opportunities to Form Spiritual Competence in Students of the

10-11th Class //Web of Scholars: Multidimensional Research Journal. – 2022. – Т. 1. –

№. 8. – С. 160-167.

5. Rustamovich T. A. Islom Ta’limotlarda Shaxs Ma’naviyati Masalalari

//TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2021. – Т. 1.

– №. 5. – С. 186-190.

6. Rustam o‘g A. T. et al. Milliy oʻquv dasturining hayotimizdagi oʻrni

//Journal of Universal Science Research. – 2023. – Т. 1. – №. 5. – С. 88-93.

7. Rustam o‘g A. T. et al. XALQARO BAHOLASH DASTURI ASOSIDA

O‘QUVCHILARNING BILIMINI BAHOLASH METODOLIGIYASI //Journal of

Universal Science Research. – 2023. – Т. 1. – №. 5. – С. 94-100.

8. Rustam o‘g A. T. et al. Oliy ta’limda korrupsiyaga qarshi kurashish

//Journal of Universal Science Research. – 2023. – Т. 1. – №. 5. – С. 101-109.

9. Akbar To‘raqulov Rustam o‘g‘li, & Xurramova Aziza Abdurasul qizi.

(2023). XALQARO BAHOLASH DASTURI ASOSIDA O‘QUVCHILARNING

BILIMINI BAHOLASH METODOLIGIYASI. Journal of Universal Science

Research, 1(5), 94–100. Retrieved from

10. Akbar To‘raqulov Rustam o‘g‘li, & Abdullayeva Xumora O‘tkirbekovna.

(2023). TA’LIM METODLARI VA VOSITALARI. Journal of Universal Science

Research, 1(5), 503–508. Retrieved from

11. Akbar To‘raqulov Rustam o‘g‘li, & Choriyeva Diyora Muhiddinovna.

(2023). Boshlang‘ich ta’limda tarbiya metodlari. Journal of Universal Science

Research, 1(5), 509–512. Retrieved from

12. Saidova Parvina Mirzo qizi, & Murodullayeva Zaytuna Abdulloyevna.

(2023). SHARQ MUTAFAKKIRLARINING MA’NAVIY TARBIYA HAQIDAGI

TA’LIMOTLARI . Journal of Universal Science Research, 1(5), 340–351. Retrieved

from http://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/view/665

13. Saidova Parvina Mirzo qizi, & Saparova Shalola Sheraliyevna. (2023).

ABDURAUF FITRATNING “OILA” ASARIDAGI MA’NAVIY-AXLOQIY

QARASHLARI. Journal of Universal Science Research, 1(5), 352–362. Retrieved

from http://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/view/666

14. Saidova Parvina Mirzo qizi, & Pardayeva Sevara Abdunosir qizi. (2023).

1-4-SINF O‘QUVCHILARIDA MA’NAVIY TARBIYA INDIKATORLARINI

SHAKLLANTIRISH MAZMUNI. Journal of Universal Science Research, 1(5), 363–

373. Retrieved from http://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/view/667