BOLA SHAXSI O‘ZINI O‘ZI ANGLASHIDA OTA-ONALARNING TA’SIRI

Original paper

BOLA SHAXSI O‘ZINI O‘ZI ANGLASHIDA OTA-ONALARNING TA’SIRI

1Urganch davlat pedagogika instituti, Urganch, O‘zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

maqolada bola shaxsining shakllanishida oilaning, ayniqsa, ota-onalarning o‘rni va bu jarayonning muhimligi haqida so‘z boradi. Oilaviy muhitning bolaning psixologik va ijtimoiy rivojlanishidagi ahamiyati ochib berilgan.

MAQSAD

tadqiqotning asosiy maqsadi – ota-onalarning bola shaxsining o‘zini-o‘zi anglash jarayoniga ta’sirini tahlil qilish va oilaviy tarbiya usullarining bolaning shaxsiy rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini aniqlashdan iborat.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqot davomida bola rivojlanishida otaonalarning o‘rni, tarbiya usullari va psixologik muhitni o‘rganishga qaratilgan ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi. Shuningdek, o‘zbek oilasidagi tarbiya usullari empirik jihatdan tadqiq etildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

tadqiqot natijalari oiladagi demokratik va avtoritar tarbiya usullarining bolaning shaxsiy xususiyatlariga turlicha ta’sir qilishini ko‘rsatdi. Demokratik usulda tarbiya topgan bolalar ijodkor, liderlikka intiluvchan va ijtimoiy moslashuvchan bo‘lib shakllanadi. Aksincha, avtoritar oilalarda tarbiya ko‘rgan bolalarda o‘z fikrini bildirishda qiyinchiliklar va agressivlik kuzatiladi.

XULOSA

tadqiqot natijalari bola shaxsining o‘zini-o‘zi anglashida ota-onalarning ta’siri katta ekanligini tasdiqlaydi. Oiladagi tarbiya usullarini to‘g‘ri tanlash va otaonalarning bolaga nisbatan mehr va e’tibor ko‘rsatishi bolaning shaxsiy va psixologik rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Kalit so‘zlar: o‘zini-o‘zi anglash, bola rivojlanishi, demokratik tarbiya, avtoritar tarbiya, ijtimoiy muhit, oilaviy munosabatlar, psixologik rivojlanish, shaxsiy xususiyatlar.

Iqtibos uchun: Otanazarova M.А. Bola shaxsining o‘zini-o‘zi anglashida ota-

onalarning ta’siri.// Inter education & global study. 2025. №1(1). B.329–333.

ВЛИЯНИЕ РОДИТЕЛЕЙ НА САМОСОЗНАНИЕ ЛИЧНОСТИ РЕБЕНКА

1 Ургенчский государственный педагогический институт, Ургенч, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье анализируется процесс самосознания ребенка как важного этапа его развития, роль родителей в этом процессе, а также рассматриваются психологические и педагогические аспекты их влияния. Подчеркивается актуальность темы через призму взглядов выдающихся мыслителей.

ЦЕЛЬ

основная цель исследования — определить степень влияния родителей на самосознание ребенка и показать, как различные подходы к воспитанию сказываются на его личностном и психологическом развитии.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании проведен анализ научной литературы, посвященной роли родителей в воспитании, а также изучены эмпирические данные об особенностях семейного воспитания в узбекской культуре.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

результаты исследования показали, что дети, воспитывающиеся в демократической среде, обладают большей креативностью, лидерскими качествами и социальной адаптивностью по сравнению с детьми, воспитывающимися в авторитарной среде, где могут формироваться агрессивность и трудности с выражением собственного мнения.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

результаты исследования подтвердили, что родители играют ключевую роль в процессе формирования самосознания ребенка. Гармоничное сочетание демократических и авторитарных методов воспитания способствует здоровому психологическому и личностному развитию детей.

Ключевые слова: самосознание, семейное воспитание, демократический подход, авторитарный подход, социальная адаптация, психологическое развитие, семейные отношения, воспитательные стратегии.

Для цитирования: Отаназарова М.А. Влияние родителей на формирование

самосознания личности ребенка.// Inter education & global study. 2025. №1(1).

C.329–333.

THE INFLUENCE OF PARENTS ON THE SELF-AWARENESS OF THE CHILD'S

PERSONALITY

1 Urgench State Pedagogical Institute, Urgench, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

the article analyzes the process of a child's self-awareness as an essential stage of personal development, the role of parents in this process, and the psychological and pedagogical aspects of their influence. The relevance of the topic is emphasized through the perspectives of notable thinkers.

AIM

the main objective of the study is to determine the degree of parental influence on a child's self-awareness and to demonstrate how different parenting approaches impact their personal and psychological development.

MATERIALS AND METHODS

the study involved analyzing scientific literature focused on the role of parents in child development and exploring empirical data on the characteristics of family upbringing within Uzbek culture.

DISCUSSION AND RESULTS

the results showed that children raised in a democratic environment exhibit greater creativity, leadership qualities, and social adaptability compared to those raised in an authoritarian environment, where aggression and difficulties in self-expression may arise.

CONCLUSION

the study results confirmed that parents play a key role in the process of a child's self-awareness. A balanced combination of democratic and authoritarian parenting methods fosters healthy psychological and personal development in children.

Keywords: self-awareness, family upbringing, democratic approach, authoritarian approach, social adaptation, psychological development, family relations, parenting strategies. For citation: Mehriniso A. Otanazarova. (2025) ‘The influence of parents on the self-

awareness of the child's personality’, Inter education & global study, (1(1)), pp. 329–

333. (In Uzbek).

Bugungi kunda zamon shiddat bilan rivojlanmoqda. Har bir qadamda yangi texnologiyalar, yangi zamon talabiga mos dastur va o‘zgarishlar. Bunday glaballashuv jarayoni barchamizdan ko‘p yosh avlod ongiga, tafakkuriga ta’sir etadi. Shunday sharoitda kattalar bolalarni qo‘llab-quvatlashi, ularning jismoniy va psixologik jihatdan sog‘lom rivojlanishida kata ahamiyatga egadir. Bolaning rivojlanishidagi asosiy bosqich ham aynan oiladan boshlanishi bu jarayonda ota-onaning o‘rnini nihoyatda beqiyosligini ko‘rsatadi

Adabiyotlar tahlili va tadqiqot metodologiyasi. Oila va oilaviy munosabatlar, ayniqsa, ota-onalar va farzandlar o‘zaro aloqalari jamiyat yuzaga kelgan ilk davrlardan buyon eng muhim muammolardan biri bo‘lib kelgan. Jamiyat rivojlanib borgan sari bu muammoning ahamiyati yanada ortib boraveradi. Chunki insoniyat tomonidan erishilgan yutuqlar aynan oila muhitida, yani ota-ona va farzandlar munosabatlari tizimida boshqa har qanday ijtimoiy inistitutlarga nisbatan ko‘proq, o‘zlashtirladi va an’ana, ma’naviy meros tarzida avloddan avlodga o‘tadi. Shunday ekan, jamiyat, xalq va millatning istiqboli ko‘p jihatdan shu munosabatlarning holatiga bog‘liqdir. Buning uchun esa oiladagi ichki muhitning har tamonlama sog‘lom, ma’naviy mustahkam bo‘lishiga erishish lozim.

Ibn Sino oilada bola tarbiyasi ancha murakkab va nozik bo‘lib, uni bolaning yoshligidan boshlash va izchillik bilan olib borish lozimligini uqtiradi. U ona allasining tarbiyaviy ahamiyati haqida to‘xtalib ’’Alla” ikki vazifani bajaradi, deydi. Birinchisi, uni tebratish orqali bolaga jismoniy orom bag‘ishlanadi; ikkinchisi, beshikni bir maromda tebratishdan onaning mehri jo‘sh uradi, bolasiga bo‘lgan muhabbatidan onaning orzu umidi yurak to‘ridan siqib chiqadi. Bu o‘ziga xos qo‘shiq bolasiga qasidadek yangraydi va u farzandining murg‘ak qalbiga, butun shuriga singib boradi.

Oilaviy tarbiyaning mohiyatini to‘g‘ri tushinish, uning bir qator psixologik jihatlarini tadqiq etish imkoniyatlarini ochib beradi. Hozirgi kunda psixologlar, sotsialoglar va keng jamoatchilik tomonidan oila va oilaviy tarbiya muammosi dolzarb masala sifatida e’tirof etib kelinmoqda. Jumladan, V.M.Karimovaning “Yoshlarda o‘zbek oilasi haqidagi ijtimoiy tasavvurlar” deb nomlangan ilmiy ishida o‘zbek oilasidagi ijtimoiy tasavvurlarning turli guruhlarda na’mayon bo‘lishini, emperik jihatlarga asoslanib tadqiq etiladi va oila to‘g‘risdagi ijtimoiy tasavvurlar shaxsning oilaviy munosabatlar doirasidagi xulq-atvorini boshqaruvchi va aniq sharoitlarga moslashtiruvchi vazifalarni bajarishini ilmiy asoslab berishga harakat qiladi. N.Sog‘inov F.Usmonov va B.Umarovlar oilaviy janjal va nizolarning oqibatlarini o‘rganib, ular oxir-oqibat nafaqat er-xotin o‘rtasidagi, balki, otaonalar va bolalar, qarindosh-urug‘lar o‘rtasidagi munosabatlarning ham buzilishi, nikohdan qoniqmaslikka olib kelishi, ayollar o‘rtasida o‘z joniga qasd qilish holatlari yuzaga kelishi, eng achinarlisi bu jarayon o‘smir va bolalar o‘rtasidagi suijidal xulqatvorning shakillanishiga sabab bo‘lishini ta’kidlaydilar. Muhokama va natijalar: Oila bolani o‘rab turgan ijtimoiy muhitning eng muhim bo‘g‘inidir. Uning bola shakillanishiga ko‘rsatadigan ta’siri benihoyat kattadir. Bolaning mustaqilligi nisbiy bo‘lib, u ko‘p jihatdan kattalar qarmog‘i va yordamiga muhtoj bo‘ladi. Ota-onaning fikri va munosabati bu davrda shunchalik kata undovchi kuchga ega bo‘ladiki, u xulq-atvorning regulyatori va psixologik rivojlanishining stimulyatori bo‘lib xizmat qiladi. Ota ona bolaning eng yaqin do‘sti hisoblanadi, ammo, bolada o‘smirlik, o‘spirinlik davrlarida ota ona bilan turli ziddiyatlar kelib chiqadi. Bu esa bolada ota-onam meni tushinmaydi va hech qachon tushinishga harakat qilmaydi degan g‘oya yuzga keladi. Buning natijasida bola ota-ona bilan emas ko‘chadagi do‘stlari, o‘rtoqlari bilan maslahatlashgisi, suhbatlashgisi keladi. Bu davrda ota onaning fikrini tog‘riligini tushishi qiyin bo‘ladi va turli xil konfliktlar yuzaga keladi. Aynan o‘zi xohlagan fikrni eshitishni istagani uchun ham ota ona maslahatidan dostlarining gapini ma’qul ko‘radi. Bu jarayon turli xil yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ota-onaning bu davrdagi muhim vazifasi farzandi bilan do‘stona munosabatni yo‘lga qo‘yishi va farzandidagi o‘zgarishlarni to‘g‘ri qabul qilishi lozimdir.

Har bir oiladagi munosabatlar o‘ziga hos hamda takrorlanmasdir. Biroq ota-ona va bola munosabatlarining umumiy jihatlari ham mavjuddir. Bola rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillaradan yana biri bu ota-ona o‘rtasidagi ziddiyatlarning ko‘pligi hsoblanadi. Ziddiyatlarni ko‘rib shu jarayonda kata bo‘lgan va tinch oilada kata bo‘lgan bolada dunyoqarash, fikrlash turlicha bo‘ladi. Nizoli oilda kata bo‘lgan farzandda agressivlik, o‘z fikrini bayon qilishdan qo‘rqish va kelajakda oila qurishni istamaslik kabi holatlar uchrashi mumkin. Ota-onalar bolalar xulq-atvorini boshqarishda qanday usullardan foydalanishlariga ko‘ra o‘rtadagi munosabatlar ko‘pincha “demokratik”, “avtoritar” va “nazorat qiluvchi’’ kabilarga ajratiladi. Bolalarga oilaviy ta’sir etishning “demokratik” shakli uchun quyidagilar xos: bolaga ko‘p narsaga ruxsat beriladi, bola bilan ko‘proq munosabatda bo‘lishga intiladi, ishonch va hurmat bilan munosabatda bo‘linadi, ota-onalar bo‘lar bo‘lmas ta’qiqlar qo‘ymaslikka harakat qiladilar, buning o‘rniga ular bolalarga oiladagi tartib qoidalarni tushuntirishga intiladilar. Iloji boricha bolalarning savollariga javob berishga, ularning qiziqashlari doirasida harakat qiladilar. Oiladagi “avtoritar’’ muhit bolalarga nisbatan haddan tashqari ta’qiqlarning ko‘pliligi bilan xarakterlanadi. “Hukmron” ota-onalar boladan to‘liq bo‘ysunishni talab qiladilar. Bunday oilalarda bolalarga xulq-atvor qoidalarini tushintirishga qaratilgan muloqot kamdan-kam o‘tkaziladi. Shu narsa aniqlanganki, “avtoritar” va “demokratik” oilalarda tarbiyalanuvchi bolalarning shaxsiy xususiyatlarida muayyan farq mavjud bo‘ladi. “Demakratik” oilalarning farzandlari ijodkorlikka moil, tashabbuskor, liderlikka intiluvchan, ijtimoiy muosabatlarda ko‘proq erkinlikni his etuvchi bo‘ladilar.

Oilada qaysi tarbiya usulidan foydalanish bu ota-onaning o‘z xohishiga bog‘liqdir. Ota-ona bu tarbiya turlarini o‘z o‘rnida qo‘llashi, kerak joyda demakratik, kerak joyida avtoritar usullardan mohirona foydalana olsa, bola tarbiyasida muammolar kelib chiqamaydi va bola tarbiyasida turli xil og‘ishlar yuzaga kelmaydi. Ma’lumki, bola o‘zinio‘zi anglashida ota-ona shaxsining ta’siri muhim sanaladi. Ota-onalarning o‘z farzandlariga bo‘lgan munosabati kattalarning bolalarga nisbatan turli tuman hissiyot va xulq-atvorlari tizimi sinifida tushuniladi. Psixologik nuqtai nazardan qaraganda otaonalarning o‘z farzandlariga bo‘lgan munosabati bu bolalarga nisbatan o‘rnak bo‘lishi hisoblanadi. Shunday ekan bolalar har doim ota-ona ishonchiga va qo‘llab quvatlashiga muhtojdir. Bu jarayonda ota-ona doimo farzandi bilan yaqin bo‘lishi, undan mehr va e’tiborini ayanasligi lozim.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Erkinbayevna, Y. S. (2023). THE SYSTEM OF INSTILLING A HEALTHY

PERSPECTIVE IN STUDENTS THROUGH EASTERN

ACADEMICS’EDUCATIONAL PRINCIPLES. European International Journal of

Multidisciplinary Research and Management Studies, 3(09)

2. Erkinbaevna, Y. S. (2023). THE ROLE AND IMPORTANCE OF THE POSITIVE

WORLDVIEWS OF EASTERN SCHOLARS IN STRENGTHENING THE

TEACHER-DISCIPLE TRADITION. International Journal of Advance Scientific

Research, 3(06), 200-206.

3. Якубова, Ш. Э. (2024). Прививать Студентам Идею Позитивизма

Посредством Духовного Наследия Восточных Учёных. Miasto Przyszłości,

4. https:www.sardobatuman.uz.uz.posthttps: