ZAMONAVIY TA’LIMNING KOGNITIV MUAMMOLARI: QIYINCHILIKLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YOʻLLARI

QIYINCHILIKLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YOʻLLARI

R.I.Toʻroqulova

Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti Ijtimoiy

gumanitar fanlar va tarix kafedrasi katta oʻqituvchisi

Annotasiya. Maqolada zamonaviy oʻquv jarayonida talabalar duch keladigan dolzarb kognitiv muammolar koʻrib chiqiladi. Oʻquv ma’lumotlarini oʻzlashtirishdagi qiyinchiliklarning sabablari, konsentratsiyaning pasayishi, ishchi xotiraning haddan tashqari yuklanishi tahlil qilinadi. Raqamli muhitning oʻquvchilarning bilim qobiliyatiga ta’siriga alohida e’tibor beriladi. Maktab va universitet amaliyotidan amaliy misollar keltirilgan, shuningdek, ushbu qiyinchiliklarni yengish usullari taklif qilingan. Ta’limdagi kognitiv muammolarni hal qilishda fanlararo yondashuv zarurligiga e’tibor qaratildi.

Kalit soʻzlar: kognitiv qiyinchiliklar, e’tibor, xotira, oʻrganish, raqamli muhit, ta’lim.

Аннотация. В статье рассматриваются актуальные когнитивные проблемы, с которыми сталкиваются учащиеся в современном образовательном процессе. Анализируются причины трудностей усвоения учебной информации, снижение концентрации внимания, перегрузка рабочей памяти. Особое внимание уделяется влиянию цифровой среды на когнитивные способности обучающихся. Приведены практические примеры из школьной и вузовской практики, а также предложены методы преодоления указанных трудностей. Сделан акцент на необходимости междисциплинарного подхода к решению когнитивных задач в образовании.

Ключевые слова: когнитивные трудности, внимание, память, обучение, цифровая среда, образование

Abstract. The article examines the current cognitive problems faced by students in the modern educational process. The reasons for the difficulties of assimilation of educational information, decreased concentration of attention, overload of working memory are analyzed. Special attention is paid to the influence of the digital environment on the cognitive abilities of students. Practical examples from school and university practice are given, as well as methods for overcoming these difficulties are proposed. The emphasis is placed on the need for an interdisciplinary approach to solving cognitive problems in education.

Key words: cognitive difficulties, attention, memory, learning, digital environment, education.

Kirish. Zamonaviy ta’lim koʻplab qiyinchiliklarga duch kelmoqda, ular orasida talabalarning kognitiv muammolari alohida oʻrin tutadi. Raqamlashtirish, axborotning haddan tashqari yuklanishi va axborotni idrok etishning kognitiv strategiyalarining oʻzgarishi sharoitida xotira, e’tibor, fikrlash va idrok bilan bogʻliq masalalarning dolzarbligi sezilarli darajada oshdi. Ushbu jihatlar toʻgʻridan-toʻgʻri oʻquv natijalariga va ta’lim muhitiga moslashishga ta’sir qiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, talabalar katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashda tobora koʻproq qiyinchiliklarga duch kelishmoqda, diqqat barqarorligining pasayishi va bilimlarning yuzaki assimilyatsiyasini koʻrsatmoqda1. Ushbu oʻzgarishlar pedagogik usullarni qayta koʻrib chiqishni va yangi kognitiv yoʻnaltirilgan yondashuvlarni amalga oshirishni talab qiladi.

Ta’limdagi asosiy kognitiv muammolar. Oʻrganishdagi kognitiv muammolarni taxminan bir nechta guruhlarga boʻlish mumkin: xotira, e’tibor, fikrlash va kognitiv ortiqcha yuk bilan bogʻliq. Zamonaviy maktab oʻquvchilari va talabalar tobora uzoq muddatli yodlash qiyinchiliklariga, murakkab ma’lumotlarni idrok etishda tez charchashga, tanqidiy fikrlash va analitik qobiliyatlarning pasayishiga duch kelishmoqda. Eng keng tarqalgan muammolardan biri bu ish xotirasining haddan tashqari yuklanishi. Axborotning haddan tashqari toʻyinganligi sharoitida talabalar yuqori sifatli qayta ishlashga qodir boʻlmagan holda ortiqcha miqdordagi parchalangan ma’lumotlarni olishadi. Masalan, katta hajmdagi matn va animatsiya bilan multimedia taqdimotlaridan foydalanganda, maktab oʻquvchilari koʻpincha diqqatni yoʻqotadilar va darslarning asosiy ma’nosini oʻrganmaydilar. Yana bir muhim jihat-barqaror e’tibor darajasini pasaytirish.

Koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, soʻnggi 10 yil ichida talabalarning oʻrtacha konsentratsiya vaqti sezilarli darajada pasaygan2. Bu gadjetlardan keng 1 Соловьёв И.М. Когнитивная нагрузка в условиях цифрового обучения // Вопросы образования. – 2022. – №3. – С. 44–57. 2 Новикова Е.А. Внимание в эпоху гаджетов: изменения и последствия // Психология и педагогика. – 2021. – №5. foydalanish, doimiy koʻp vazifalarni bajarish va oʻzini oʻzi boshqarish qobiliyatining etishmasligi bilan bogʻliq.

Amaliyot shuni koʻrsatadiki, kognitiv qiyinchiliklar boshlangʻich maktabda paydo boʻlishi mumkin. Masalan, poytaxt litseylaridan birida oʻqituvchilar uchinchi sinf oʻquvchilarining ikki guruhining natijalarini taqqoslab tajriba oʻtkazdilar: biri an'anaviy usullardan foydalangan holda, ikkinchisi raqamli platforma elementlari bilan oʻqitilgan. Ikkinchi guruh, jarayonga jalb qilinganiga qaramay, matnni oʻqish va qayta hikoya qilish qobiliyatining pasayishini koʻrsatdi. Buning sababi shundaki, vizual qoʻllab-quvvatlash matnni toʻliq kognitiv qayta ishlash oʻrnini bosdi3.

Bundan tashqari, kognitiv qiyinchiliklar bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan oʻrganish motivatsiyasining pasayishi mavjud. Agar talaba muntazam ravishda materialni tushunishda qiyinchiliklarga duch kelsa, u mavzuga qiziqishni yoʻqotadi. Masalan, pedagogika kollejlaridan birida talabalarning loyiha faoliyatida ishtirok etishdan bosh tortishi holatlari qayd etilgan4.

Kognitiv muammolarni engish yoʻllari. Ta’limdagi kognitiv muammolarni hal qilish tizimli va koʻp tarmoqli yondashuvni talab qiladi. Asosiy vositalardan biri metakognitiv strategiyalarni ishlab chiqishdir. Talabalarga nafaqat mavzu mazmuni, balki oʻzlarining aqliy faoliyatini tashkil etish usullari ham oʻrgatilishi kerak: rejalashtirish, oʻzini oʻzi qadrlash, e’tiborni nazorat qilish va eslash5. Ta’limning interaktiv va aralash shakllari ham kognitiv yukni kamaytirishi mumkin. Shunday qilib, ba’zi universitetlarda "teskari sinf" formati joriy etilmoqda, unda asosiy nazariy tarkib uyda oʻzlashtiriladi va sinfda talabalar amaliy vazifalarni bajaradilar. Bu kognitiv yukni qayta taqsimlashga imkon beradi va materialni yaxshiroq tushunishga yordam beradi6.

Oʻquv jarayonini oʻynash-bu fikrlashni jalb qilish va ragʻbatlantirishning yana bir samarali usulidir. Kognitiv oʻyinlar, korrelyatsiya muammolari, mantiqiy jumboqlar xotira, e’tibor, tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi.

Axborotni yetkazib berishning maqbul rejimini ta’minlash ham muhimdir: materialni maydalash, infografikadan foydalanish, tushuntirishning aniq tuzilishi. Bu ortiqcha yuklanishning oldini olishga yordam beradi va ish xotirasi bilan ma’lumotlarni – С. 112–119. 3 Баранова Т.С. Воздействие мультимедийных средств на когнитивное развитие младших школьников // Начальная школа плюс до и после. – 2023. – №1. – С. 25–30. 4 Халилова М.М. Эмоционально-когнитивные барьеры в учебной деятельности студентов // Психологопедагогический журнал. – 2022. – №6. – С. 60–66. 5 Флавелл Дж. Метапознание и когнитивное развитие // Психология мышления. – М., 2018. – С. 127–134. 6 Сергеева О.В. Перевёрнутый класс как инструмент оптимизации когнитивной нагрузки // Современное образование. – 2023. – №2. – С. 38–44. yanada samarali qayta ishlashga yordam beradi7. Va nihoyat, individual kognitiv uslublarni aniqlash, oʻz-oʻzini tartibga solishni rivojlantirish va oʻqishdagi muvaffaqiyatsizlik bilan bogʻliq tashvishlarni kamaytirishga qaratilgan talabalarni psixologik va pedagogik qoʻllab-quvvatlash zarur.

Xulosa. Kognitiv muammolar XXI asr ta’lim haqiqatining ajralmas qismidir. Ularni e’tiborsiz qoldirish talabalarning bilimlari, motivatsiyasi va ishonchini oʻzlashtirish sifatining pasayishiga olib keladi. Faqatgina pedagogik, psixologik va neyrokognitiv usullarni birlashtirgan kompleks yondashuv orqali mavjud qiyinchiliklarni engib oʻtish mumkin. Talabalarni oʻz fikrlarini boshqarishga oʻrgatish, ongni rivojlantirish va ma’lumotlarning haddan tashqari yuklanishiga qarshilik koʻrsatish ayniqsa muhimdir. Bu zamonaviy ta’lim muhitida samarali, moslashuvchan va mas’uliyatli shaxsni shakllantirishning kalitidir.

Adabiyotlar roʻyxati: 1. Соловьёв И.М. Когнитивная нагрузка в условиях цифрового обучения // Вопросы образования. – 2022. – №3. – С. 44–57. 2. Новикова Е.А. Внимание в эпоху гаджетов: изменения и последствия // Психология и педагогика. – 2021. – №5. – С. 112–119. 3. Баранова Т.С. Воздействие мультимедийных средств на когнитивное развитие младших школьников // Начальная школа плюс до и после. – 2023. – №1. – С. 25– 30. 4. Халилова М.М. Эмоционально-когнитивные барьеры в учебной деятельности студентов // Психолого-педагогический журнал. – 2022. – №6. – С. 60–66. 5. Флавелл Дж. Метапознание и когнитивное развитие // Психология мышления. – М., 2018. – С. 127–134. 6. Сергеева О.В. Перевёрнутый класс как инструмент оптимизации когнитивной нагрузки // Современное образование. – 2023. – №2. – С. 38–44. 7. Мищенко Е.П. Когнитивная педагогика: теория и практика. – М.: Просвещение Соловьёв И.М. Когнитивная нагрузка в условиях цифрового обучения // Вопросы образования. – 2022. – №3. – С. 44–57. 8. Sultanova G.S. Innovative thinking and heuristics // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal 10 (4), India, 2020. - P. 568-574. 7 Мищенко Е.П. Когнитивная педагогика: теория и практика. – М.: Просвещение Соловьёв И.М. Когнитивная нагрузка в условиях цифрового обучения // Вопросы образования. – 2022. – №3. – С. 44–57.