TRANSPORT VOSITALARIDA BIOLOGIK GAZ YONILG‘ISIDAN FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH

FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH

Qoʻldoshev Adhamjon Abdulaziz oʻgʻli

Toshkent Davlat Transport unversiteti

ATM fakulteti Magistranti 2-bosqich talabasi

adhamjonqoldoshev407@gmail.com

+998996480925

Annotatsiya: Ushbu maqolada transport vositalarida biologik gaz (biogaz)dan foydalanishni takomillashtirish masalalari yoritilgan. Biogazning ekologik tozaligi, iqtisodiy samaradorligi va energiya xavfsizligini ta’minlashdagi o‘rni tahlil qilingan. Mamlakatlarda mavjud infratuzilma, biometan ishlab chiqarish texnologiyalari hamda transport tizimiga integratsiya qilish jarayonidagi muammolar ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, biogazdan foydalanishni kengaytirishga qaratilgan texnik, iqtisodiy va tashkiliy takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari biogazning transport sohasida istiqbolli va barqaror yoqilg‘i manbai sifatida foydalanish imkoniyatlarini ko‘rsatadi.

Annotation: This article examines the improvement of biogas utilization in transportation. It analyzes the environmental benefits, economic efficiency, and the role of biogas in enhancing energy security. Existing infrastructure, biomethane production technologies, and challenges related to integrating biogas into transport systems are discussed. Furthermore, the study proposes technical, economic, and organizational measures aimed at expanding the use of biogas in the transport sector. The findings demonstrate that biogas is a promising and sustainable fuel source for future transportation needs.

Kirish. So‘nggi yillarda ekologik barqarorlik, energiya mustaqilligi va arzon yoqilg‘i manbalarini izlash global darajadagi ustuvor masalaga aylandi. Shunday alternativa manbalardan biri — biologik gaz (biogaz) bo‘lib, u organik chiqindilarni anaerob parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan metan va karbonat angidrid aralashmasidan iborat. Biogazni transport vositalari uchun yoqilg‘iga aylantirish, ayniqsa rivojlanayotgan davlatlar uchun ahamiyatli bo‘lib, chiqindilarni qayta ishlash va ekologik tozalikka erishishda muhim o‘rin tutadi.

Ekologik samaradorlik - Biogaz yoqilg‘isi kuyish jarayonida azot oksidlari, oltingugurt oksidi va zarrachalarni minimal miqdorda hosil qiladi. Metan atmosferaga chiqishini kamaytiradi, chunki chiqindilardan chiqqan metan to‘planib, yoqilg‘i sifatida ishlatiladi. Uglerod izi an’anaviy yoqilg‘iga nisbatan 30–80% gacha kamayadi.

Iqtisodiy afzalliklar - Mahalliy resurs — dehqonchilik, chorvachilik, oziq-ovqat sanoati chiqindilaridan olinadi. Import qilinadigan neft mahsulotlariga qaramlikni kamaytiradi. Biogaz ishlab chiqarish qishloqlarda yangi ish o‘rinlari yaratadi.

Texnik qulayliklar - Biometanni siqilgan tabiiy gaz (CNG) sifatida bevosita avtomobillarda qo‘llash mumkin. CNG tizimiga moslashgan avtomobillar biogazdan hech qanday qo‘shimcha modernizatsiyasiz foydalanishi mumkin.

Bugungi kunda biogaz asosan: jamoat transporti (avtobuslar), kommunal xizmat texnikalari, yengil avtomobillar, uchun yoqilg‘i sifatida sinovdan o‘tkazilmoqda. Yevropa, Xitoy, Hindiston kabi davlatlar biometan ishlab chiqarish va transport tarmoqlarini kengaytirishga katta mablag‘lar ajratmoqda. Ko‘plab shaharlar avtobus parklarini CNG/biometan tizimlariga o‘tkazmoqda. Ammo biogazning transportda keng qo‘llanilishi uchun bir qator muammolar mavjud.

Infratuzilmaning yetishmasligi - Biometanni tozalash, siqish va saqlash stansiyalarining kamligi. Gaz quyish shoxobchalari sonining cheklanganligi.

Biogaz sifatining standartlashtirilmaganligi - Metan ulushi bir xil bo‘lmagan biogaz dvigatelning samaradorligiga ta’sir qiladi. Yevropadagi kabi yagona biometan sifati bo‘yicha standartlar ko‘p joylarda mavjud emas.

Moliyaviy va texnologik to‘siqlar - Biogaz ishlab chiqarish uskunalari qimmat. Mahalliy korxonalar uchun kreditlar yetarli emas. Chiqindilarni yig‘ish va tashish tizimi zaif.

Infratuzilmani rivojlantirish yani, biometan tozalash va siqish inshootlarini ko‘paytirish, yirik shaharlar va magistrallarda biometan yoqilg‘i shoxobchalari qurish, mavjud CNG stansiyalarini biometan qabul qilishga moslashtirish.

Biogaz ishlab chiqarishni kengaytirish - Qishloq xo‘jaligi chiqindilaridan faol foydalanish: go‘ng, o‘simlik qoldiqlari, silos. Kommunal chiqindilarni saralash orqali organik massani ko‘paytirish. Oziq-ovqat sanoati korxonalarida maxsus biogaz reaktorlarini joriy etish.

Standartlarni joriy qilish - Biometanning metan ulushi, tozaligi, bosimi bo‘yicha milliy standartlar yaratish. Yoqilg‘i sifatini nazorat qiluvchi laboratoriyalar tarmog‘ini kengaytirish.

Transport parkini modernizatsiya qilish - Avtobus parklarini bosqichma-bosqich CNG/Bio-CNG tizimiga o‘tkazish. Yangi transport vositalarini ekologik standarti yuqori dvigatellar bilan jihozlash. Xususiy avtoulov egalariga subsidiya va soliq imtiyozlari berish.

Iqtisodiy rag‘batlantirish - Biogaz ishlab chiqaruvchi korxonalarga kreditlar, grantlar ajratish. Biogazdan foydalangan transport korxonalariga soliq imtiyozlari. Qishloqlarda kooperatsiya asosida biogaz stansiyalarini tashkil qilish.

Xulosa

Biogaz transport yoqilg‘isi sifatida katta istiqbolga ega bo‘lib, ekologik toza va iqtisodiy samarali yechim hisoblanadi. Uni takomillashtirish uchun ishlab chiqarish infratuzilmasini kengaytirish, gaz sifati standartlarini joriy etish, transport parkini modernizatsiya qilish va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash kabi chora-tadbirlar majmuaviy ravishda amalga oshirilishi zarur. To‘g‘ri strategiyalar qo‘llansa, biogaz asosidagi transport tizimi kelajakda an’anaviy yoqilg‘ilarni sezilarli darajada almashtira oladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abdullayev, Sh., Usmonov, B. Muqobil energiya manbalari va ularning transportda

qo‘llanilishi. — Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021.

2. Karimov, I. “O‘zbekiston transport sohasida ekologik toza yoqilg‘idan foydalanishni

kengaytirish masalalari”. Transport va logistika jurnali, №4, 2022, 45–53-betlar.

3. Biogas Handbook: Science, Production and Applications. Ed. A. Wellinger, J.

Murphy, D. Baxter. — Elsevier, 2013.

4. European Biogas Association (EBA). Biomethane in Transport: Technical and Policy

Overview. Brussels, 2020.

5. International Energy Agency (IEA). Outlook for Biogas and Biomethane: Prospects

for Clean Energy Transition. Paris, 2021.

6. Murphy, J., McKeogh, E. “Technical, economic and environmental analysis of energy

production from municipal solid waste.” Renewable Energy, Vol. 29, 2004.

7. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. Biogaz texnologiyalari va qayta

tiklanuvchi energiya manbalari bo‘yicha metodik qo‘llanma., Toshkent, 2022.

8. FAO (Food and Agriculture Organization). Biogas Technology: A Training Manual

for Extension. Rome, 2019.

9. Saidov, R. “Biometanning yoqilg‘i sifatidagi afzalliklari va dvigatel ishlash

jarayoniga ta’siri.” O‘zbekiston muhandislik jurnali, №2, 2023.

10.UNDP Uzbekistan. Renewable Energy for Sustainable Development: Biogas Projects

in Rural Areas. Toshkent, 2020.