XALQARO TAJRIBA ASOSIDA MAKTABGACHA TAʼLIM SIFATINI OSHIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI

--⊱⊱ 273 ⊰⊰--

INNOVATSION YONDASHUVLARI

Buxoro innovatsiyalar Universiteti

Padagogika psixologiya va sport kafedrasi

maktabgacha taʼlim yoʻnalishi katta

oʻqituvchisi

Negmatova Shabnam Baxodur qizi, Irmatova Nilufar Gaybulla qizi

Buxoro innovatsiyalar universiteti

maktabgacha taʼlim yoʻnalishi 1 bosqich

talabalari

Abstract This article analyzes new and emerging approaches derived from international experience to improve the quality of early childhood education and care (ECEC). The research objectives include comparing the practical application of international frameworks (OECD Starting Strong, UNESCO–UNICEF global reports) and observational tools (ECERS, CLASS), evaluating the impact of digital pedagogy, play-based learning interventions, inclusion initiatives, and professional development (PD) programs for educators on childrenʼs learning outcomes and pedagogical practices, as well as identifying effective strategies for strengthening family engagement.

Keywords: quality of early childhood education, international experience, innovative approaches, digital pedagogy, inclusive education.

Аннотatsiя Данная статья анализирует новые и развивающиеся подходы, основанные на международном опыте, направленные на повышение качества дошкольного образования и воспитания (ECEC). Цели исследования включают сравнение практического применения международных рамочных документов (OECD Starting Strong, глобальные отчёты UNESCO–UNICEF) и инструментов наблюдения (ECERS, CLASS), оценку влияния цифровой педагогики, игровых образовательных интервенций, инклюзивных инициатив и программ профессионального развития (PD) для педагогов на учебные результаты детей и педагогическую практику, а также выявление эффективных стратегий по укреплению сотрудничества с семьёй.

Ключевые слова: качество дошкольного образования, международный опыт, инновatsiонные подходы, цифровая педагогика, инклюзивное образование.

Annotatsiya

Ushbu maqola maktabgacha taʼlim va tarbiya (ECEC) sifatini oshirish uchun xalqaro tajribadan olingan yangi va rivojlanayotgan yondashuvlarni tahlil qiladi. Tadqiqot maqsadlari: Xalqaro ramkalar (OECD Starting Strong, UNESCO–UNICEF global hisobotlari) va kuzatuv vositalari (ECERS, CLASS)ning amaliy qoʻllanishini solishtirish, raqamli pedagogika, oʻyin asosli taʼlim intervensiyalari, inklyuziya tashabbuslari hamda oʻqituvchilar uchun PD (professional rivojlanish) dasturlarining bolalar oʻquv natijalari va pedagogik amaliyotlarga taʼsirini baholash, oilaviy hamkorlikni kuchaytirish boʻyicha samarali strategiyalarni aniqlash.

Kalit soʻzlar: maktabgacha taʼlim sifati, xalqaro tajriba, innovatsion yondashuvlar, raqamli pedagogika, inklyuziv taʼlim

--⊱⊱ 274 ⊰⊰--

Kirish

Soʻnggi yillarda maktabgacha taʼlim sifati xalqaro miqyosda dolzarb masalaga aylandi, bunda jarayon sifati (oʻqituvchi–bola interaksiyasi), muhit sifati, oʻquv dasturi va oilaviy ishtirok kabi omillarning oʻzaro bogʻliqligi taʼkidlanadi. OECD Starting Strong VI siyosiy ramkasi “regulyatsiyadan keyingi sifat”ni taʼminlovchi omillarni investitsiyalar, oʻquv dasturi va pedagogik yondashuv, kadrlar rivoji, monitoring va maʼlumot taʼminoti, oilaviy hamkorlik sifatni oshirishning muhim leverlari sifatida belgilaydi. Ushbu yondashuvlar bolalarning kundalik interaksiyalari sifatini bevosita qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan [1].

Narrativ sintez asosida integrativ adabiyot tahlili amalga oshirildi. 2020–2025 yillar oraligʻida quyidagi manbalar tanlandi: (a) xalqaro siyosiy hisobotlar (OECD Starting Strong, UNESCO– UNICEF ECCE Global Report); (b) sifatni baholash vositalari boʻyicha ilmiy ishlar (ECERS-3, CLASS); raqamli pedagogika va oʻyin asosli amaliyotlar boʻyicha tizimli/skaping sharhlar hamda RCTlar; inklyuziya va oilaviy hamkorlikka oid maqolalar [2].

153 ta maktabda (ECERS-3 baholashlari asosida) til va savod subshkalasida ogʻzaki til elementlari yozma savod koʻrsatkichlariga nisbatan yuqori baholandi, interaksiya va guruh faoliyatlari oʻrtasida esa oʻrtacha bogʻliqlik kuzatildi [3]. Ushbu natija bolalarning oʻrganish imkoniyatlaridagi global tafovutlarni koʻrsatadi (Jadval 1).

Jadval 1.

ECERS-3 subshkalalari boʻyicha sifat tafovutlari (til–savod, interaksiya, dastur)

ECERS-3

subshkalalari Kuzatilgan tendensiya Eslatma

Til va

savodxonlik

Ogʻzaki til > yozma savod

koʻrsatkichlari 153 maktabgacha muassasa

Oʻzaro taʼsir

(Interaksiya)

Tilni qoʻllab-quvvatlovchi

interaksiya oʻrta bogʻliqlik

Individual/small/whole-

group

Dastur tuzilmasi Guruh faoliyati va

rejalashtirilgan mashgʻulotlar

Ekologik yondashuv

uygʻunligi

UDL tamoyillariga asoslangan moslashuvchan materiallar, oʻquv strategiyalari va baholash usullari taqdim etiladi; oilaviy hamkorlik uy asosli, maktab asosli va uy maktab kommunikatsiyasi yoʻnalishlari boʻyicha oʻlchanadi. Professional rivojlanish (mentoring va coaching) inklyuziv amaliyotlarni mustahkamlaydi (Jadval 2).

Jadval 2.

Inklyuziv dizayn (UDL) va oilaviy hamkorlik indikatorlari

UDL — Jalb etish

(motivatsiya va ishtirokni

taʼminlash)

Moslashtirilgan faoliyatlar,

qoʻllab-quvvat

Case study, UDL

3.0

UDL — Taʼlim mazmunini

turli shakllarda ifodalash

(koʻrsatish)

Vizual/audial/kinestetik

materiallar

Observation, ZPD

asosli yondashuv

UDL — Harakat va ifoda

(oʻrganilgan bilimlarni turli

usullarda namoyish

Moslashuvchan baholash,

yordamchi texnologiyalar

Inklyuziv dizayn

--⊱⊱ 275 ⊰⊰--

Oilaviy hamkorlik (home) Kichik yosh savod/tinglash

Baholash

koʻrsatkichlarini tahlil

qilish

Oilaviy hamkorlik (school) Ota-onalar klublari, resurs

xizmatlari

QRIS/servis

alternativ taklifi

Uy–maktab

kommunikatsiya Ikki yoʻnalishli izchil aloqa Standartlash

zaruriyati

Raqamli pedagogika (SAMR) – Oʻyin asosli taʼlim bilan integratsiya. Skaping va tizimli sharhlar raqamli texnologiyalarni oʻyin va loyiha asosli pedagogika bilan uygʻunlashtirish savod (fonologik xabardorlik, lugʻat), STEM koʻnikmalari va ishtirokni oshirishda oʻrta–kuchli taʼsir koʻrsatishini koʻrsatadi [4]. Biroq etik masalalar, pedagogik tayyorgarlik va raqamli infratuzilma bilan bogʻliq muammolar mavjud boʻlib, ular UNESCO–UNICEF hisobotlarida qayd etilgan moliyaviy boʻshliqlar va oʻqituvchi salohiyati bilan hamohang.

Oʻyin asosli taʼlim – Dalillar va kontekst muammosi. Meta-tahlillar oʻyin asosli taʼlimning kognitiv, ijtimoiy-emotsional va motivatsion natijalarda oʻrta–katta taʼsirini koʻrsatadi. Fenomenologik tadqiqotlar nuqtai nazaridan, madaniy jihatdan mos oʻyin dizayni muhim deb hisoblanadi, shuningdek, “eduplay” kabi modellar mahalliy madaniy tajribalar asosida ilgari suriladi [5].

Xulosa

Xalqaro adabiyotlar maktabgacha taʼlim sifatini oshirishda uchta asosiy yoʻnalishning oʻzaro uygʻunligini taʼkidlaydi: Oʻqituvchi va bola interaksiyalari CLASS asosidagi PD dasturlari orqali uzoq muddatli yaxshilanishni koʻrsatadi, til, savod va interaksiya koʻrsatkichlarini oshirish uchun aniq yoʻnalishlarni aniqlash imkonini beradi, SAMR modelining yuqori bosqichlari oʻyin/loyiha asosli yondashuvlar bilan uygʻunlashganda bolalarning ishtiroki, savod va STEM koʻnikmalariga oʻrtacha–kuchli taʼsir koʻrsatadi. UDL tamoyillari va oilaviy hamkorlik indikatorlari bilan birgalikda bunday yondashuv bolaga yoʻnaltirilgan, inklyuziv sifat ekotizimini shakllantiradi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

[1] OECD. Starting Strong VI: Maktabgacha taʼlim va tarbiyada mazmunli oʻzaro muloqotlarni qoʻllab-quvvatlash. Parij: OECD Publishing, 2021. doi: 10.1787/f47a06ae-en.

[2] UNESCO va UNICEF. Maktabgacha taʼlim va tarbiya boʻyicha global hisobot: Mustahkam poydevorga boʻlgan huquq. 2024. doi: 10.54675/FWQA2113.

[3] R. C. Pianta va T. Hofkens, “Erta taʼlim sifatini CLASS kuzatuv mezonlari asosida oʻqituvchi–bola oʻzaro hamkorligi orqali belgilash,” Frontiers in Psychology, jild 14, 2023. doi: 10.3389/fpsyg.2023.1110419.

[4] P. Nasiopoulou va boshq., “Shvetsiya maktabgacha taʼlim muassasalarida bolalarning til va savod oʻrganish sharoitlari: ECERS-3 yordamida sifat farqlarini oʻrganish,” Early Childhood Education Journal, jild 51, b. 1305–1316, 2023. doi: 10.1007/s10643-022-01377-4

[5] H. Li va boshq., “Erta bolalikda raqamli pedagogika: Amaliyotlari, yoʻnalishlari va omillariga oid tahliliy sharh,” Early Childhood Education Journal, 2024. doi: 10.1007/s10643-024- 01804-8.