DIZARTRIYA NUQSONIGA EGA BO‘LGAN BOLALARNI NUTQ JARAYONIGA TAYYORLASH YUZASIDAN KORREKSION-PEDAGOGIK ISHLARNING ILMIY, NAZARIY ASOSLARI

ISHLARNING ILMIY, NAZARIY ASOSLARI

Fayzullayeva Xurshida Ulug'bek qizi

2-Respublika bolalar ijtimoiy moslashuv markazi

Samarqand mintaqaviy filiali

Toshkent Kimyo xalqaro universiteti Samarqand filiali

khurshidafayzullayeva98@gmail.com Annotatsiya: Mazkur maqolada dizartriya nuqsoniga ega bo‘lgan bolalarni nutq jarayoniga tayyorlashga qaratilgan korreksion-pedagogik ishlarning ilmiy va nazariy asoslari yoritilgan. Dizartriya nutq buzilishining psixofiziologik xususiyatlari, bolalarda nutq faoliyatining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar hamda samarali korreksion yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, nutq apparatini rivojlantirish, sensor-motor faoliyatni faollashtirish va kommunikativ ehtiyojni shakllantirishga qaratilgan zamonaviy pedagogik qarashlar ochib beriladi. Maqola maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim yoshidagi dizartriyali bolalar bilan ishlovchi mutaxassislar uchun nazariy-amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: dizartriya, nutq nuqsoni, korreksion-pedagogik ish, nutq jarayoniga tayyorlash, artikulyatsiya, motorika, logopediya, nutq rivoji Kirish

Bugungi kunda nutq nuqsonlariga ega bo‘lgan bolalar sonining ortib borishi maxsus pedagogika va logopediya sohasida chuqur ilmiy yondashuvni talab etmoqda. Shular orasida dizartriya markaziy va periferik nerv tizimi faoliyatidagi buzilishlar bilan bog‘liq murakkab nutq nuqsoni sifatida alohida e’tiborga loyiqdir. Dizartriyaga ega bo‘lgan bolalarda tovush talaffuzi, nutqning ravonligi, ohang va nafas jarayoni yetarli darajada shakllanmagan bo‘ladi. Shu sababli ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri nutqni shakllantirish jarayoniga jalb etishdan avval maxsus tayyorlov bosqichini tashkil etish muhim hisoblanadi. Nutq jarayoniga tayyorlash korreksion-pedagogik ishlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bolaning umumiy rivojlanish darajasi va kommunikativ imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Dizartriyali bolalarni nutq jarayoniga tayyorlashning ilmiy-nazariy asoslari

Ilmiy tadqiqotlarda dizartriya nutq apparati muskullarining innervatsiyasi yetishmovchiligi bilan tavsiflanishi qayd etiladi. Bu holat bolaning artikulyatsion harakatlarni aniq va muvofiqlashtirilgan tarzda bajara olmasligiga olib keladi. Nazariy jihatdan nutq jarayoniga tayyorlash bolaning sensor va motor rivojini uyg‘unlashtirishga asoslanadi. Psixologik yondashuvlarda esa bolaning idrok, diqqat, xotira va emotsionalirodaviy sohasini rivojlantirish nutq faoliyatining muhim sharti sifatida ko‘riladi. Pedagogik nuqtai nazardan, tayyorlov ishlari bosqichma-bosqich va tizimli tashkil etilishi, individual yondashuv ustuvor bo‘lishi lozim.

Zamonaviy logopedik amaliyotda dizartriyali bolalarni nutq jarayoniga tayyorlashda kompleks yondashuv qo‘llaniladi. Bunda umumiy va mayda motorikani rivojlantirish mashqlari, nafasni to‘g‘ri boshqarishga o‘rgatish, artikulyatsion gimnastika hamda sezgi organlarini faollashtirishga qaratilgan mashg‘ulotlar muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, o‘yin texnologiyalari orqali bolaning nutqqa bo‘lgan qiziqishini oshirish, muloqotga kirishish ehtiyojini shakllantirish samarali hisoblanadi. Zamonaviy pedagogik qarashlar bolani passiv mashqlar emas, balki faol ishtirokchi sifatida ko‘rishni talab etadi. Bu esa korreksion ishlarning samaradorligini oshiradi va nutq rivojida ijobiy natijalarga erishishga imkon beradi. Dizartriya nuqsoniga ega bo‘lgan bolalarni nutq jarayoniga tayyorlash korreksionpedagogik ishlarning eng muhim va mas’uliyatli bosqichlaridan biri hisoblanadi. Chunki bu nutq buzilishi bolaning faqat tovush talaffuziga emas, balki umumiy psixomotor rivojlanishiga, emotsional holatiga va kommunikativ faoliyatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ilmiy tadqiqotlarda dizartriya markaziy va periferik nerv tizimi faoliyatidagi yetishmovchiliklar natijasida yuzaga kelishi ta’kidlanadi, bu esa nutq apparati mushaklarining harakatini cheklaydi va nutq jarayonining tabiiy shakllanishiga to‘sqinlik qiladi.

Nutq jarayoniga tayyorlash ishlari bolaning psixofiziologik imkoniyatlarini chuqur o‘rganishdan boshlanadi. Dizartriyali bolalarda ko‘pincha mushak tonusining buzilishi, harakatlarning sustligi yoki noaniqligi, tez charchash va diqqatning beqarorligi kuzatiladi. Ushbu holatlar nutq faoliyatining rivojlanishiga salbiy ta’sir qilgani sababli korreksion ishlar avvalo umumiy harakat faolligini me’yorlashtirishga qaratiladi. Harakatlarni muvofiqlashtirishga yo‘naltirilgan mashqlar bolaning tanasini boshqarish qobiliyatini rivojlantirib, nutq apparati faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Asosiy yo‘nalishlardan biri umumiy va mayda motorikani rivojlantirishdir. Ilmiy manbalarda qo‘l barmoqlari harakati bilan nutq faoliyati o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjudligi qayd etiladi. Shu bois dizartriyali bolalar bilan ishlashda qo‘l va barmoqlar uchun mo‘ljallangan mashqlar, ritmik harakatlar va o‘yin elementlari keng qo‘llaniladi. Bu mashqlar nafaqat harakat aniqligini oshiradi, balki bolaning diqqatini jamlash va topshiriqlarni bajarishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. Nutq jarayoniga tayyorlashda artikulyatsion apparatni rivojlantirish alohida ahamiyatga ega. Dizartriyali bolalarda til, lab va pastki jag‘ mushaklarining harakati yetarli darajada aniq bo‘lmaydi, bu esa tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga to‘sqinlik qiladi. Artikulyatsion gimnastika mashqlari orqali nutq apparati mushaklarini faollashtirish, ularning harakatchanligini oshirish va mushaklar o‘rtasidagi muvofiqlikni shakllantirish mumkin. Ushbu mashqlar tizimli va muntazam bajarilganda nutq jarayoniga o‘tish uchun mustahkam tayanch yaratiladi.

Nafas va ovoz ustida olib boriladigan ishlar ham nutqiy tayyorgarlikning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Dizartriyali bolalarda nutqiy nafas yetarli darajada shakllanmagan bo‘lib, nafas olish va chiqarish jarayoni nutq bilan uyg‘unlashmaydi. Shu sababli maxsus nafas mashqlari orqali to‘g‘ri nafas olishni shakllantirish, ovoz kuchi va davomiyligini boshqarishga o‘rgatish zarur. Bu jarayon nutqning ravonligi va tushunarliligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Nutq jarayoniga tayyorlashda sensor jarayonlarni rivojlantirish ham muhim o‘rin tutadi. Eshitish sezgisi, ayniqsa fonematik idrok, dizartriyali bolalarda yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lishi mumkin. Shu sababli tovushlarni eshitish, farqlash va idrok etishga qaratilgan mashqlar nutqiy tayyorgarlik jarayoniga kiritiladi. Ko‘rish va kinestetik sezgilarni faollashtirish orqali bola nutq harakatlarini yaxshiroq idrok eta boshlaydi va ularni takrorlashga tayyorlanadi.

Shuningdek, nutq jarayoniga tayyorlash bolaning psixik jarayonlarini rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Diqqatni jamlash, xotirani faollashtirish, tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar bolaning nutqiy faoliyatga bo‘lgan tayyorgarligini oshiradi. Dizartriyali bolalarda nutqqa nisbatan ishonchsizlik va passivlik kuzatilishi mumkin, shu bois korreksion-pedagogik ishlar jarayonida ijobiy emotsional muhit yaratish muhim hisoblanadi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlarda nutq jarayoniga tayyorlash jarayoni o‘yin faoliyati bilan uyg‘unlashtiriladi. O‘yin bolani erkin muloqotga undaydi, nutqqa bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi va kommunikativ ehtiyojni shakllantiradi. Individual yondashuv asosida tashkil etilgan o‘yinli mashg‘ulotlar dizartriyali bolalarning nutqiy faolligini oshirib, korreksion ishlarning samaradorligini ta’minlaydi.

Dizartriya nuqsoniga ega bo‘lgan bolalarni nutq jarayoniga tayyorlashda korreksionpedagogik ishlarning izchilligi va tizimliligi muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu jarayon tasodifiy mashqlar majmuasi emas, balki bolaning individual rivojlanish darajasi va ehtiyojlariga mos holda rejalashtirilgan pedagogik ta’sirlar tizimini o‘z ichiga oladi. Nutqiy tayyorgarlik jarayoni bolaning markaziy nerv tizimi faoliyatini faollashtirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar bilan uyg‘un holda olib borilishi lozim. Dizartriyali bolalarda ko‘pincha harakat va nutq faoliyati o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik yetarli darajada shakllanmagan bo‘ladi. Shu sababli korreksion ishlar davomida harakatlarni nutq bilan uyg‘unlashtirishga alohida e’tibor qaratiladi. Masalan, ritmik harakatlar, tana holatini boshqarishga qaratilgan mashqlar va qo‘l harakatlarini nutqiy topshiriqlar bilan birgalikda bajarish bolaning nutqiy faolligini oshirishga yordam beradi. Bu yondashuv neyropsixologik mexanizmlarni faollashtirib, nutq jarayoniga tayyorgarlikni mustahkamlaydi.

Nutq jarayoniga tayyorlashda emotsional-irodaviy sohani rivojlantirish ham muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Dizartriyali bolalar nutqdagi qiyinchiliklar sababli o‘z fikrini ifodalashdan cho‘chishi, muloqotdan qochishi mumkin. Korreksion-pedagogik ishlar jarayonida bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish, muvaffaqiyat hissini boshdan kechirishiga imkon yaratish zarur. Ijobiy baholash va qo‘llab-quvvatlovchi muhit bolaning nutqqa bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi. Korreksion ishlarning muhim tarkibiy qismi nutqiy bo‘lmagan kommunikatsiya vositalaridan foydalanish hisoblanadi. Mimika, imo-ishora va tana harakatlari orqali muloqot qilish bolaning kommunikativ faolligini oshiradi va nutqiy faoliyatga o‘tish uchun tayanch vazifasini bajaradi. Bu usul dizartriyali bolalarda muloqot ehtiyojini shakllantirish va mustahkamlashga xizmat qiladi.

Shuningdek, nutq jarayoniga tayyorlashda atrof-muhit bilan o‘zaro aloqani rivojlantirish muhim hisoblanadi. Bola o‘zini o‘rab turgan predmetlar, hodisalar va odamlar bilan faol muloqotga kirishar ekan, nutqiy ehtiyoj tabiiy ravishda yuzaga keladi. Korreksionpedagogik mashg‘ulotlarda predmetli faoliyatdan foydalanish bolaning idrokini kengaytiradi va nutqni anglash jarayonini yengillashtiradi. Zamonaviy logopedik amaliyotda multisensor yondashuv keng qo‘llaniladi. Bu yondashuvda bir vaqtning o‘zida bir nechta sezgi kanallari orqali ta’sir ko‘rsatish orqali bolaning nutqiy tayyorgarligi oshiriladi. Masalan, ko‘rish, eshitish va harakat sezgilarini uyg‘unlashtirgan mashqlar nutq apparati faoliyatini yanada samarali rivojlantiradi. Multisensor yondashuv dizartriyali bolalarda nutq jarayoniga tayyorlash samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.

Nutqiy tayyorgarlik jarayonida pedagog va logopedning o‘zaro hamkorligi muhim ahamiyatga ega. Korreksion-pedagogik ishlar faqat maxsus mashg‘ulotlar bilan cheklanib qolmasdan, kundalik ta’lim jarayoniga ham singdirilishi lozim. Bola bilan ishlovchi barcha mutaxassislarning yagona maqsadga yo‘naltirilgan faoliyati nutq jarayoniga tayyorlashning uzluksizligini ta’minlaydi. Shu bilan birga, oilaviy muhitning ta’siri ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Otaonalarga bolaning nutqiy rivojlanish xususiyatlari haqida tushuntirish berish, uy sharoitida bajariladigan oddiy mashqlarni tavsiya etish nutqiy tayyorgarlikni mustahkamlashga yordam beradi. Oila va ta’lim muassasasi o‘rtasidagi hamkorlik dizartriyali bolalarni nutq jarayoniga tayyorlashda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.

Korreksion-pedagogik ishlar jarayonida erishilgan ijobiy o‘zgarishlarni muntazam kuzatib borish va tahlil qilish zarur. Bu esa mashg‘ulotlar mazmunini bolaning rivojlanish dinamikasiga moslashtirish imkonini beradi. Moslashuvchan va individual yondashuv dizartriyali bolalarda nutq jarayoniga tayyorlashning samaradorligini oshiradi. Xulosa

Xulosa qilib aytganda, dizartriya nuqsoniga ega bo‘lgan bolalarni nutq jarayoniga tayyorlash korreksion-pedagogik ishlarning muhim va ajralmas qismi hisoblanadi. Ilmiynazariy asoslangan, tizimli va individual yondashuvga asoslangan tayyorlov ishlari bolaning nutqiy imkoniyatlarini bosqichma-bosqich rivojlantirishga xizmat qiladi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar va logopedik texnologiyalarni qo‘llash orqali dizartriyali bolalarning ijtimoiy moslashuvi va ta’lim jarayonidagi muvaffaqiyatlarini ta’minlash mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar

1. Luriya A. R. Nutq va uning miya mexanizmlari. Moskva. Pedagogika nashriyoti.

2002 yil.

2. Volkova L. S. Logopediya. Nutq buzilishlari va ularni korreksiyalash asoslari.

Moskva. Vlados nashriyoti. 2010 yil.

3. Filicheva T. B., Cheveleva N. A. Nutq buzilishlari bo‘lgan bolalar bilan korreksion

ishlar. Moskva. Prosveshchenie nashriyoti. 2007 yil.

4. Mamedova D. A. Maxsus pedagogika va logopediya asoslari.

Toshkent. O‘qituvchi nashriyoti. 2016 yil.

5. Xudoyberdiyeva M. S. Nutq nuqsonlari va ularni bartaraf etish metodikasi.

Toshkent. Fan va texnologiya nashriyoti. 2019 yil.

6. Sherbakova O. V. Dizartriya va uni korreksiyalashning zamonaviy yondashuvlari.

Sankt-Peterburg. Rech nashriyoti. 2014 yil.

7. Maxsus ta’lim va logopediya bo‘yicha metodik tavsiyalar to‘plami.

Toshkent. Respublika ta’lim markazi nashri. 2021 yil.