«SHÁRIYAR» DÁSTANÍNDA TROPLARDÍŃ JUMSALÍWÍ

«SHÁRIYAR» DÁSTANÍNDA TROPLARDÍŃ JUMSALÍWÍ

G.Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti,

B.Mámbetullaeva – Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, 1-kurs magistrantı

Annotaciya: Házirgi waqıtta folklorlıq shıǵarmalardıń teksti menen shuǵıllanıw folkloristika hám lingvistika ilimleri arasında turǵan úlken másele. Bul másele házirgi kúnde óz sheshimin tawıp, kópshilik dóretpelerdiń tillik ózgeshelikleri úyrenilmekte. Usınday úyreniliwi tiyis bolǵan máselelerdiń jáne biri qaraqalpaq folklorında «Sháriyar» dástanı tilinde troplardıń qollanılıw ózgeshelikleri. Sol tiykarda dástan tilindegi troplardıń jumsalıw ózgesheliklerine itibar qarata otırıp, ondaǵı metafora, teńew, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, litota hám ironiya sıyaqlı troplardıń qollanıw ózgeshelikleri analiz etildi.

Tayanısh sózler: trop, metafora, teńew, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, litota.

Qaraqalpaq folklorınıń poetikasın izertlew sońǵı dáwirlerde ilimpazlarda úlken qızıǵıwshılıq tuwdırıp kiyatırǵan áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp sanaladı.

Folklorlıq dóretpelerdiń til ózgesheliklerin izertlew qaraqalpaq til biliminde XX ásirdiń 70-jıllarınan baslap qolǵa alına basladı. Olardan O.Bekbawlov [8], Sh.Ábdinazimov [2], G.Allanazarova[4], G.Qarlıbaeva [5], B.Yusupova [6] hám taǵı basqa ilimpazlarımız óz ilimiy miynetleri arqalı qaraqalpaq lingvopoetikasınıń rawajlanıwına úlken úles qostı.

Qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretiwshiliginde kópshilik dástanlar ádebiyattanıw ilimi kóz qarasınan da lingvistikalıq kóz qarastan da izertlenip kiyatır. Al usı dástanlardan «Sháriyar» dástanı arnawlı túrde úyrenilmedi. Mine, sonıń ushın da, biziń bul jumısımızda tiykarınan, «Sháriyar» dástanında tildiń kórkemlew qurallarınıń jumsalıwı, yaǵnıy ondaǵı kórkem súwretlew qurallarına hám olardıń dástan mazmunın bayıtıwdaǵı qatnası máselelerine dıqqat awdarıldı.

Trop sózine belgili ilimpazlar Q.Jarımbetov hám B.Genjemuratovlar tómendegishe anıqlama beredi: «Sózdiń awıspalı mánisiniń metafora, epitet, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, teńew, litota... sıyaqlı birqansha túrleri bar. Troplardı qollanıwdaǵı maqset qanday da bir nárse, waqıya, hádiyse haqqında anıq tolǵanıslı tásir qaldırıw ushın oǵan usıǵan sáykes basqa bir nárse yaki waqıyanıń belgisi kóshiriledi, salıstırıladı, uqsaslıq belgileri ashıp beriledi. Adam turmısındaǵı waqıyalar qubılıslar arasındaǵı bizge kórinbegen, biraq jazıwshı yamasa shayırdıń ótkir názeri kóre alǵan hám óz shıǵarmasında paydalanǵan uqsaslıq, baylanıslılıq tiykarındaǵı awıspalı súwretlew quralları oqıwshını tańlandıradı, zawıq baǵıshlaydı [7].» «Sháriyar» dástanı da kórkemlik jaqtan bayıtılıwı arqalı dástan tıńlawshını qızıqtıradı hám estetikalıq tásir etedi. Dástannıń kórkem tili bay hám sulıw. Ásirese, dástanda troplardıń kóp jumsalıwı, xalqımızdıń, jırawlardıń onı sheber isletiwinde kórinedi.

Teńew. Folklorda da, jazba ádebiyatta da eń ónimli qollanılatuǵın kórkemlew qurallarınıń biri teńew bolıp esaplanadı. Kórkem shıǵarmalarda bir zat yaki qubılıstı ekinshi bir zat yaki qubılıs penen salıstırıp súwretlew teńew dep ataladı. «Sháriyar» dástanında teńewler jiyi ushırasadı. Bul dástannıń obrazlılıǵın hám kórkemligin arttırıwda júdá úlken xızmet arqarǵan. Dástanda teńew, tiykarınan, -day, -dey kelbetlik jasawshı qosımtalar arqalı bildirilgen:

Toǵızınıń ústine qızlarımızdı berip, botaday bozlatıp qoyǵannan, kólde júrsek bolmay ma, shólde júrsek bolmay ma [8;11]? Kenelegen qoyanday búgejeylep mamań baǵqa názer etip qaradı [8;50]. Ekewi botalı túyedey bozlastı. Qozılı qoyday mańırastı. Jaralı quwday sıńsıstı [8;79]. Kiyiktey moynın buradı [8;8]. Búrkittey pánje saldı [8;89]. Bul qatarlarda dástandaǵı personajlar hám olardıń is-háreketi janlı-janzatlarǵa teńelgen. Mısalı, qızlar botaǵa, Mástan mamanıń háreketlerin kenelegen qoyanǵa, Sháriyar menen Ánjimniń tabısıwın túye, qoy, quwǵa teńestirgen.

Shappattay nan qayır-quda berińler, // Tandır basındaǵı turǵan biybishler. [8;26] Bunda nannıń kólemi onı shappatqa teńew arqalı bildirilgen.

Uldayın kórgen qızıńa, // Jibergen xannan jawshıman [8;10]. Bul mısalda qaraqalpaq tilinde derlik qollanılmaytuǵın -dayın qosımtasınan paydalanǵan. Bul qosımta -day qosımtası menen xizmeti jaǵınan birdey. Bunda tiykarınan buwın sanların saykeslew ushın eki buwınlı qosımta qollanǵan.

Suw atası Sulayman suw zálelin tiydirmey, balıq kibi tuwlatıp saqlay berdi ballardı [8;18]. Qarasa – shiyshe kibi suw bolǵan, kindiginen baylanǵan, adam súwretindegi bir qara tastı kóredi [8;60]. Qálendar sıpatta bolıp // Kóshepazlıq etedi [8;7]. Bul mısallarda dástanda teńew jasawda tek qosımtadan emes al tirkewishlerden de paydalanılǵanlıǵın kóriwimiz múmkin. Ulıwma aytqanda, dástannıń kórkemligin bayıtıwda teńewler júda kóp jumsalǵan. Pashsha turıp oyladı, at basınday som júregi qanaǵa sıymay tuwladı.

Metafora. Metafora – kórkem shıǵarmada eń ónimli qollanılatuǵın troplardıń biri. Metafora zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan awıspalı súwretlewdiń túri [9]. «Sháriyar» dástanında metoforalar júdá kóp jumsalǵanlıǵın kóriwimiz múmkin: Eldiń aldı jatqan soń, ot qızılı semgen soń, altın taxtan túsedi, etek-peshin kesedi [8;7]. Bir perzenttiń daǵı ushın, bir tırnaqtıń zarı ushın, altın taxtınan túsip, etek-peshini kesip, qálender sıpatında baratır [8;9]. Xan qasında bóriler, “bórimen”, dep júrgenler [8;9]! Qaramannıń qoynında ekki birdey gáwharı shamshıraqtı kórdi [8;35]. Gúlsharadan tuwǵan bala emes, bále eken, janbaytuǵın shala eken, munıń ilajın óziń kóre gór, mama [8;17].

Bular «Sháriyar» dástanındaǵı qara sóz qatarlarında qollanılǵan metaforalar bolıp, birinshi gáptegi metafora kóp mánili sóz arqalı bildirilgen. «Eldiń aldı» dep eldiń kópshiligin ańlatpaqshı bolǵan. Ekinshi gápte «perzenttiń daǵı» sózi házirge shekem ónimli qollanılatuǵın metaforlardıń biri. Úshinshi gápte xan qasındaǵı hámeldarlar bórige salıstırılǵan, bunda metafora betlik qosımtalı hám betlik qosımtasız tikkeley salısırılǵan. Keyingi mısalda «gáwharı shamshıraq» sózi arqalı Sháriyar hám Ánjim názerde tutılǵan. Al, aqırǵı gápte metafora «eken» sóziniń dizbeklesip keliwinen bolǵan.

Otız eki sazlardı // Bir qulaqtan dúzetip // Patshalıqtan sherttirdi [8;39]. Bunda metafora kóp mánili sóz arqalı bildirilgen.

Dástanda qara sóz qatarlarında da, qosıq qatarlarında da kórkem súwretlew quralları júdá sheber berilgen. Mısalı: Sizler – temir, biz – kómir, Eritmege kelgenmen [8;16]. Bul qatarlarda meaforalar betlik qosımtalarısız tikkeley uqsatılǵanlıǵın kóriwimiz múmkin.

Eki qoydıń balasın // Telitpege kelgenmen // Ashılǵan baǵdıń lalası [8;16]. Bul qatarlar dástandaǵı Toman wázirge tiyisli bolıp, baydıń qızlarına jawshı bolıp kelgende, olardı qoy balasına, baǵ lalasına teńep kórsetedi.

Shappay-jelmey mayrıldım // Jez qanattan qayrıldım // Quda bergen perzentimnen // Kóp kún boldı ayrıldım [8;16]. Bul qatarlar Gúlsharanıń tilinen bayanlanǵan bolıp, ol ózin mayırılǵan atqa, qanatı qayırılǵan qusqa megzetedi. Biraq, anıq nege megzetilgeni aytılmaǵan, onı qosıqtıń mazmunı arqalı bilip alıwımız múmkin.

Dástanda metoforalar tek personajlardı qanday da bir predmetke uqsatıw mánisinde ǵana emes al, erkeletiw mánisinde de kelgen. Bunday metoforalar Gúlshara, Sasıwar, Aqbota tárepinen balalarına qarata aytılǵanlıǵın kóriwimiz múmkin. Mısalı: Jaz bolsa háwjiregen tawda bulaǵım // Senseń meniń háwjarımsań, qaraǵım [8;32]. Qarańǵıda qaraǵım // Qarmar qolım, shıraǵım // Asqar tawım aybatım // Belgenemniń mádeti // Dizgenemniń quwatı // Keynimde júrse quwatım // Hám quyrıǵım, qanatım // Sal qulaǵıń gá tıńla // Sháriyarday perzentim [8;42]. Jazlarda máwjiregen tawda bulaǵım // Senseń meniń gáwharımsań, shıraǵım [8;43].

Dástanda metaforalar Ánjimniń tilinen de bayanlanadı: Bir sawlıqta jup qozı // Biri sen de, biri men [8;78]. Bir túyede eki órkesh // Aldıńǵı órkesh sen ediń // Keyingi órkesh men edim [8;79]. Bunda Ánjim ózi menen aǵasın jup qozıǵa, túyeniń eki órkeshine megzetedi.

Ulıwma aytqanda, dástanda metaforalar hár túrli formalarda, sheber túrde berilgen.

Metonimiya. Metonimiya atamasına T. Boboev tómendegishe sıpatlama beredi: «Bir predmet yaki hádiyse atamasın ishki baylanıs (túsiniktegi jaqınlıq) tiykarında basqa sóz benen orın almastırıw arqalı metonimiya payda etiledi [10].» Metonimiya – sózdiń awıspalı mánisine tiykarlanǵan troplardıń bir túri bolıp, bul kórkemlew quralı da «Sháriyar» dástanınıń kórkemlik ózgesheligin támiyinlewde úlken ámiyetke iye bolıp esaplanadı: Aǵzında bar allası // Tilinde bar sanası [8;7]. Qudadan úmitsiz ońbas // Úmitsiz – shaytan [8;14]. Bul qatarlarda birinshi mısalda «alla» sózi metonimiya bolıp kelgen. Bunda metonimiya personajdıń iymanı bar yamasa dinniń jolın tutqanlıǵın bildiredi. Ekinshi mısalda bolsa atlıqlasqan kelbetlik arqalı metonimiya jasalǵan. Yaǵnıy bunda adam óz atı menen emes al, óziniń sıpatı belgisi menen atalǵan.

Sinekdoxa. Sinekdoxa grek tilinen alınıp, uqsatıw mánisinde. Kórkem shıǵarmada bir pútinniń ornına onıń bir bólegin alıp súwretlew quralı [11]. Sinekdoxa pútinniń ornına onıń bólegin yamasa bólektiń ornına pútinin súwretlew arqalı bildiriledi. «Sháriyar» dástanında Darapsha perzentsiz boladı, sonıń ushın taxtınan túsip, el gezedi: Bir perzenttiń daǵı ushın, bir tırnaqtıń zarı ushın, altın taxtınan túsip, etek-peshini kesip, qálender sıpatında baratır [8;9]. Geybir adam tırnaǵına zar edi // Sizlerdi kórmegen adam bar edi [8;34].

Bul mısalda bala, perzent sózleri «tırnaq» sózi arqalı bildirilgen. Sinekdoxanıń bul túri házirgi qaraqalpaq tilinde de ónimli qollanıladı hám kópshilik ushın túsinikli.

Kóz jiberip Shaxidarap // Aldına qarasa // Jıltıldaǵan otlardıń // Bir saǵımın kóredi [7]. Bul mısalda úy, shańaraq mánisi “ot” sózi arqalı berilgen. Yaǵnıy, ot, oshaq aldıńǵı waqıtları hárbir úydiń bir bólegi bolıp esaplanǵan.

Giperbola. Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, sharayatlardı, personajlardı, olardıń is-háreketlerin hádden tıs úlkeytip, asıra súwretlew giperbola dep ataladı [11]. Giperbolalar, ásirese, dástanlarda bas qaharmandı súwretlew, onıń batırlıǵın, kúshliligin táriyplew ushın qollanıladı. Sonday-aq, atlardıń, tulparlardıń shapqırlıǵın asıra súwretlewde giperbolalar ayırıqsha xızmet atqaradı. Al, «Sháriyar» dástanı qaharmanlıq dastan bolmaǵanı ushın giperbolalıq súwretlewler qaharmanlıq dástanlarǵa qaraǵanda siyrek ushırasadı: Sińlilerim, gápime qulaq salıń, kewlimde bir isim bar. Shaxidarap meni alsa, sáwgilik yarı qılsa, bir pillanıń jipeginen, qırq mıń adamǵa shádir-shámen tamam etip berer edim [8;8]. Atam ıqtıyarımdı berse, «qálegenińe tiy» dese, Shaxidarap meni alsa, sáwgilik yarı qılsa, bir arpanıń dánesinen, qırq mıń adamǵa azıq, at jemi tamam etip berer edim men [8;8].

Bul qatarlar Gúlsharanıń eki ájapası tilinen bayanlanǵan bolıp, isenimge tuwrı kelmeytuǵın dárejede súwretlengen. Sonday-aq dástanda tómendegidey giperbolalıq súwretlewlerdi ushıratıwımız múmkin: Aqqan suwday jılısıp // Tabanın jerge tiydirmey // Júz toqsanlıq jorǵaday // Shaptı bedew tolıqsıp // Tabanı tasqa shaqıldap // Qaytqan ǵazday ǵaqıldap // Attan aqqan terleri // Abılaysań jawınday // Quwday moynın sozadı // «Dax» degende árebi at // Ushqan qustan ozadı [8;59]. Shaqalaqlap kúledi // Qus kúlgen waqtında // Jer de kúle beredi // Kók te kúle beredi [8;62]. Bul mısallarda attıń shapqırlıǵı qustıń ushıwına, onıń terleri jawınǵa teńelip asıra súwretlengen. Al Búlbúlgóya kúlgende jer hám aspan qosılıp kúledi dep keltiriledi.

Litota. Litota – grek tilinen alınǵan bolıp, ápiwayılıq, kishilik degen mánislerdi bildiredi. Litota súwretlep otırǵan zattı yamasa qubılıstı obrazlı etip qollanıw ushın qollanıladı. Ol – giperbolaǵa qarama-qarsı túsinik. Súwretlew obyektin kishireytip kórsetiw litota dep júritiledi [9]. «Sháriyar» dástanında litotalıq súwretlew az sanda jumsalǵan bolsa da, onıń obraz jasawda áhmiyeti úlken: Ózi bir shappattay nashar, onıń gúnasın, obalın ólshegende adamǵa tarıdaydan da jetispes [8;24].

Bul mısalda Gúlshara obrazı litota arqalı súwretlengen bolıp, onıń ilajsızlıǵı, ázziligi «shappatay» sózi arqalı ele de ashıp berilgen.

Ironiya. Ironiya – grek tilinen jortaǵa degen mánisti ańlatadı. Belgili bir qubılıstı, adamnıń minez qulqın mısqıllaw, dálkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kórkem súwretlewdiń bir túri. «Sháriyar» dástanında da birqansha sózler ironiya menen berilgen. Bul tiykarınan Mástan mama hám Darapshnıń tilinen bayanlanadı: Munnan basqa «balańdı» // Kórgenim joq men sirá // Quda bergen «perzentke» // Qayıl bolǵıl biyshara [8;19]. Qutlı bolsın alǵanım // Eki birdey «ulıńız» [8;21].

Bul qatarlarda qostırnaq ishindegi bala, perzent, ul sózleri ironiyalıq usılda berilgen bolıp, pıshıq penen kúshik názerde tutılǵan.

Dástanda troplar ónimli hám sheber túrde qollanılǵan. «Sháriyar» dástanı turmıslıq dástan bolǵanlıǵı ushın giperbolalıq súwretlew qaharmanlıq dástanlarǵa qaraǵanda az muǵdarda jumsalǵan, al metafora, teńew sıyaqlı qurallardan keń hám sheber túrde paydalanılǵanlıǵın kóriwimiz múmkin.

Juwmaqlap aytqanda, «Sháriyar» dástanında troplardıń jumsalıwın úyreniw arqalı dástannıń poetikası ol xalqımız ortalıǵında qáliplesken turmıs shárayatlarımızdı, dúnyaǵa kóz qaraslarmızdı, úrip-ádet dástúrlerimizdi kórkem poetikalıq dárejege kótergen miyras, ruwhıy múlkimiz bolıp tabıladı dep ayta alamız. Dástannıń kórkemlik ózgesheligi tek jırawdıń sheberligin emes, al xalqımızdıń áyyemnen sóz ónerin qádirlegen sózge sheber, mádeniyatı bay xalıq ekenligin de kórsetedi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Bekbawlov O. Qaharmanlıq epostıń arab-parsı leksikası hám onıń tariyxıy lingvistikalıq xarakteristikası. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1979. 2. Ábdinazimov Sh. Berdaq shıǵarmalarınıń tili. Tashkent, 2006. 3. Ábdinaimov Sh. Lingvofolkloristika. 2018. 4. Qarlıbaeva G. Ájiniyaz shıǵarmaları tiliniń semantika-stilistikalıq ózgeshelikleri. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2017. 5. Allambergenova G. I.Yusupov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń stillik qollanılıwı. Nókis, 2019 6. Yusupova B. Fonostilistika. Tashkent, 2021. 7. Járimbetov Q. Genjemuratov B. Ádebiyat teoriyası. Tashkent, «Sano-standart», 2018. 8. Qaraqalpaq folklorı V tom. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1997. 9. Dosımbetova A. Ádebiyatta kórkemlew quralları. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2017. 10. Boboev T. Adabiyotshunoslik asosları. Toshkent, «Ózbekiston», 2002. 11. Jarimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2012. 12. Айназарова, Г., & Алламбергенова, Г. (2016). АДЪЕКТИВЛИК

ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР ҚУРАМЫНДА КЕЛБЕТЛИКЛЕРДИ

ЖУМСАЛЫЎ. ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО

УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 32(3), 131–133. извлечено от

13. Алламбергенова, Г. (2017). И.ЮСУПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА АДЪЕКТИВ

ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДИҢ СТИЛЬЛИК ҚОЛЛАНЫЛЫЎЫ. ВЕСТНИК

КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ

БЕРДАХА, 35(2), 153–155. извлечено от 14. И. Юсупов шығармаларында фразеологизмлер менен психологиялық халаттың берилиўи. Ilim ha’m ja’miyet А Гулжахан No’kis 1, 16-17, 2017

15. Алламбергенова, Г. (2016). ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗ ДИЗБЕКЛЕРИНДЕГИ

СИНОНИМИЯ (И.Юсупов шығармалары мысалында).ВЕСТНИК

КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ

БЕРДАХА, 33(4), 119–122. извлечено от 16. Фразеологиялық сөз дизбеклериниң көркемлеў қураллары хызметинде қолланылыўы А Гулжахан Актуальные вызовы современный науки. VI Международнаянаучная конференция, 2016 17. Юсупов асарларида синоним фразеологизмларнинг услубий қўлланилиши АИ Гулжахан Ilm sarchashmalari. Urganch 6, 71-75 18. Фраземалардың узуал стильлик функцияларда қолланылыўы Мумтоз адабиёт ва жамиятни маънавий янгилаш масалалари» А Гулжахан Халқаро илмий,2017 19. Выражение психологических состояний посредством фразеологизмов в произведениях И. Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Российская тюркология,58-64,2018 20. Юсупов поэзиясында соматикалық фразеологизмлердиң стильлик қолланыўы АИ Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No’kis 4, 11-13