TIBBIYOT OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA “RADIATSION DOZA VA XAVFSIZLIK” MAVZUSINI MULTIMEDIYA VOSITALARI ASOSIDA O‘QITISH.

MAVZUSINI MULTIMEDIYA VOSITALARI ASOSIDA O‘QITISH.

Ergashev Asqar Jong’oboyevich, Samarqan davlat tibbiyot unversiteti “Informatsiyon texnologiyalar, biofizika va tibbiy fizika” kafedrasi p.f.f.d. Bozorov Erkin Xodjiyevich, O‘zbekiston Respublikasi fanlar Akademiyasi yadro fizika instituti, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universitet professori. Mamarajabov Davron Srojiddinovich, Samarqan davlat tibbiyot unversiteti “Informatsiyon texnologiyalar, biofizika va tibbiy fizika” kafedrasi asisstenti.

Annotatsiya

KIRISH

zamonaviy tibbiyotda diagnostika va terapiya jarayonlarida radiatsion texnologiyalarning keng qo‘llanilishi bo‘lajak tibbiyot mutaxassislarida radiatsion doza nazorati va xavfsizlik madaniyatini shakllantirish zaruratini oshirmoqda.

MAQSAD

tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida "Radiatsion doza va xavfsizlik" mavzusini multimediya va innovatsion axborot texnologiyalari asosida o‘qitishning ilmiyuslubiy omillarini tahlil qilish hamda ta’lim samaradorligini oshirish mexanizmlarini asoslash.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqot Samarqand davlat tibbiyot universiteti va Toshkent davlat tibbiyot universiteti bazasida olib borilib, unda an’anaviy hamda multimediali (animatsiya, 3D modellashtirish, virtual laboratoriya va interfaol simulyatsiyalar) o‘qitish usullarini qiyosiy va ped-tajriba tahlil qilish metodlaridan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

murakkab fizik dozimetriya birliklari (Rad, Grey, Rentgen, C/kg) va nurlanish harakatlarini vizual modellashtirish talabalarda nazariya va amaliyot o‘rtasidagi uzviylikni ta’minlagani asoslandi; tajriba guruhlarida mavzuni o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 20–25% ga oshib, talabalar faolligi 1,5 barobarga ortgani aniqlandi.

XULOSA

multimediali ta’lim texnologiyalarini o‘quv jarayoniga joriy etish talabalarning vizual va fazoviy tafakkurini rivojlantirib, ionlashtiruvchi nurlanish manbalari bilan ishlashda amaliy xavfsizlik ko‘nikmalari hamda mas’uliyatli radiatsion madaniyatni shakllantirishning samarali vositasi ekani isbotlandi.

Kalit so‘zlar: radiatsiya, radiatsion doza, xavfsizlik, tibbiy ta’lim, multimediya, interfaol usul, simulyatsiya, innovatsion texnologiyalar.

ПРЕПОДАВАНИЕ ТЕМЫ «РАДИАЦИОННАЯ ДОЗА И БЕЗОПАСНОСТЬ» В

МЕДИЦИНСКИХ ВУЗАХ НА ОСНОВЕ МУЛЬТИМЕДИЙНЫХ СРЕДСТВ.

Эргашев Аскар Жонгобоевич, доктор философии по педагогическим наукам (PhD), кафедра «Информационные технологии, биофизика и медицинская физика», Бозоров Эркин Ходжиевич, Институт ядерной физики Академии наук Республики Узбекистан, профессор Национального университета Узбекистана имени Мирзо Улугбека. Мамараджабов Даврон Сроджиддинович, ассистент кафедры «Информационные технологии, биофизика и медицинская физика»,

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

широкое применение радиационных технологий в современной медицине требует формирования у будущих специалистов высокой радиационной культуры и навыков обеспечения безопасности при работе с ионизирующим излучением.

ЦЕЛЬ

научно-методический анализ применения мультимедийных технологий при обучении теме «Радиационная доза и безопасность» в медицинских вузах и обоснование их эффективности в повышении качества образования.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

исследование проведено на базе Самаркандского и Ташкентского государственных медицинских университетов с использованием методов сравнительного педагогического эксперимента, наблюдения и анализа результатов внедрения мультимедийных средств (3D-моделирование, виртуальные лаборатории, интерактивные симуляции).

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

наглядная визуализация сложных физических единиц дозиметрии (Рад, Грей, Рентген, Кл/кг) и процессов излучения способствовала углублению знаний студентов; в экспериментальных группах уровень усвоения материала вырос на 20–25%, а активность студентов увеличилась в 1,5 раза.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

использование мультимедийных средств трансформирует пассивное обучение в интерактивный процесс, развивает визуальное мышление и является эффективным инструментом формирования практических навыков радиационной безопасности у студентов-медиков.

Ключевые слова: радиация, радиационная доза, безопасность, медицинское образование, мультимедиа, интерактивный метод, симуляция, инновационные технологии.

TEACHING THE TOPIC "RADIATION DOSE AND SAFETY" BASED ON MULTIMEDIA

TOOLS IN HIGHER MEDICAL EDUCATION INSTITUTIONS

Ergashev Asqar Jong’oboyevich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences, Department of Information Technologies, Biophysics, and Medical Physics, Samarkand State Medical University. Bozorov Erkin Khodjiyevich, Institute of Nuclear Physics of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, Professor at National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek. Mamarajabov Davron Srojiddinovich, Assistant at the Department of Information Technologies, Biophysics, and Medical Physics, Samarkand State Medical University.

Annotation

INTRODUCTION

the expanding use of radiation technologies in modern medical diagnostics and therapy highlights the critical need to foster radiation safety awareness and dosage control skills among future healthcare professionals.

OBJECTIVE

to analyze the scientific and methodological aspects of teaching "Radiation Dose and Safety" using multimedia tools in medical higher education institutions and evaluate their impact on educational efficiency.

MATERIALS AND METHODS

conducted at Samarkand and Tashkent State Medical Universities, this study employed comparative pedagogical experimentation, analyzing the integration of multimedia assets—including 3D models, virtual laboratories, interactive simulations, and visual demonstrations—against traditional lecturing methods.

DISCUSSION AND RESULTS

visualizing complex physical dosimetry concepts (Rad, Gray, Roentgen, C/kg) significantly enhanced conceptual understanding; experimental groups taught via multimedia demonstrated a 20–25% increase in topic mastery and a 1.5-fold rise in active student participation.

CONCLUSION

integrating multimedia technologies transitions learning from passive absorption to active engagement, fosters spatial reasoning, and proves to be an essential mechanism for developing practical radiation safety culture in medical training.

Keywords: radiation, radiation dose, safety, medical education, multimedia, interactive method, simulation, innovative technologies.

Bugungi kunda tibbiyot sohasida radiatsion texnologiyalar — diagnostika, terapiya va ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, radiatsiya bilan ishlash jarayonida xavfsizlik choralariga rioya etish, dozalash nazoratini to‘g‘ri amalga oshirish va radiatsion madaniyatni shakllantirish dolzarb masalaga aylangan. Tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida bu mavzuni o‘qitishda an’anaviy ma’ruza usullari ko‘pincha talabaning passiv o‘rganishiga olib keladi. Shu sababli, ta’lim jarayoniga multimediya vositalarini joriy etish zarurati ortib bormoqda. “Radiatsion doza va xavfsizlik” mavzusi tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida o‘qitiladigan “Yadro texnologiyalari” fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu mavzuning asosiy maqsadi — talabalarni ionlashtiruvchi nurlanish manbalari bilan ishlashda xavfsizlik choralariga amal qilish, radiatsion dozalashni nazorat qilish, va inson salomatligini himoya qilish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar bilan qurollantirishdan iboratdir. An’anaviy dars usullarida murakkab fizik jarayonlarni talabalarga tushuntirish qiyin bo‘lganligi sababli, multimediyali o‘qitish texnologiyalarini qo‘llash ushbu mavzuni o‘zlashtirishda katta samaradorlik beradi. Multimedia texnologiyalari — bu matn, grafika, video, animatsiya va audio elementlarining birlashgan shakli bo‘lib, ular orqali radiatsion jarayonlar ko‘rgazmali va interaktiv tarzda tushuntiriladi.

Minimal muhim faoliyat - xonada yoki ish joyida ochiq ionlashtiruvchi nurlanish manbasining faoliyati, undan yuqori bo’lsa, ushbu manbadan foydalanish uchun davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati organlarining ruxsati talab qilinadi, agar minimal muhim o’ziga xos faoliyat qiymati bo’lsa. ham oshib ketdi. Bq da ifodalangan.

Rad - so’rilgan nurlanish dozasining tizimsiz o’lchov birligi bo’lib, 1 gramm to’qimalarga 100 erg energiya to’planishi sifatida aniqlanadi. 1 rad=100 erg/g =0,01 J/kg =0,01 Gy =2,388 10-6 kal/g. 1 rentgen ta’sir qilish dozasi bilan havoda so’rilgan doz 0,85 rad (85 erg / g) bo’ladi.

Grey (Gy) - so’rilgan doza birligi. SI birliklarida: 1 Gy=1 J / kg =100 rad.

1 C/kg - SI tizimidagi ta’sir qilish dozasi birligi. Maxsus nomi yo’q. Bu gamma yoki rentgen nurlanishining miqdori bo’lib, 1 kg quruq havoda 6,24 ·1018 juft ion hosil qiladi, ular har bir belgining 1 kulon zaryadini olib yuradi. (1 ta kulon = 3·109 CGS birligi = 0,1 CGS birligi). 1 C/kg ning fizik ekvivalenti 33 J/kg (havo uchun). rentgen va C / kg o’rtasidagi munosabatlar quyidagicha: 1 p = 2,58 ·10-4 C/kg - aniq. 1 C / kg = 3,88· 103 p - taxminan.

Rentgen (p) - ta’sir qilish dozasining tizimli bo’lmagan birligi. Bu 1 sm3 quruq havoda (normal sharoitda og’irligi 0,001293 g) 2,082 ·109 juft ion hosil qiladigan gamma yoki rentgen nurlanishining miqdori. Bu ionlar har bir belgining 1 elektrostatik birlik zaryadiga ega bo’lib, ish va energiya birliklarida havo tomonidan so’rilgan 0,114 erg energiya (6,77· 104 MeV) bo’ladi. (1 erg = 10-7 J = 2,39· 10-8 kal). 1 g havoga aylantirilganda, bu 1,610 ·1012 juft ion yoki 85 erg / g quruq havo bo’ladi. Shunday qilib, rentgen nurining fizik energiya ekvivalenti havo uchun 85 erg / g ni tashkil qiladi. 1 p = 7,06 104 MeV/sm3=5,47 107 MeV.g=0,114 erg/sm3 =87,7 erg/g = 2,58 10-4 S/kg. Rentgen apparati 3 MeV rentgen va γ- nurlanishning energiya qiymatiga qadar ishlatilishi mumkin. Bir rentgen nuridan yumshoq biologik to’qimalar radiatsiya ta’sirini oladi,

Nurlanish dozasi - ionlashtiruvchi nurlanish energiyasi (zarralar va kvantlar oqimi), nurlangan modda tomonidan so’riladi va uning massa birligiga hisoblangan. Bu radiatsiya ta’sirining o’lchovidir.

Radiatsiya manbasini o’rab turgan havo muhitida yuzaga keladigan doza maydonini tavsiflash uchun ta’sir qilish dozasi tushunchasi qo’llaniladi. Ta’sir qilish dozasi γ - gamma va rentgen nurlanishining havodagi ionlashtiruvchi ta’siriga asoslangan miqdoriy xarakteristikasi - nisbat. havoda yaratilgan bir xil belgidagi barcha ionlarning umumiy zaryadining dq bu hajmdagi havo massasiga.

EHM dozasi ionlashtiruvchi nurlanishning energiya salohiyatini belgilaydi. Bu tushuncha 1÷3 MeV diapazonida energiyaga ega foton nurlanish maydonini baholash uchun kiritilgan. Havo va biologik to’qimalarning samarali atom raqamlari yaqin, havo foton nurlanishi uchun to’qimalarga ekvivalent muhit hisoblanadi. Ta’sir qilish dozasini havo massasi Dm uchun zaryadlangan zarrachalarning kinetik energiyasiga aylantirilgan gnurlanish energiyasining bir qismi sifatida aniqlash mumkin. Eg energiyasi deganda gnurlanish energiyasining kompton va fotoelektronlar, massali havoning ma’lum hajmida elektron-pozitron juftlarini hosil qilish uchun sarflanadigan qismi tushuniladi. g-nurlanish tomonidan yaratilgan doza, bunda konjugatsiyalangan korpuskulyar emissiya normal sharoitda (0° haroratda va 760 mm Hg bosimda) 1 kg quruq atmosfera havosini hosil qiladi. 1 Kulon musbat va manfiy zaryadlangan zarrachalar elektr quvvati (6,24· 1018 juft ion). Havo uchun 1 C/kg jismoniy ekvivalenti 33 J/kg = 87,7 erg/g, suv uchun esa 95 erg/g).

Asosiy qism: 1. Radiatsion doza va xavfsizlik mavzusining o‘quv jarayonidagi o‘rni “Radiatsion doza va xavfsizlik” mavzusi tibbiyot ta’limidagi fizikaviy, biologik va gigiyenik fanlar bilan uzviy bog‘liqdir. Talabalar radiatsiyaning inson organizmiga ta’siri, dozani o‘lchash usullari, himoya choralari va xalqaro me’yorlar haqida chuqur bilimga ega bo‘lishlari zarur. Bu bilimlar kelgusida rentgenolog, radiolog, onkolog yoki laborator mutaxassis sifatida faoliyat yuritishda asosiy kompetensiya hisoblanadi. 2. Multimediali vositalarning o‘quv jarayonidagi ahamiyati. Multimediya — bu matn, grafik, animatsiya, video va audio materiallarni birlashtirgan interfaol ta’lim vositasidir. Ushbu texnologiyalar yordamida o‘qituvchi quyidagi imkoniyatlarga ega bo‘ladi: - Radiatsiya jarayonlarini vizual modellashtirish (masalan, alfa, beta, gamma nurlanish harakati); - Radiatsion dozani hisoblash jarayonini interfaol tarzda tushuntirish; - Virtual laboratoriyalar yordamida xavfsiz tajribalar o‘tkazish; - Test, viktorina va simulyatsiya asosida bilimni mustahkamlash. 3. Multimediali darsning namunaviy tuzilmasi.

Bosqich Faoliyat Vosita Kirish Radiatsiya haqida qisqa

video rolik namoyishi

Video, slayd Asosiy qism Doza birliklari, himoya

choralari tushuntiriladi

PowerPoint, 3D model Mustahkamlash Radiatsion xavfsizlik

bo‘yicha test va amaliy

topshiriqlar

Interfaol platformalar Yakun Xulosa, savol-javob Slayd, audio sharh 4. O‘qitish samaradorligini oshirish omillari. Multimediali o‘qitish quyidagi natijalarga olib keladi: - Talabalarda vizual tafakkur va fazoviy tasavvur shakllanadi; - Nazariya va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlik mustahkamlanadi; - Talabalar faol ishtirokchiga aylanadi; - Radiatsion xavfsizlik madaniyati, mas’uliyat hissi va ehtiyotkorlik ko‘nikmalari rivojlanadi. 5. Amaliy tajribalar. Samarqand davlat tibbiyot universiteti va Toshkent davlat tibbiyot universitetida o‘tkazilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, multimediya asosida o‘qitilgan guruhlarda mavzuni o‘zlashtirish darajasi 20–25% yuqori, talabalar faolligi esa 1,5 barobar ortgan. Bu esa innovatsion yondashuvning ta’lim sifatiga ijobiy ta’sirini tasdiqlaydi.

Tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida “Radiatsion doza va xavfsizlik” mavzusini multimediya vositalari asosida o‘qitish: - Talabalarning bilimini chuqurlashtiradi; - Radiatsiya bilan ishlashda xavfsizlik madaniyatini shakllantiradi; - Ta’lim jarayonini interfaol, ko‘rgazmali va samarali qiladi. Kelgusida ushbu yondashuvni kengaytirish, virtual laboratoriyalar, 3D vizualizatsiyalar va onlayn o‘quv platformalarini yanada rivojlantirish ta’lim sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI / СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ / REFERENCES

1. Qodirov B., Jo‘rayev Sh. Tibbiyotda fizik jarayonlar va radiatsion himoya. – Toshkent:

Fan, 2020. 2. O.U. Avlayev, C.N. Jo‘rayeva, C.R. Mirzayeva. Ta’lim metodlari. O‘quv-uslubiy

qo’llanma. Toshkent: “Navro‘z” nashriyoti, 2017 y. –b.210. 3. Ergashev A.J. Oлий таьлим тизимида “Ионлаштирувчи нурланишлар” мавзусини

модуль тизимида ўқитиш усуллари ЎзМУ хабарлари вестник нууз acta nuuz мирзо

улуғбек номидаги ўзбекистон миллий университети илмий журнали тошкент –

2022 yil 202-204 betlar. 4. Ergashev A.J. Oliy ta’limda yadro texnologiyalari fanini o‘qitishda didaktik o‘yin

topshiriqlarini tayyorlash texnologiyasi Scientific Bullettin of NamSU-Научный вестник

НамГУ-NamDU ilmiy axborotnomasi–2022-yil_7-сон 353-359 b.