DUNYONING NUFUZLI OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA KASBIY MADANIYATNI SHAKILLANTIRISH TIZIMINING TAHLILI

Original paper

KIRISH

dunyodagi nufuzli oliy ta’lim muassasalari, o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida kasbiy madaniyatni shakllantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Kasbiy madaniyat, o‘qituvchining professional faoliyatini samarali amalga oshirishida muhim omil hisoblanadi. Ushbu maqolada, bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimi tahlil qilinadi. Buning uchun, xalqaro tajribalar va zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida, oliy ta’lim muassasalarida kasbiy madaniyatni rivojlantirishning samarali usullari ko‘rib chiqiladi.

MAQSAD

ushbu maqolaning maqsadi, dunyoning nufuzli oliy ta’lim muassasalarida bo‘ladigan o‘qituvchilarda kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimini tahlil qilish va uning ta’lim jarayonidagi ahamiyatini ko‘rsatishdir.

MATERIALLAR VA METODLAR

ushbu tadqiqotda kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimini tahlil qilish uchun bir qator materiallar va metodlardan foydalanildi. Oliy ta’lim muassasalarida kasbiy madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha mavjud ilmiy tadqiqotlar va maqolalar tahlil qilindi.Tajribali o‘qituvchilar bilan intervyular o‘tkazilib, kasbiy madaniyatni shakllantirish jarayonidagi muammolar va yechimlar muhokama qilindi. Oliy ta’lim muassasalarida o‘tkazilgan kasbiy madaniyatni rivojlantirishga qaratilgan treninglar va seminarlar tahlil qilindi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimi oliy ta’lim muassasalarida o‘qituvchilarning professional faoliyatini samarali ravishda rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini oshirish uchun zamonaviy pedagogik metodlar va innovatsion yondashuvlar qo‘llanilishi zarur.

Shuningdek, o‘qituvchilar va talabalar orasida o‘zaro hamkorlik va fikr almashish jarayonlarini kuchaytirish, kasbiy madaniyatni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida aniqlangan muammolar, masalan, o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatni rivojlantirishdagi kamchiliklari va talabalarning bu jarayondagi ishtirokini oshirish zarurligi, kelajakda yanada chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazish uchun asos bo‘ladi.

Natijalar:

1. Oliy ta’lim muassasalarida kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimi mavjud bo‘lib, lekin uning samaradorligi har xil darajada.

2. O‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini rivojlantirishda innovatsion metodlar va zamonaviy pedagogik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega.

3. Talabalar bilan o‘zaro hamkorlikni kuchaytirish orqali kasbiy madaniyatni shakllantirish jarayoni yaxshilanadi.

4. Kelgusida kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimini takomillashtirish uchun yangi tadqiqotlar o‘tkazish zarur.

XULOSA

ushbu tadqiqotda dunyoning nufuzli oliy ta’lim muassasalarida bo‘ladigan o‘qituvchilarda kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimi tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, kasbiy madaniyat o‘qituvchilarning professional faoliyatini samarali ravishda rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini oshirish uchun zamonaviy pedagogik yondashuvlar va innovatsion metodlar qo‘llanilishi zarur.

Shu bilan birgalikda, o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, kasbiy madaniyatni shakllantirish jarayonini yanada samarali qiladi. Kelajakda, kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimini takomillashtirish va yanada chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazish zarurligi ta’kidlandi. Ushbu natijalar, oliy ta’lim muassasalarida o‘qituvchilarning professional tayyorgarligini yaxshilashga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: kasbiy madaniyat, pedagogik yondashuvlar, ijtimoiy mas'uliyat, innovatsion usullar, mentorlik tizimi, madaniy diversifikatsiya, interdisiplinar yondashuv, kross-distsiplinar yondashuv.

Iqtibos uchun: Ibragimova Sh.T. Dunyoning nufuzli oliy ta’lim muassasalarida

bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy madaniyatni shakillantirish tizimining tahlili. // Inter

education & global study. 2025. №1 B.75-87.

АНАЛИЗ СИСТЕМЫ ФОРМИРОВАНИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ У

БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ В УНИВЕРСИТЕТАХ С МИРОВОЙ РЕПУТАЦИЕЙ

1Бухарский государственный педагогический институт, Бухарa, Узбекистан

ВВЕДЕНИЕ

в престижных высших учебных заведениях мира особое внимание уделяется формированию профессиональной культуры у будущих учителей. Профессиональная культура является важным фактором для успешного выполнения профессиональной деятельности преподавателем. В данной статье будет проведен анализ системы формирования профессиональной культуры у будущих учителей. Для этого будут рассмотрены международные практики и современные педагогические подходы, направленные на эффективное развитие профессиональной культуры в высших учебных заведениях.

ЦЕЛЬ

цель данной статьи заключается в анализе системы формирования профессиональной культуры у преподавателей в престижных высших учебных заведениях мира и демонстрации её значимости в образовательном процессе.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в данном исследовании для анализа системы формирования профессиональной культуры использовались различные материалы и методы. Проведен анализ существующих научных исследований и статей по развитию профессиональной культуры в высших учебных заведениях. Проведены интервью с опытными преподавателями для обсуждения проблем и решений в процессе формирования профессиональной культуры. Проанализированы тренинги и семинары, направленные на развитие профессиональной культуры в высших учебных заведениях.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

результаты исследования показывают, что система формирования профессиональной культуры имеет важное значение для эффективного развития профессиональной деятельности преподавателей в высших учебных заведениях. Для повышения профессиональной культуры преподавателей необходимо применять современные педагогические методы и инновационные подходы.

Также важно усилить процессы сотрудничества и обмена мнениями между преподавателями и студентами, так как это играет ключевую роль в формировании профессиональной культуры. Проблемы, выявленные в ходе исследования, такие как недостатки в развитии профессиональной культуры у преподавателей и необходимость повышения участия студентов в этом процессе, станут основой для дальнейших более глубоких исследований.

Результаты:

1.Система формирования профессиональной культуры в высших учебных заведениях существует, но ее эффективность варьируется.

2.Инновационные методы и современные педагогические подходы имеют важное значение для развития профессиональной культуры преподавателей.

3.Укрепление взаимодействия со студентами улучшает процесс формирования профессиональной культуры.

4.В будущем необходимо провести новые исследования для совершенствования системы формирования профессиональной культуры.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

в данном исследовании была проанализирована система формирования профессиональной культуры у будущих преподавателей в престижных высших учебных заведениях мира. Результаты показывают, что профессиональная культура играет важную роль в эффективном развитии профессиональной деятельности преподавателей. Для повышения профессиональной культуры необходимо применять современные педагогические подходы и инновационные методы.

Также подчеркивается важность укрепления сотрудничества между преподавателями и студентами, что делает процесс формирования профессиональной культуры более эффективным. В будущем необходимо совершенствовать систему формирования профессиональной культуры и проводить более глубокие исследования. Полученные результаты могут способствовать улучшению профессиональной подготовки преподавателей в высших учебных заведениях.

Ключевые слова: профессиональная культура, педагогические подходы, социальная ответственность, инновационные методы, система менторства, культурная диверсификация, интердисциплинарный подход, кросс-дисциплинарный подход. Для цитирования: Ибрагимова Ш.Т. Aнализ системы формирования

профессиональной культуры у будущих учителей в университетах с мировой

репутацией. // Inter education & global study. 2025. №1. С. 75-87.

ANALYSIS OF THE SYSTEM FOR FORMING PROFESSIONAL CULTURE AMONG

FUTURE TEACHERS IN PRESTIGIOUS HIGHER EDUCATIONAL INSTITUTIONS

OF THE WORLD

1Bukhara State Pedagogical Institute, Bukhara, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

in prestigious higher education institutions around the world, special attention is given to the formation of professional culture among future teachers. Professional culture is a crucial factor for the effective execution of a teacher's professional duties. This article aims to analyze the system of cultivating professional culture in future educators. To achieve this, international practices and contemporary pedagogical approaches will be examined, focusing on effective methods for developing professional culture within higher education institutions.

AIM

the aim of this article is to analyze the system of professional culture formation among educators in prestigious higher education institutions worldwide and to demonstrate its significance in the educational process.

MATERIALS AND METHODS

in this study, a variety of materials and methods were utilized to analyze the system of cultivating professional culture. An analysis of existing scientific research and articles on the development of professional culture in higher education institutions was conducted. Interviews with experienced educators were conducted to discuss the challenges and solutions in the process of forming professional culture. An analysis of training sessions and seminars aimed at developing professional culture in higher education institutions was performed.

DISCUSSION AND RESULTS

the results of the study indicate that the system for cultivating professional culture plays a crucial role in the effective development of educators' professional activities in higher education institutions. It is essential to employ modern pedagogical methods and innovative approaches to enhance the professional culture of educators.

Furthermore, strengthening collaboration and exchange of ideas between educators and students significantly contributes to the formation of professional culture. The issues identified during the research, such as the shortcomings in developing professional culture among educators and the need to increase student participation in this process, will serve as a foundation for further in-depth studies.

Results:

1. There is a system for the formation of professional culture in higher education institutions, but its effectiveness varies at different levels.

2. Innovative methods and modern pedagogical approaches play a significant role in the development of teachers' professional culture.

3. Strengthening cooperation with students improves the process of forming professional culture.

4. In the future, it is necessary to conduct new research to enhance the system of professional culture formation.

CONCLUSION. this study analyzed the system for cultivating professional culture among future educators in prestigious higher education institutions worldwide. The results indicate that professional culture is crucial for the effective development of educators' professional activities. It is essential to employ modern pedagogical approaches and innovative methods to enhance professional culture.

Additionally, the importance of strengthening collaboration between educators and students is emphasized, as it makes the process of cultivating professional culture more effective. In the future, it is necessary to refine the system for cultivating professional culture and conduct more in-depth research. The findings of this study can contribute to improving the professional training of educators in higher education institutions.

Key words: professional culture, pedagogical approaches, social responsibility, innovative methods, mentoring system, cultural diversification, interdisciplinary approach, cross-disciplinary approach.

For citation: Shakhnoza T. Ibragimova. (2025) ‘Analysis of the system for forming

professional culture among future teachers in prestigious higher educational

institutions of the world’, Inter education & global study, (1), pp. 75-87. (In Uzbek).

Oliy ta’lim muassasalari zamonaviy jamiyatda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular nafaqat bilim berish, balki kelajak avlodni tarbiyalash va ularning kasbiy madaniyatini shakllantirishda ham faol ishtirok etadilar. O‘qituvchilar — bu ta’lim jarayonining asosiy ishtirokchilari bo‘lib, ularning kasbiy madaniyati ta’lim sifatini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Davlatimiz rahbari Oʻqituvchi va murabbiylar kuni munosabati bilan soha vakillariga yoʻllagan tabrik nutqida taʼkidlaganidek, taraqqiyotning tamal toshi ham, mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiladigan kuch ham ilm-fan, taʼlim va tarbiyadir. Shuning uchun ham, Oʻzbekistonda taʼlim tizimini kompleks rivojlantirish, malakali kadrlar tayyorlash maqsadlariga katta kuch va mablagʻlar yoʻnaltirilmoqda. Maktabgacha taʼlim, maktab va oliy taʼlim tizimlari, ilmiy-tadqiqot muassasalari faoliyatida sifat oʻzgarishlari roʻy bermoqda.

Kasbiy madaniyat, o‘z navbatida, o‘qituvchilarning ijtimoiy mas'uliyatini, pedagogik yondashuvlarini va ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan innovatsion usullarni o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda qilinayotgan bu boradagi ishlar, erishilgan yutuqlar albatta tahsinga loyiq, lekin bu hali millatimiz oldiga qo‘ygan ulkan maqsad va vazifalarni mukammal ko‘rinishi emas. O‘zbekiston ta’lim tizimini rivojlantirish, reformatsion jarayonlar kechishi davomida jahonning yetakchi ta’lim tizimlari haqida bilish va ularning tajribasiga tayanib o‘zimizning milliy ta’lim tizimini shakllantirish dolzarb masala deb o‘ylayman. Bu borada muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning: “Yoshlarimiz dunyoqarashida innovatsiya muhitini yaratish eng muhim vazifamizdir. Innovatsiya bo‘lmas ekan, hech bir sohada raqobat, rivojlanish, bo‘lmaydi. Har bir sohadagi o‘zgarishlarni yoshlarimizga keng taro‘ib qilmasak, ularlarda ko‘nikma paydo qilmasak, bugungi davr shiddati, fantexnikaning mislsiz yutuqlari bilan hamqadam bo‘lolmaymiz”[1] – degan fikrlari mavzuning nechoo‘lik dolzarbligini asoslaydi.

Dunyoning nufuzli oliy ta’lim muassasalari o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida kasbiy madaniyatni shakllantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Ushbu maqolada turli mamlakatlardagi oliy ta’lim tizimlarining tajribalari va muvaffaqiyatli innovatsion yondashuvlari tahlil qilinadi. Shuningdek, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda kasbiy madaniyatni rivojlantirishning ahamiyati va uning ta’lim jarayoniga ta’siri ko‘rib chiqiladi.

Maqolaning maqsadi — bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimini chuqur tahlil qilish va bu jarayonda zamonaviy pedagogik yondashuvlar va innovatsion metodlarning rolini aniqlashdir. Ushbu tadqiqot natijalari ta’lim sohasidagi amaliyotchilar va tadqiqotchilar uchun foydali bo‘lishi, shuningdek, kelajakdagi o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonini takomillashtirishga yordam berishi kutilmoqda.

Yevropaning nufuzli oliy ta’lim muassasalari bo‘lajak o‘qituvchilar kasbiyni tayyorlashda bir qator samarali usullardan foydalanadilar. Amaliyot, mentorlik tizimi, tadqiqot faoliyati, kasbiy rivojlanish dasturlari va innovatsion texnologiyalar kabi yondashuvlar o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir universitet o‘ziga xos yondashuv va metodlarni qo‘llab, talabalarning muvaffaqiyatli o‘qituvchi bo‘lishlariga ko‘maklashadi. Quyida ba’zi mashhur universitetlar va ularning o‘qituvchilarni tayyorlashda qo‘llaniladigan usullari haqida ma’lumot beramiz:

1. Oksford Universiteti (Buyuk Britaniya)

• Amaliyot va stajirovkalar: Oksfordda o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlari doirasida talabalar amaliyot o‘tash imkoniyatiga ega. Bu jarayon davomida talabalar real sinf muhitida tajriba orttiradilar.

Bu borada taniqli pedagog John Deveyning ham o‘oyalari mavjud bo‘lib, u tajribaviy o‘qitish va o‘quv jarayonida talabalarning faol ishtirokini ta’kidlagan[2]. Devey o‘qituvchilarni tayyorlashda kasbiy madaniyatni rivojlantirish zarurligini belgilab, o‘qituvchilarni ijtimoiy mas'uliyat va etik qadriyatlar bilan tanishtirish muhimligini ko‘rsatgan. U yana pedagogikada tajriba va amaliyotning ahamiyatini ta’kidlagan. Uning fikrlariga ko‘ra, o‘qituvchilar o‘z kasbiy madaniyatlarini shakllantirish uchun talabalarning ehtiyojlarini va qiziqishlarini hisobga olishlari lozim.

• Pedagogik metodologiyalar: Oksfordda o‘qituvchilar pedagogik metodologiyalarni chuqur o‘rganadilar, bu ularga ta’lim jarayonida samarali yondashuvlarni qo‘llashga yordam beradi.

2. Kembrij Universiteti (Buyuk Britaniya)

• Mentorlik tizimi: Kembrijda yangi o‘qituvchilar tajribali mentorlar bilan ishlashadi. Mentorlar o‘z bilim va tajribalarini baham ko‘rish orqali yosh o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga yordam beradilar.

• Tadqiqot faoliyati: Kembrij universiteti talabalarni ilmiy tadqiqotlarga jalb qiladi, bu esa ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. Braziliyalik pedagog va yozuvchi, Paulo Freire ham pedagogik tajribani murosasizlikdan ozod qilish jarayoni sifatida ko‘rgan. U o‘qituvchilarni tanqidiy fikrlash va o‘z madaniyatini shakllantirishga chaqirgan[3].

3. Freyburg Universiteti (Germaniya)

• Kasbiy rivojlanish dasturlari: Freyburg universiteti o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishi uchun turli seminarlar va treninglar o‘tkazadi. Bu tadbirlar yangi pedagogik yondoshuvlar va metodlarni o‘rganishga imkon beradi.

• Xalqaro hamkorlik: Freyburg universiteti xalqaro ta’lim tizimlari bilan hamkorlik qilib, talabalarni global ta’lim standartlari bilan tanishtiradi.

4. Erasmus Universiteti (Gollandiya)

• Talabalar fikrini inobatga olish: Erasmus universitetida talabalar fikrlarini tinglash va ularni ta’lim jarayonlariga jalb qilish muhim ahamiyatga ega. Bu o‘qituvchilarning ijtimoiy mas'uliyatini oshiradi. Ma’luumki, Lev Vygotsky pedagogikada o‘zining sotsialkonstruktivist yondashuvi bilan tanilgan. Uning ta’kidlashicha, o‘qituvchi va talaba orasidagi ijtimoiy munosabatlar kasbiy madaniyatning shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.

• Interaktiv ta’lim usullari: Universitet interaktiv ta’lim usullarini qo‘llaydi, bu esa talabalar o‘rtasida faol munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi.

5. Zürih Texnika Universiteti (Shveysariya)

• Innovatsion ta’lim texnologiyalari: Zürih universiteti ta’lim jarayonida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llaydi. Talabalar onlayn platformalarda o‘qitish, virtual sinflar va boshqa innovatsion yondashuvlardan foydalanadilar.

• Ko‘p madaniyatli muhit: Universitet ko‘p madaniyatli muhitda ta’lim beradi, bu esa talabalarni global jihatdan fikrlashga undaydi.

Dunyo reytinglarida tutgan o‘rni hamda sifatli ta’lim tizimi orqali Amerika Qo‘shma Shatatlarida joylashgan oliy ta’lim muassasalarida ham o‘qituvchilar kasbiy madaniyatini oshirishga alohida e’tibor beriladi. Amerikadagi nufuzli oliy ta’lim muassasalari bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy tayyorlashda turli xil innovatsion usullar va yondashuvlardan foydalanadilar. Amaliy tajriba, interaktiv ta’lim, pedagogik tadqiqotlar va zamonaviy texnologiyalar kabi yondashuvlar o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa quyidagi oliy ta’lim muassasalarida qo‘llaniladigan pedagogic yondashuvlar muhimdir:

1. Gavay universiteti (University of Hawaii)

• Amaliy tajriba: Gavay universiteti o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlarida amaliy tajribaga katta e’tibor beradi. Talabalar o‘z bilimlarini sinfda qo‘llash imkoniyatiga ega

Linda Darling-Hammond o‘qituvchilarni tayyorlash tizimlarini tahlil qilib, malakali o‘qituvchilarni tayyorlashda amaliy tajriba va nazariy bilimlarning integratsiyasini ta’kidlaydi[4]. Uning ishlari kasbiy madaniyatni shakllantirishda sifatli o‘qitishning ahamiyatini ko‘rsatadi.

• Madaniy diversifikatsiya: Universitet mahalliy madaniyat va an'analarni o‘rganishga qaratilgan dasturlarni taklif etadi, bu esa talabalarni madaniy jihatdan sezgir va ijtimoiy mas'uliyatli o‘qituvchi bo‘lishga tayyorlaydi. Psixolog Albert Bandura o‘zining ijtimoiy o‘rganish nazariyasi orqali o‘qituvchilarning o‘z kasbiy madaniyatlarini qanday qilib rivojlantirishi mumkinligini ko‘rsatgan. U o‘z xulq-atvorini kuzatish orqali o‘rganish jarayonini ta’kidlagan.

2. Kolumbiya universiteti (Columbia University)

• Pedagogik tadqiqotlar: Kolumbiya universiteti pedagogik tadqiqotlar va innovatsion ta’lim metodlarini rivojlantirishga katta e’tibor beradi. Talabalar o‘z tadqiqotlarini amalga oshirish va yangi yondashuvlarni sinab ko‘rish imkoniyatiga ega.

• Mentorlik dasturlari: Bu yerda ham ko‘plab oliy ta’lim muassasalarida bo‘lgani kabi talabalarga tajribali o‘qituvchilar tomonidan mentorlik qilish orqali kasbiy rivojlanishlariga yordam beriladi.

3. Harvard universiteti (Harvard University)

• Interaktiv ta’lim: Harvard universitetida interaktiv va muammoga asoslangan ta’lim usullari qo‘llaniladi. Bu talabalarni faol ishtirok etishga va tanqidiy fikrlashga undaydi.

• Kross-distsiplinar yondashuv: O‘qituvchilarni tayyorlashda turli fanlararo yondashuvlar qo‘llaniladi, bu esa talabalarni keng qamrovli fikrlashga rao‘batlantiradi.

4. UCLA (Kaliforniya universiteti, Los-Anjeles)

• Ta’lim texnologiyalari: UCLA ta’lim jarayonida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashga katta e’tibor beradi. Talabalar onlayn ta’lim platformalarini va boshqa innovatsion vositalarni o‘rganadilar.

• O‘qituvchilarni tayyorlash dasturlari: Universitetda o‘qituvchilarni tayyorlash uchun maxsus dasturlar mavjud bo‘lib, ular pedagogik ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan.

Viviane Robinson o‘qituvchilarning professional rivojlanishi va ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan[6]. Uning ishlari pedagogik yondashuvlar va kasbiy madaniyat o‘rtasidagi boo‘liqlikni ko‘rsatadi.

5. Yale universiteti (Yale University)

• Kreativ pedagogika: Yale universitetida o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida kreativ pedagogik yondashuvlar qo‘llaniladi. Talabalar ijodiy fikrlash va yangi o‘oyalarni ishlab chiqishga o‘rgatiladi.

• Ijtimoiy adolat: Ta’lim jarayonida ijtimoiy adolat va tenglik masalalari muhim ahamiyatga ega, bu esa talabalarni ijtimoiy mas'uliyatli o‘qituvchi bo‘lishga tayyorlaydi.

Olim Paulo Freire ham o‘zining “Ta’lim va Ozodlik” asarida ta’lim jarayonining ijtimoiy kontekstini o‘rganadi[3]. U o‘qituvchilarni tanqidiy fikrlash va ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslangan ta’lim berishga chaqiradi, bu esa kasbiy madaniyatni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ko‘rinib turibdiki, Yale Universitetidagi ijtimoiy adolat yondashuvi Freirening o‘oyalariga mos bo‘lib, ta’lim va ijtimoiy tuzilmani birgalikda ko‘rish zarurligini ko‘rsatadi.

Osiyoning nufuzli oliy ta’lim muassasalari ham bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy tayyorlashda o‘ziga xos yondashuvlari bilan ajralib turadilar. Amaliy tajriba, interdisiplinar yondashuv, zamonaviy texnologiyalar va madaniy diversifikatsiya kabi yondashuvlar o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir universitet o‘ziga xos metodologiyalarni qo‘llaydi. Masalan:

1. Tokio universiteti (Tokyo University, Yaponiya)

• Amaliy tajriba: Tokio universiteti o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlarida amaliy tajribaga katta e’tibor beradi. Talabalar sinfda o‘qitish jarayonini kuzatish va amaliy masho‘ulotlar o‘tkazish imkoniyatiga ega.

• Klassik va zamonaviy pedagogika: Universitet an'anaviy yapon ta’lim uslublari bilan zamonaviy pedagogik yondashuvlarni birlashtiradi, bu esa talabalarni har tomonlama rivojlantirishga yordam beradi.

2. Pekin universiteti (Peking University, Xitoy)

• Interdisiplinar yondashuv: Pekin universiteti turli fanlararo yondashuvlarni qo‘llaydi, bu talabalarni keng fikrlashga va muammolarni hal qilishda innovatsion usullarni qo‘llashga undaydi.

• Tadqiqotga asoslangan ta’lim: Talabalar o‘qitish jarayonida tadqiqot olib borish va yangi o‘oyalarni ishlab chiqishga rao‘batlantiriladi.

3. Seul milliy universiteti (Seoul National University, Janubiy Koreya)

• Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash: Seul milliy universitetida ta’lim jarayonida zamonaviy texnologiyalar va onlayn platformalar keng qo‘llaniladi. Bu talabalar uchun o‘qitish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi.

• Mentorlik tizimi: Tajribali o‘qituvchilar tomonidan mentorlik qilish, seminar - treyninglar orqali talabalar o‘z kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatiga ega

4. Indoneziya universiteti (University of Indonesia)

• Madaniy diversifikatsiya: Indoneziya universiteti o‘zining xilma-xil madaniyatini hisobga olgan holda ta’lim dasturlarini taklif etadi. Bu talabalarni ijtimoiy jihatdan sezgir va madaniyatlararo muloqotga tayyorlaydi.

• Amaliy treninglar: O‘qituvchilarni tayyorlash dasturlari doirasida talabalar amaliy treninglar o‘tkazadilar, bu esa ularning real sinf sharoitida tajriba orttirishlariga yordam beradi.

5. Singapur milliy universiteti (National University of Singapore)

• Innovatsion pedagogika: Singapur milliy universitetida innovatsion ta’lim usullari va pedagogik yondashuvlar qo‘llaniladi. Talabalar o‘z o‘oyalarini ishlab chiqish va amaliyotda sinovdan o‘tkazish imkoniyatiga ega.

Michael Fullan ta’lim tizimlaridagi innovatsiyalar va o‘zgarishlarni boshqarish bo‘yicha mutaxassis[6]. U o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini rivojlantirishda yetakchilik va jamoaviy ishning ahamiyatini ta’kidlaydi.

• Ijtimoiy mas'uliyat: Ta’lim jarayonida ijtimoiy mas'uliyat va etika masalalari muhim ahamiyatga ega, bu esa talabalarni mas'uliyatli o‘qituvchi bo‘lishga tayyorlaydi.

Richard Ingersoll o‘qituvchilarni tayyorlash va ularning kasbiy rivojlanishi bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan[5]. U o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini shakllantirishda tashkilot va jamiyatning roli haqida yozgan.

Tadqiqotimiz davomida biz tahlil qilgan dunyoning top reytinglariga kirgan oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini shakllantirish tizimi juda murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, bir-biriga boo‘liq bo‘lgan bir nechta omillarni o‘z ichiga olishini o‘rgandik. Tadqiqot davomida olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, nufuzli oliy ta’lim muassasalarida kasbiy madaniyatni shakllantirish uchun quyidagi asosiy omillar muhim ahamiyatga ega:

- Nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalarni birlashtirish: Eng yaxshi dasturlar nazariy ma’lumotlarni, pedagogik texnologiyalarni va amaliy tajribani birlashtiradi. Talabalar nazariyani o‘rganish bilan birga, maktablarda, ta’lim muassasalarida amaliyot o‘tashadi, o‘qituvchilar bilan birgalikda ishlashadi va o‘z tajribalarini muhokama qilishadi.

- Mentorlik va qo‘llab-quvvatlash: Ko‘plab muassasalar o‘qituvchilar tayyorlash dasturiga mentorlik tizimini kiritishgan. Tajribali o‘qituvchilar va murabbiylar talabalarga maslahat berishadi, ularning rivojlanishiga yordam berishadi va kasbiy yo‘nalishlarini aniqlashda qo‘llab-quvvatlashadi.

- O‘z-o‘zini baholash va refleksiya: Bo‘lajak o‘qituvchilarning o‘z faoliyatini tahlil qilish, o‘z xatolaridan xulosa chiqarish va o‘z uslublarini takomillashtirish ko‘nikmalari muhim ahamiyatga ega. Buning uchun turli xil vositalar, masalan, jurnal yuritish, portfel yaratish, o‘zaro baholash va boshqalar qo‘llaniladi.

- Innovatsion pedagogik texnologiyalar: Top reytinglardagi muassasalar zamonaviy pedagogik texnologiyalardan, jumladan, interaktiv o‘qitish uslublari, onlayn ta’lim vositalari va texnologiyalardan foydalanishadi. Talabalar bu texnologiyalarni o‘zlashtirib, kelajakda o‘z darslarida qo‘llashlari kerak.

- Kasbiy axloq va etikalarga alohida e’tibor: O‘qituvchilarning kasbiy axloqi va etikasi, o‘quvchilarga nisbatan hurmat, adolat va mas'uliyat kabi qadriyatlarga alohida e’tibor qaratiladi.

- Davomiy kasbiy rivojlanish: Ta’lim to‘xtovsiz jarayon ekanligi hisobga olinadi va bitiruvchilarning kasbiy rivojlanishiga qo‘shimcha imkoniyatlar yaratiladi.

- Keng qamrovli baholash: Talabalarning bilimlari va ko‘nikmalari bir nechta usullar yordamida baholanadi: amaliy ishlar, imtihonlar, portfellar, o‘qituvchilar va tengdoshlarning baholari va h.k.

Olingan natijalar, kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimining o‘qituvchilar tayyorlash jarayonida markaziy ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. Kasbiy madaniyat, o‘qituvchining professional faoliyatini yanada samarali va maqsadga muvofiq olib borishiga yordam beradi. Biroq, kasbiy madaniyatni shakllantirishda faqat akademik bilimlar bilan cheklanmaslik kerak. O‘qituvchilarning shaxsiy sifatlari, ularning ijtimoiy va emosional intellekti ham muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun, oliy ta’lim muassasalari, o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini rivojlantirish uchun keng qamrovli dasturlarni ishlab chiqishlari zarur.

Zamonaviy ta’lim sharoitida o‘qituvchi kasbiy madaniyatini yuksaltirish bir qancha sabablar bilan muhimdir.

Birinchidan, kengaytirilgan bilim va malaka: O‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini yuksaltirish ularning fan, pedagogika va psixologiya sohasidagi bilim va malakalarini kengaytirishga yordam beradi. Bu esa ta’lim jarayonini sifatliroq tashkil etishga imkon yaratadi.

Ikkinchidan, innovatsiyalarni amalga oshirish: Yuksak kasbiy madaniyat, o‘qituvchilarni yangi pedagogik texnologiyalar va usullarni hayotga tatbiq etishga yordam beradi. Zamonaviy ta’lim metodologiyalarini bilish talabalar bilan samarali muloqotda bo‘lish imkonini yaratadi.

Uchunchidan, o‘z-o‘zini rivojlantirish: O‘qituvchi o‘z kasbiy madaniyatini oshirish orqali o‘zini mustaqil ravishda rivojlantirishga va o‘z bilimlarini doimiy ravishda yangilab turishga intiladi. Bu jarayon o‘qituvchining o‘z ishiga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi.

To‘rtinchidan, talabalarga ijobiy ta’sir: O‘qituvchilar o‘zaro professional madaniyatni yuksaltirganlarida, ular talabalarga ham yaxshi namuna bo‘lishadi. Bu esa talabalar o‘rtasida o‘qishga bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi va ijtimoiy munosabatlarning yaxshilanishiga olib keladi.

Beshinchidan, ijtimoiy mas'uliyat: Yuksak kasbiy madaniyat o‘qituvchini jamiyatdagi o‘zining o‘rni va mas'uliyatini anglashga yordam beradi. O‘qituvchi nafaqat bilim o‘rgatuvchi, balki ijtimoiy an'analarning va qadriyatlarning tarbiyachisi sifatida ham faoliyat yuritishi lozim.

Oltinchidan, o‘zaro hamkorlik: O‘qituvchilar o‘z kasbiy madaniyatini yuksaltirganda, ular boshqa mutaxassislar bilan hamkorlik qilishga va jamoa sifatida ishlashga tayyor bo‘lishadi. Bu, ta’lim muassasalarining samarali ishlashiga yordam beradi.

Shunday qilib, zamonaviy ta’lim sharoitida o‘qituvchining kasbiy madaniyatini yuksaltirish o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish, bilim darajasini ko‘tarish va zamonaviy ta’lim talablariga javob berish uchun zarurligini ko‘rsatadi.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, kasbiy madaniyat, o‘qituvchining ta’lim jarayonida professional ko‘nikmalarini, axloqiy qadriyatlarini, muloqot madaniyatini va o‘z ishiga mas'uliyatini oshiradi. Olingan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning kasbiy madaniyatini kengaytirish, ularning pedagogik samaradorligini oshirish, innovatsion ta’lim texnologiyalarini muvofiqlashtirish hamda talabalarning ijtimoiy va akademik rivojlanishini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimi, ta’lim muassasalari va o‘qituvchilarning o‘zaro muloqoti natijasida yanada rivojlanadi, bu esa ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqadi. Tadqiqotimiz davomida ko‘rib chiqqan ma’lumotlarimiz asosida quyidagi takliflarni beramiz:

1. O‘qituvchilar tayyorlash dasturlarini takomillashtirish: Oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak o‘qituvchilar uchun kasbiy madaniyatni yuksaltirish maqsadida, ta’lim dasturlarida pedagogik etikani, ijtimoiy mas'uliyatni va kommunikativ ko‘nikmalarni o‘z ichiga oluvchi modullar qo‘shilishi zarur.

2. Amaliy tajribani oshirish: O‘qituvchilar uchun amaliyot o‘tish jarayonida, tajribali mutaxassislar tomonidan ko‘rsatiladigan ko‘rsatmalar va mentorlik tizimini joriy qilish orqali kasbiy madaniyatni shakllantirishda yordam berish.

3. Innovatsion metodlarni qo‘llash: Zamonaviy texnologiyalar va innovatsion ta’lim metodlarini qo‘llash maqsadida o‘qituvchilarni muntazam ravishda tayyorlash va hujjatli seminarlar tashkil etish.

4. Xalqaro hamkorlik: Oliy ta’lim muassasalari o‘rtasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida tajriba almashish dasturlarini yaratish orqali kasbiy madaniyati yuksaltirilishi.

5. Talaba fikrini inobatga olish: Talabalarning fikrini hisobga olib, o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatini baholash mexanizmlarini joriy etish va ularni kasbiy madaniyatini yuksaltirishda foydali bo‘lishini ta’minlash.

Ushbu takliflar, kasbiy madaniyatni shakllantirish tizimini mustahkamlashga, o‘qituvchilarning sifatli tayyorgarligini oshirishga va zamonaviy ta’limning global standartlariga mos kelishiga xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston yoshlari

forumida so‘zlagan nutqi. 26.12.3023. https://uza.uz/posts/197663 2. Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Kappa Delta Pi. 3. Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed. New York: Continuum. 4. Darling-Hammond, L. (2006). Constructing 21st Century Teacher Education. Journal

of Teacher Education, 57(3), 300-314. 5. Ingersoll, R. M. (2003). Who Controls Teachers' Work? Cambridge: Harvard University

Press. 6. Fullan, M. (2001). Leading in a Culture of Change. San Francisco: Jossey-Bass. 7. Robinson, V. M. J. (2011). Student-Centered Leadership. San Francisco: Jossey-

Bass. 8. Hattie, J., Timperley, H. (2007). The Power of Feedback. Review of Educational

Research, 77(1), 81-112. 9. Shulman, L. S. (1987). Knowledge and Teaching: Foundations of the New Reform.

Harvard Educational Review, 57(1), 1-22. 10. Zeichner, K. (2010). Rethinking the Role of Field Experiences in Teacher Preparation.

In Handbook of Research on Teacher Education (pp. 107-122). New York: Routledge. 11. Darling-Hammond, L., Bransford, J. (2005). Preparing Teachers for a Changing World:

What Teachers Should Learn and Be Able to Do. San Francisco: Jossey-Bass.