DILBAR ABDURAHMONOVA – OPERA ASARLARINING BEQIYOS TALQINCHIDIRIJYORI

DILBAR ABDURAHMONOVA – OPERA ASARLARINING BEQIYOS TALQINCHI-

DIRIJYORI

K. X. Azimov, O’zbekiston davlat konservatoriyasi, Toshkent, O’zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

mazkur maqola dirijyor Dilbar Abdurahmonovaning opera asarlarini talqin etish masalalariga bag‘ishlangan. Maqolada ushbu masala uning ijodiy faoliyatidan kelib chiqib, jahon va milliy operalari misolida yoritiladi.

MAQSAD

dirijyorning opera asarlaridagi o’rni va mavqeyini belgilash. Shunigdek, soha vakillarining ijodiy faoliyati misolida talqin masalasini o’rganadi.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqot davomida mashhur dirijyor Dilbar Abdurahmonovaning bir qator ijrochi va rejissyorlar bilan hamkorligiga oid muammolar tarixiy manbalar, ilmiy maqolalar yordamida o‘rganilib qiyosiy tahlil etildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

maqolada dirijyorning “Pyotr I” (A. Petrov), “Bo‘ron” (S. Vasilenko, M. Ashrafiy) va “Faust” (Sh. Guno) operalarini sahnalashtirishiga oid ijodiy ishlari tahlil qilinadi. Asarlar misolida ushbu ijodkorning qo’llagan uslub va tamoyillari ko’rib chiqiladi.

XULOSA

tadqiqot natijasida, opera asarlarida dirijyor Dilbar Abdurahmonovaning talqini, ijodkor, ijrochilar bilan ishlash uslubi va tamoyillari aniqlandi.

Kalit so‘zlar: dirijyor, orkestr, opera, talqin, rejissyor, kompozitor, xonanda.

ДИЛБАР АБДУРАХМОНОВА - НЕПРЕВЗОЙДЕННЫЙ ИСПОЛНИТЕЛЬ-ДИРИЖЕР

ОПЕРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ

Азимов К.Х, Государственной консерватории Узбекистана, Ташкент, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

эта статья посвящена вопросам интерпретации оперных произведений дирижера Дильбар Абдурахмановой. В статье этот вопрос освещается на примере мировых и национальных опер, исходя из его творческой деятельности.

ЦЕЛЬ

определить роль и положение дирижера в опере. На примере творческой деятельности представителей сферы он исследует вопрос толкования.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в ходе исследования были изучены и сравнительно проанализированы проблемы сотрудничества известного дирижера Дилбар Абдурахмановой с рядом исполнителей и режиссеров с использованием исторических источников, научных статей.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

в статье приводятся такие примеры, как «Петр I» (А. Петров), «Бурон» (С. Василенко, М. Ашрафий) и «Фауст» (Ш. Гуно). На примере этих работ рассматриваются методы и принципы, применяемые этим художником.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

в результате исследования в оперных произведениях определены интерпретация дирижера Дилбар Абдурахмановой, стиль и принципы работы с творческими деятелями, исполнителями.

Ключевые слова: дирижер, оркестр, опера, интерпретация, режиссер, композитор, певец.

DILBAR ABDURAKHMONOVA - UNSURPASSED PERFORMER-CONDUCTOR OF

OPERA WORKS

Kamoliddin X. Azimov, the State Conservatory of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

this article is about interpreting the opera works of conductor Dilbar Abdurakhmanova. The article highlights this issue on the example of world and national operas, based on his creative activity.

AIM

to determine the role and position of the conductor in the opera. Using the example of the creative activity of representatives of the sphere, he explores the issue of interpretation.

MATERIALS AND METHODS

during the study, the problems of cooperation of the famous conductor Dilbar Abdurakhmanova with a number of performers and directors using historical sources and scientific articles were studied and compared.

DISCUSSION AND RESULTS

the article gives examples such as "Peter I" (A. Petrov), "Buron" (S. Vasilenko, M. Ashrafiy) and "Faust" (S. Gounod). On the example of these works, the methods and principles applied by this artist are considered.

CONCLUSION

As a result of the study, the interpretation of the conductor Dilbar Abdurakhmanova, the style and principles of working with creative figures and performers were determined in opera works.

Key words: conductor, orchestra, opera, interpretation, director, composer, singer.

Dilbar Abdurahmonova o‘zbek opera dirijyorligi maktabining eng ko‘zga ko‘ringan arboblaridan biri hisoblanadi. U o‘zining dirijyorlik faoliyati davomida oltmishdan ortiq spektakllarni boshqargan. A. Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri jamoasi bilan Germaniya, Ruminiya, Yegipet, Gonkong, Tailand, Malayziya va boshqa xorijiy davlatlarda ijodiy safarlarda bo‘lgan. 1960-yildan M. Ashrafiyning munosib shogirdi bo‘lib, teatrda dirijyor sifatida ish boshladi. Uning birinchi spektakli J. Verdining “Aida” operasi hisoblanib, ushbu murakkab asarni yuksak mahorat bilan dirijyorlik qiladi. D. Abdurahmonova ko‘plab spektakllarning musiqa rahbari va sahnalashtiruvchi-dirijyori bo‘lgan. Ayniqsa u balet spektakllarini sahnalashtirishda jonbozlik qilgan. 1965-yili birinchi marotaba mustaqil ravishda L. Delibning “Koppeliya” baletini sahnalashtiradi. Shu bilan birga u “Zolushka” (S. Prokofyev), “Karmen-syuita”, “Anna Karenina” (R. Shedrin), “Qirq qiz” (L. Feygin), “Oq qush ko‘li” (P. Chaykovskiy), “Don Kixot” (L. Minkus), “Spartak” (A. Xachaturyan), “Oyimqiz va bezori” (D. Shostakovich), “Dunyoning yaratilishi” (A. Petrov), “Shopeniana” (F. Shopen), “Ikki dil dostoni”, “Ispan miniatyuralari” (A. Melikov), “Jizel” (A. Adan) o‘zbek baletlaridan esa, “Sevgi tumori”, “Sevgi va qilich” (M. Ashrafiy), “Tanovor” (A. Kozlovskiy), “Semurg‘” (B. Brovsin), “Afsonalar vodiysi” (U. Musayev) va boshqa baletlarni sahnalashtiradi. “Hali Dilbar Gʻulomovna hayotligida taniqli balerina va baletmeyster, Xalq artisti Galiya Izmaylova bir intervyusida uning dirijyorlik mahorati haqida shunday deydi: - Klassika ham, zamonaviylik ham, milliy mavzular ham - barchasi Dilbarning ilhomidan dunyoga kelgan. U bilan ishlash qanday yoqimli! U xoreografiya va ijrochilar imkoniyatini nozik his qiladi. Balet spektakllari davomida dirijyorimiz go‘yoki solistlar, kordebaletlar bilan birga raqsga tushadi. U orkestrni juda aniqlik bilan boshqaradi - deydi”1.

“D. Abdurahmonovaning har bir dirijyorlik qilgan opera asari partiturasi mohiyatini ochib berishga intiladi. Chunki unda muallifning fikri o‘z ifodasini topadi. Uning mahorati asar bezaklarini keng va yorqin ochib berishda seziladi. Bunga misol qilib “Pyotr I” (A. Petrov), “Bo‘ron” (S. Vasilenko, M. Ashrafiy) va “Faust” (Sh. Guno) operalarini keltirib o‘tish mumkin. Ulardagi nozik ohang, turli musiqiy bezaklar va o‘ziga xosliklarni ifodalashi partitura o‘qishida ravshan bo‘ladi. D. Abdurahmonova har bir opera partiturasida musiqa bilan sahna harakatining yorqin mutanosibligiga erishadi”2. U o‘z tajribasidan kelib chiqib opera dirijyorining vazifalari xususida to‘xtalib shunday deydi: “Dirijyorlik pultiga chiqishdan oldin yoki dirijyorlik qilishdan oldin, masalan opera spektaklida dirijyor xonandalar bilan juda katta ish olib boradi. Agar baletda baletmeyster va repetitorlar raqqosalar bilan ishlasa, operada repetitor va pedagog rolini dirijyor va jo‘rnavoz amalga oshiradi. Chunki hamma xonandalar ham teatrga tayyor yakkaxon bo‘lib kelmaydi. Shuning uchun ham jo‘rnavoz nota matnini o‘rgatish ustida ish olib borsa, dirijyor esa obrazlar, musiqiy jumlalar va to‘g‘ri talaffuz qilish borasida ishlaydi”3 [2.8, 81]. U faoliyati davomida bir qator opera spektakllariga dirijyorlik qiladi. Jumladan, “Pikovaya dama”, “Iolanta” (P. Chaykovskiy), “Xovanshina” (M. Musorgskiy), “Optimistik fojia” (A. Xolminov), “Sevgidan keyingi sevgi” (T. Xrennikov), “Samson va Dalila” (K. Sen-Sans), “Trubadur”, “Traviata”, “Otello” (J. Verdi), “Olovli farishta” (S. Prokofyev), “Insoniy ovoz” (R. Pulenk), “Karmen” (J. Bize) va boshqalar. “1984 yilda D. Abdurahmonova va rejissyor F. Safarovlar tomonidan sahnalashtirilgan “Olovli farishta” (S. Prokofyevning mualliflik tahriri) operasi premyeralarining birida XX asrning atoqli dirijyori Yevgeniy Svetlanov Toshkentga kelar ekan, spektaklni poytaxt madaniy hayotidagi muhim voqea deb hisoblaydi. “Советская культура” gazetasida maestro hamkasbining dirijyorlik san’atini yuqori baholab shunday deydi: - Postanovkaning qalbi Xalq artisti Dilbar Abdurahmonova bo‘ldi. O‘zning yorqin iste’dodi, mahorati va musiqiy obro‘siga ega bo‘lib u katta jamoani birlashtirdi, uni ilhomlantirdi. S. Prokofьyev partiturasini maksimal darajada ochib berish maqsadida, spektaklning har bir ishtirokchisigacha barchani maftun qilishga erishdi. Buning ortida albatta ulkan mehnat, “musiqa tantanasi” deb nomlangan mehnat yotadi. 1 Гульзарова И. Маэстро на все времена: Дильбар Абдурахманова // Ж. Театр №3 2021. – Б. 38-40. 2 Azimov K. O‘zbekiston dirijyorlari. —T.: “MAGIKA” mas’uliyati cheklangan jamiyat bosmaxonasi, 2001. — B. 45. 3 Гульзарова И. Фирудин Сафаров – Титан оперного театра. —Т.: “Nishon-Noshir”, 2013. —С. 81. Murakkab ammo shu bilan birga ajoyib mehnat. Abdurahmonova ham albatta, shubhasiz qiyin bo‘lgan kasbimizning barcha sirlariga bo‘ysunamiz”4.

D. Abdurahmonovaning repertuarida o‘zbek operalaridan “Bo‘ron”, “Dilorom” (M. Ashrafiy), “Layli va Majnun” (T. Sodiqov), “So‘g‘d elining qoploni” (I. Akbarov), “Alisher Navoiy” (M. Burxonov), “Maysaraning ishi” (S. Yudakov), “Xiva ordeni” (R. Abdullayev), “Mangulik” (U. Musayev) va boshqalar o‘rin olgan bo‘lib, ularga dirijyorlik qilishning o‘ziga xos uslubi bor edi. U o‘zbek operalari targ‘ibotiga ham hissa qo‘shgan dirijyorlardan sanaladi. “Qariyb qirq yillik tanaffusdan so‘ng “Bo‘ron” operasi Moskva sahnalarida yangi kuch bilan namoyish etildi va bu o‘zbek madaniyatining atoqli arbobi Muxtor Ashrafiy xotirasiga o‘ziga xos hurmat-ehtiromga aylandi. Dilbar Gʻulomovna o‘z ustozi musiqasidagi boy lirika, g‘azab va chinakam dramaturgiyasi bilan to‘ldirilgan barcha go‘zallik va yuksaklikni tomoshabinlarga yetkazishga harakat qildi”5. O‘zbek operalari haqida so‘z borar ekan, D. Abdurahmonova rejissyor F. Safarov bilan hamkorlikda ko‘plab spektakllarni sahnalashtirdi. Dirijyor g‘arb va rus opera san’ati durdonalari bilan uzoq yillik muvaffaqiyatli faoliyati davomida birinchilardan bo‘lib, S. Yudakovning 50- yillarda H. Niyoziy komediyasi motivi asosida yaratgan “Maysaraning ishi” operasi yangi tahririni sahnalashtirganini alohida ta’kidlash joiz. F. Sharipova kitobida D. Abdurahmonova va F. Safarovlarning bu hamkorligiga quyidagi fikrni keltiradi: “Darhaqiqat, bu ularning o‘zbek operasini jahon miqyosidagi eng yaxshi namunalar qatoriga qo‘yish istagining mantiqiy davomi edi. Milliy komik opera shunday imkoniyat edi. Tanqidchilar “Maysaraning ishi” operasining yangi postanovkasini kashfiyotli spektakl deb atashdi. Jumladan, Abdurahmonova dirijyorligidagi orkestr milliy an’analar, Yevropa opera san’atining qonuniyatlari va o‘ziga xos xususiyatlari bilan uzviy uyg‘unlashgan holda opera musiqasining boyligini to‘liq yetkaza olgani ta’kidlandi. Dilbar Gʻulomovna talqinidagi musiqa - spektaklning asosi bo‘lib, sahna harakatlarining organik elementiga aylangan va u o‘z navbatida jonli va harakatchan musiqiy matodan ajralmas qismidir”6.

D. Abdurahmonovaning A. Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatrida bosh dirijyor lavozimida ishlab yurgan kezlari kichik sahna uchun ham kamer spektakllarni olib chiqishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan edi. Teatrning kichik sahnasi dirijyor va rejissyorga nafaqat sahnalashtirishning yangi qirralarini ochishga balki, yosh artistlarni kashf qilishda, ularning individual ijodiy qiyofasini namoyon etish uchun imkoniyat yaratdi. Bu amaliy tajriba o‘sha davrda ijodini endi boshlayotgan yosh o‘zbek kompozitori Habibulla Rahimov (J. Kamolning “Armon” poemasi asosida) yaratgan “Ona qalbi” nomli bir aktli ilk kamer operasining sahnaga qo‘yilishidan boshlandi.

“Musiqiy asarlarning ijro saviyasi haqida so‘z borar ekan, tanqidchilar shunday yozadi: Ma’lumki, keyingi yillarda teatrga irodali, temperamentga boy, iste’dodli dirijyor, Muxtor Ashrafiyning suyukli shogirdi Dilbar Abdurahmonova rahbarlik qilib kelmoqda. 4 Гульзарова И. Маэстро на все времена: Дильбар Абдурахманова // Ж. Театр №3 2021. – Б. 38-40. 5 Шарипова Ф. Ты - моя мелодия... —Т.: Главная редакция издательско-полиграфической акционерной компании “Шарқ”, 2006. — С. 89. 6 Шарипова Ф. Ты - моя мелодия... —Т.: Главная редакция издательско-полиграфической акционерной компании “Шарқ”, 2006. — С. 130. Balki D. Abdurahmonova talqinining asosiy ustunligi bu - yaxlitlikdadir. Umumiy ijro rejasining mazmuni va ko‘lami uning ishida tafsilotlarning ifodaliligi bilan uyg‘unlashgan. Ijroning yuqori hissiy ohangi, musiqaning bevositaligi va tezkorligini doimo saqlab qolgan holda, dirijyor, o‘z kuchini bir zumda yoritib, boshqa artistlargan ham shijoatli impulsini yetkazgan holda, orkestrni oldingi o‘ringa olib chiqishga (bu opera spektaklida cheksiz ahamiyatga ega) va yakkaxon xonandalar, xor, ansambllarning o‘zini maksimal darajada namoyon qilish imkoniyatini berish uchun uni darhol “olib tashlash”ga qodir. Dirijyor, umuman olganda partituraning ko‘p ovozli qatlamlarni juda yaxshi eshitadi va uni tashkil etuvchi elementlar, yo‘llarni shunga mos ravishda tomoshabinlarga yetkazish imkoniyatini beradi. Demak, Abdurahmonova boshqargan barcha spektakllar uslubiy jihatdan murakkab va rang-barang bo‘lib, bular o‘zbek, rus, g‘arbiy Yevropa madaniyatini ifodalovchi va bugungi teatr qiyofasini belgilab beruvchi operalardir”7.

Xulosa qilib aytganda, dirijyor Dilbar Abdurahmonovaning ijodiy faoliyati nafaqat milliy opera san’ati rivojiga balki, o’zbek musiqashunosligi ravnaqi uchun yangi ilmiytadqiqotlar olib borishga yetarlicha zamin bo’lib kelmoqda. Uning musiqiy-sahna asarlarini beqiyos tarzda talqin qilish uslublari esa, yosh mutaxassislar ijodiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Ijodkorning teatrdagi uzoq yillik samarali faoliyati hali ko’plab olimlarning ilmiy ishlari markazidan o’rin oladi degan umiddamiz.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Гульзарова И. Маэстро на все времена: Дильбар Абдурахманова // Ж. Театр

№3 2021. – Б. 38-40.

2. Azimov K. O‘zbekiston dirijyorlari. —T.: “MAGIKA” mas’uliyati cheklangan jamiyat

bosmaxonasi, 2001. — B. 45.

3. Гульзарова И. Фирудин Сафаров – Титан оперного театра. —Т.: “Nishon-

Noshir”, 2013. —С. 81.

4. Шарипова Ф. Ты - моя мелодия... —Т.: Главная редакция издательско-

полиграфической акционерной компании “Шарқ”, 2006. —С. 89. 7 Шарипова Ф. Ты - моя мелодия... —Т.: Главная редакция издательско-полиграфической акционерной компании “Шарқ”, 2006. — С. 90-91.