XORAZM MILLIY TABIAT BOG‘I HAYVONOT DUNYOSI.

UDK: 574.38

XORAZM MILLIY TABIAT BOG‘I HAYVONOT DUNYOSI.

Rajabov Zakir Pulatovich1 , Atajanov Atanazar Xudayberganovich2, Qlichev

Atabek Qadamovich 3 , Matyoqubov Maksudbek Atanazarovich 4

(PhD), katta ilmiy xodim, ORCID ID0000-0003-1354-55391

Xorazm milliy tabiat bog’ining direktori2, Xorazm milliy tabiat bog’i direktorining Ilmiy ishlar bo’yicha o’rinbosari3 , Xorazm

milliy tabiat bog‘i ilmiy xodimi4

xorazmmilliybog@mail.ru

Xorazm vohasi Amudaryoning qadimgi delta tuzilmalarida janubi-gʻarbda Qoraqum qumli choʻllari va shimoli-sharqda Qizilqum choʻllari oraligʻida joylashgan. Xorazm vohasining geografik sharoiti unumdor tuproqlari, oʻsimliklari, qulay gidrogeologik sharoiti va iqlimi bilan atrofdagi taqir choʻllardan keskin farq qiladi. Xorazm vohasi choʻl zonasida, Amudaryoning quyi oqimida, uning allyuvial-delta tekisliklarida joylashgan.

Choʻl zonasining iqlim sharoiti zonal xarakterga ega. Shuning uchun Xorazm vohasi iqlimi zonal va provinsiya iqlim hosil qiluvchi sharoitlarni aks ettiradi. Zonali iqlim hosil qiluvchi omillarga quyidagilar kiradi: Xorazm vohasining materikning markaziy qismidagi geografik joylashuvi, Atlantika okeanidan uzoqligi va oʻtkir kontinental va quruq iqlimi boʻlgan subtropik zonada joylashganligi, oʻziga xos issiq va issiq havosi bor. Quruq yoz davri, bahorda maksimal yog'ingarchilik. Cho'l iqlimining bu zonal foni paleogeografik tahlil shuni ko'rsatadiki, uchlamchi davrda yaratilgan. Amudaryoning quyi oqimi choʻl zonasini ikki qismga: Qoraqum va Qizilqumga ajratadi va Oʻrta Osiyo choʻllari tarkibidagi zonal hudud hisoblanadi. Shuning uchun iqlim hosil qiluvchi omillar va jarayonlarni baholashda zonallik hodisalarini bir butun sifatida hisobga olish kerak. Xorazm vohasiga Qoraqum va Qizilqum cho'llari atrofidagi qumli landshaftlarning iqlim sharoiti katta ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun vohaning qumli tizma tuzilmalariga tutashgan chekkalari Amudaryo yaqinida joylashgan markaziy rayonlarga qaraganda yomonroq sharoitga ega.

Xorazm vohasi oʻsimliklari relyefi va tuproq qoplamining xususiyatlariga koʻra ancha keskin farqlanadi. Qadimgi sugʻoriladigan еrlar (vohaning gʻarbiy qismi) va ekin еrlari (vohaning sharqiy qismi) oʻsimlik landshaftlari bilan ayniqsa yaqqol ajralib turadi. Delta tekisligi sathidan koʻtarilgan balandliklar, shuningdek, qumli hududlar oʻziga xos oʻsimliklari bilan ajralib turadi.

Xorazm vohasining oʻsimlik qoplami, birinchi navbatda, murakkab va yamoqli. Nisbatan kichik fazoviy maydonlarda bir-birining o'rnini bosuvchi turli guruhlarning kombinatsiyasi kuzatiladi. Bu holat bir qancha sabablarga bog'liq: er osti suvlarining chuqurligi, tuproq sho'rlanishi, ekilgan ekinlar va boshqalar.

Turlari boʻyicha (vohaning madaniy florasini hisobga olmagan holda 200 dan ortiq oʻsimlik turlarini aniqlash mumkin) vohaning oʻsimlik guruhlari nisbatan bir xil boʻlib, faqat koʻplik darajasi bilan farqlanadi. Oqbosh, yantoq, cherkez, qamish kabi oʻsimliklar barcha xarakterli oʻsimlik guruhlari uchun umumiydir. Xorazm vohasining oʻsimlik dunyosi umuman kambagʻal hisoblangan. Xorazm vohasining oʻsimlik qoplami turli tuproq va gidrogeologik sharoitlarda hosil boʻlgan assotsiatsiyalardan iborat. Oʻrta Osiyo hududi uchun ishlab chiqilgan E.P.Korovin (1961) tasnifiga koʻra oʻsimliklarni tasniflash uchun quyidagi taksonomik birliklar qabul qilingan: tip, shakllanish va assotsiatsiya.

Xorazm vohasi hududida 3 ta tip, 15 ta shakllanish va 35 ta assotsiatsiya aniqlangan boʻlib, ularning har biri oʻziga xos oʻsimliklarning yashash muhiti bilan bogʻliq. Vohaning oʻsimlik jamoalari toʻqay, shoʻr va psammofil oʻsimlik turlariga mansub.

Xorazm vohasi hududi quyi Amudaryo zoogeografik hududiga kiradi. Insoniyatning ming yillik xoʻjalik faoliyati natijasida vohaning faunasi butunlay oʻzgargan. Sug'oriladigan madaniy landshaftga xos bo'lgan yangi kompozitsion fauna turi shakllandi. Madaniy landshaft faunasi o'zining ekologiyasi bilan qo'shni Qoraqum va Qizilqum cho'llaridan keskin farq qiladi, bu turli xil tabiiy sharoitlarning uyg'unligi bilan bog'liq.

O‘zbekiston Respublikasining “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, shuningdek, Amudaryo deltasida tabiiy to‘qay resurslarini muhofaza qilish, ularni qayta tiklash hamda Xorazm viloyatidagi cho‘l ekotizimlarini saqlash va viloyatda ekoturizmni yanada rivojlantirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi 2019 yil 14 dekabrdagi qarori bilan viloyatining Urganch, Xonqa, Xiva, Yangibozor va Hazorasp (Tuproqqal’a) tumanlari hududlarida davlat tabiatni muhofaza qilish muassasasi shaklida umumiy maydoni 21687,5 gektar bo‘lgan Xorazm milliy tabiat bog‘ini tashkil etilishi Xorazm viloyati flora va faunasining yaxshilanishiga olib keldi.

Hayvonot dunyosi voha ichidagi yashash joyining tabiatiga koʻra toʻqay oʻrmonlari, madaniy sugʻoriladigan zonalar, qumloq еrlar, qadimgi sugʻoriladigan zonalar, koʻl va suv havzalarida tarqalgan. Xorazm milliy tabiat bog‘i hududlarida Hayvonlardan yovvoyi cho‘chqa, morxo‘r, buxoro bug’si, bo‘ri, tulki, turkiston silovsini, bo‘rsiq, shalpangquloq tipratikan, uzunquloq ko‘rshapalak, qum quyon, oddiy dala sichqon, uy sichqoni, ko‘rsichqon, olako‘zan kabi sutemizuvchi hayvonlar, burgut, cho’l burguti, qora va oq laylak, kaklik, tasqara, sariq chumchuq, qirgiy, qora kalxat, kichik burgut, oq boshli qumoy, jig‘altoy, chuldiroq, ukki, oddiy boyqush, yapaloqqush, musicha, ko‘k kaptar, g‘urrak, oddiy kakku, ko‘kqarg‘a, oq bag‘ir uzunqanot, to‘rg‘ay, dasht to‘rg‘ayi, qoyaqaldirg‘ochi, qishloq qaldirg‘ochi, zarg‘aldok, soch chug‘urchuk, mayna, hakka, qora qarg‘a, gungqarg‘a, slavka, quzg‘un, zag‘cha, qizil quyruq, turkiston dala chumchug‘i, uzunquyruq pashshaxo‘r, janub bulbuli, ola karg‘a kabi qushlar, sudralib yuruvchilardan o‘rta osiyo toshbaqasi, turkiston gekkoni, silliq gekkon, turkiston agamasi, dasht agamasi, sariq ilon, ko‘r ilon, suv ilon, naqshdor chipor ilon, ko‘ndalang yo‘lli chipor ilon, oddiy sor, oq sor, sariq sor, ilonxo’rburgut, cho’lburguti(gajir), dashtkattaburguti, qironqora, burgut, oqdumliburgut, uzundumburgut, tasqara, oqboshqumoy, itolg’I, lochin,jig’oltoy kabi qushlar, toshbaqa, kaptarlari, qoyalari, chumchuqlari va qirg'ovullarning tarqalishi xarakterlidir.

2020-2024 yillarda olib borilgan tadqiqotlar havonot dunyosi monito’ringida muqaddam kamayib ketayotgan hayvon turi aniqlandi. O’tgan yillar davomida Amudaryo katta va kichik soxtakurakburunlari, oddiy usach, vishildok oqqush va boshqa hayvonot turlari ko’paymoqda. Hududa baliqlardan amudaryo kichik va katta soxtakurak burunlari, turkiston mo‘ylovdori, orol mo‘ylovdori, turkiston laqqachasi, orol tikanagi (shipovka)lar “Qizil kitob”ga kiritilgan baliqlarni uchrtishimiz mumkin. Qushlardan saqaqush, qora buzov, kichik va sariq oqqo‘ton, turkiston oq va qora laylagi, turnalarning hamma turi, marmar churrak, oqbosh o‘rdak, oq peshonali kichik g‘oz, suv qiyg‘iri. Burgut va burgutsimonlarning barchasi. Lochin, qorabosh baliqchi qushlar yil davomi yashab qoganini ko’rishimiz mumkin Kaptarsimonlardan qora kaptar. Hayvonlardan qorakuloq, buxoro xonguli "Qizil kitob” ga kiritilgan.

Hududimizda umurtqali hayvonlar 248 turi uchraydi,shundan 53 tur O‘zbekiston Respublikasi “Qizil kitob”iga kiritilgan. Mazkur noyob turlaridan Buxoro bug’usi, muhim ahamiyatga ega bo‘lgan hayvonlar hisoblanadi. Bundan tashqari silovsin, oq boshli qumoy, burgut, qora laylak, itolg‘i, ilonxo‘r burgut, kichik burgut, bo‘z echkemar, amudaryo katta soxtakurakburuni, amudaryo kichik soxtakurakburuni uchratish mumkin. Amudaryo kichik soxtakurakburun baliqlari kamayib ketgani davriy yoki ba’zi yillari uchrab turishi qayd etilgan. 2024 yilgi monitoring davrida ushbu baliq turi uchramadi, budan ushbu tur juda kamayib yo’qolib borayotganlaini, saqlab qolish boyich ilmiy ishlarni kuchaytirish kerakligini bildiradi. Xorazm Ma’mun akademiyasi, Xorazm milliy tabiat bog’i, Moskva zooparki ilmiy xodimlari bilan birgalikda Amudaryo katta va kichik soxtakurakburunlarini saqlab qolish bo’yicha memorandum tuzilib ilmiy loyihalar amalga oshirilmoqda. 2024 yilda hududimizda uchib o’tuvchi qushlardan Pushti saqoqush, qoralaylak, vishildoq oqqush va qiyqirdoq oqqush muntazam uchratish mumkin bo’ldi.

1 -rasm

2024 yil yakunida o’tkazilgan monitoringda umurtqali hayvonlar hayvonot dunyosi ro‘yxatiga 35 tur sut emizuvchilar, 155 tur qushlar, 26 tur sudralib yuruvchilar, 1 tur suvda va quruqlikda yashovchi, 30 tur baliqlar sinfiga mansub bo‘lgan hayvonlar kiritilgan.

Hayvonot dunyosiga oid ma’lumotlar 2024 yil davomida ilmiy xodimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar hamda milliy bog’ inspektorlarining kuzatishlari asosida to‘plandi. Quyidagi jadvallarda kuzatishlar natijasida to‘plangan ma’lumotlar keltirilgan.

1 - jadval N Sistematik

Guruhlar

Turlar

soni Uzbekiston

respublikasida

XMTB % Shundan

Qizil kitobda

Uzbekiston

respublikasida

XMTB %

1 Baliqlar 76 30 40 18 10 55

2 Сувдв ва

қуруқликда

яшовчилар

3 1 66 3 1 30

3 Судралиб

юрувчилар

65 27 42 21 6 30

4 Қушлар 460 155 58 52 26 50

5 Сут эмизувчилар 107 35 33 30 10 33

6 Жами умуртқали

хайвонлар

107 248 51 124 53 43

7 Умуртқасизлар 15000 Ўрганил

маган

67 16 24

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati : 1. Xorazm milliy tabiat bog’i ilmiy hodimlari tomonidan olib borilgan monitoring

natijalari. 2. Mardonova L., Xurramov F. //O’zbekiston Respublikasida umurtqali

xayvonlarning davlat hisobi va monitoringini yuritish bo’yicha uslubiy

qo’llanma. /Toshkent MATRIX nashriyoti, 2021 y 3. Niyozov D.S., G’afforov X.F.,// Baliqlarning oziqlanishi // Toshkent 2012 y 4. U.X.Qodirov, O.S.Abduraimov.//O‘zbekiston florasining kamyob va yo‘qolib

ketayotgan o‘simlik turlarining aniqlagichi ./ Toshkent : «MATRIX»

NAShRIYoTI, 2021 yil 5. R. Egamberdiev, Sh.Qodirov, S.Davletov. // Quyi Amudaryo Ekologiyasi /

Xorazm Ma’mun akademiyasi 2013 y 6. Xorazm milliy tabiat bog’ipasporti 2023 yil 7. Xorazm milliy tabiat bog’i tabiat monitoringini yuritish kitoblari va ilmiy

hisobotlari (oxirgi 5 yillik) 8. Абдуназаров Б.Б., Вашетко Э.В. ва бошқ. Редкие и исчезающие виды

животных Узбекистана. Информ. Бюллетен. Ташкент. Чинор ЭНК. 1996.