GÚLNAHAR DÁSTANÍNDA SINONIMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

GÚLNAHAR DÁSTANÍNDA SINONIMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Guljahan Allambergenova

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti docenti

Hurliman Madreymova

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı

Annotaciya: Bul maqalada sinonimlerdiń stillik qollanılıwı, ózgeshelikleri, frazeologiyalıq sóz dizbeginen jasalǵan sinonimler, olardıń til biliminde tutqan ornı qaraqalpaq folklorı 14-26-tomlarındaǵı «Gúlnahar» dástanı mısalında analizlendi.

Tayanısh sózler: sinonim, sinonimiya, fraziologiya, stil, kóp mánilik, sózlik quram.

Sinonimler qaraqalpaq tiliniń leksikalıq quramında úlken orın iyeleytuǵın leksikalıq birliklerdiń biri bolıp esaplanadı. Sinonim degenimiz qurılısı jaǵınan hár qıylı bolıp kelip, mánileri bir-birine jaqın sózler bolıp bunday sózler toparı jámlesip bir sinonimlik uyaǵa birigip sinonimlik qatarlardı payda etedi. Sinonimlik qatarǵa kirgen sózlerdiń birewi basqalarına salıstırǵanda tiykarǵı sóz esaplanıp, ol til biliminde dominanta degen atama menen belgili. Sinonimlik qatarǵa kirgen sózler mánileri jaǵınan bir-birine jaqın bolsa da, olar derlik birdey mánini ańlatıp kele bermeydi. Sinonimler bir-birinen stillik, emocionallıq-ekspressivlik ózgeshelikleri menen parıqlanadı. Basqa da tiller sıyaqlı qaraqalpaq tiliniń tiykarǵı sózlik baylıqlarınıń biri bolǵan sinonimler basqa leksikalıq birliklerden atap kórsetilgen ózgeshelikleri menen ajıralıp, onıń usı múmkinshilikleri olardıń kórkem shıǵarmalar tilinde ónimli jumsalıwına alıp keledi. Sonıń ushın da, olar kórkem ádebiyat stilinde kórkem shıǵarma tiliniń eń áhmiyetli leksikalıq qural sıpatında xızmet atqaradı. Sinonimler shıǵarma tiliniń obrazlılıǵın, baylıǵın, tásirliligin payda etip turadı hám usı arqalı bir sózdi qayta-qayta tákirarlanıp qollanılmay, úlken sóz baylıǵınıń shıǵarma tilinde ónimli jumsalatuǵının kóriwge boladı.

Qaysı tildiń sózlik quramın alıp qarasań da, onıń belgili bir toparı basqa tillerden awısqan sózler ekenligi kórinedi. Bir tilden ekinshi tilge awısıwı, álbette, sol xalıqtıń basqa xalıqlar menen ekonomikalıq hám mádeniy qatnaslarınıń nátiyjesinde boladı.

Qaraqalpaq xalqınıń basqa xalıqlar menen usınday qatnasları tiykarında sırttan kirgen kópshilik sózler sáykes mánili túpkilikli sózlerdiń sinonimlik qatarların payda etti. Mısalı: mańlay-peshana, dawıs-hawaz, biyik-bálent, dáwir –zaman, qonaq-miyman, kókaspan, t.b. Bul sinonimlerdiń birinshileri qaraqalpaq tili leksikasındaǵı túpkilikli sózler bolsa, ekinshileri tájikshe-parsısha shıǵısqa iye sózlerden ibarat. Bulardıń barlıǵı da kúndelikli pikir alısıw jaǵdayında jiyi qollanılıp kiyatır.

Rus til biliminde XX ásirde sinonimlerdiń izertleniwi boyınsha alıp barılǵan jumıslardıń kólemi ulıwma til biliminde ámelge asırılǵan islerge qaraǵanda salmaqlı ekenligi belgili.Sinonimlerdi izertlew máselesi boyınsha rus tilinde kóp ǵana ilimiy miynetler, monografiyalıq izertlewler júrgizilgen. Rus tilinde V.N.Klyuevanıń[1.280] Z.E.Aleksandrovanıń[2.50] hám basqa bir qansha sózlikler jarıqqa shıqqan.

Sinonimlerdi izertlewler máselesi sonıń menen bir qatarda túrkiy tilles xalıqlarınıń ilimpazları tárepinen de izertlenilgen. Sonıń ishinde qazaq til biliminde A.Bolǵanbaevtiń, [3.150] M.Sergalievtiń [4.60] miyneti, tatar tilinde Sh.S.Xanbikovanıń [5.30] miyneti, túrkmen tilinde V.Meskutovtıń [6.40.] miynetlerin atap ótsek boladı.

Bunnan tısqarı qaraqalpaq tilinińsinonimleri E.Berdimuratovtıń [7.44] miynetinde, joqarı oqıw orınlarınıń studentleri ushın arnalǵan «Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya» sabaqlıǵında, sonday-aq “Ádebiy tildiń funkcionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı”[8.136] miynetinde ilimiy kózqarastan bayan etilgen.

Biz bul maqalamızda Gúlnahar dastanındaǵı sinonimler haqqında sóz etpekshimiz. Dástan tiliniń leksika semantikalıq baylıǵı sózdiń kóp mániligi menen birge sinonimlik kóp múmkinshiliginen kórinedi. Dástanda qollanılǵan sinonimler pikirdi bir sóz benen qaytalay bermey onıń sinonimlik sıńarların orınlı paydalanıw arqalı hár bir sózdi segiz qırlı, seksen sırlı etip kórkemlep, obrazlı etip nıshanǵa dál tiyetuǵın astarlı hám tıyanaqlı túrde bayanlaw ushın jumsalǵan. Ádebiy tilimizdegi basqa sózler menen qatnasqa túspeyaq jeke turǵanda ulıwma mánileri bir-birine mániles ekenligin birden ayırıwǵa bolatuǵın sózler turaqlı sinonimler delinedi. Mısalı:

Dúnya júzi maǵan boldı qarańǵı,

Basqa salǵan awır qayǵı zamandı,

Qılasındı qılıp qalamnan qashqan,

Sorap keldim miymandi. (9.262-bet).

Bul mısalda zaman-dúnya sózlerin óz ara sinonim etip aldıq. Bunda dúnya sózi mal múlk emes al óziniń tuwrı mánisinde qollanılǵan. Zaman sózi bolsa dúnya sózine sinonim retinde jer júzi dúnya máánilerinde jumsalǵan.

Xorezm ellerin teklik penen bermese, xorezmdey elińdi,

Sonalı aydın kólińdi, dáwletińdi, baxtıńdı arız soraǵan taxtıńdı,

Eliń menen xalqıńdı talap etti almaǵa,

Bunı qalay kóresiz dep barıp, shaxqa ayt, tezlik penen qayt. (9.277-bet).

Bul mısalda dáwlet, baxıt, el xalıq sózlerin óz ara sinonim dep alıp qarasaq boladı. Dáwlet sózi baxıt sózi menen óz ara sinonim bul tiykarınan shańaraq baxıt turmıs mánilerde qollanılǵan. El-xalıq sózleri bolǵa puqara sóziniń kóplik mánisi bolıp eldegi xalıq adamlar mánisinde qollanılǵan.

Dushpanlarǵa sen salarsań qayǵı-zar,

Sawashıńdı kórgen ǵanım múńayar,

Qaysı jurttan, qaysı jurtqa barasań,

Írasın aytqıl,hasıl káriń kim bolar? (9.283-bet).

Dástanda defis arqalı bólingen jup sózlerdiń sinonimler bolıp qollanǵanın kóriwimizge boladı. Mısalı:

Hal-jaǵdaydı biz aytıp,

Xalıqtı qırmay, urıspay,

Toqtapolat patshaǵa,

Eli-jurttı bereyik,

Dep sózin tamam etedi.(9.276-bet).

Jıynalısqan adamlar,

Arzımdı esit aǵalar,

Kelgen jaw menen urıspay,

Xalıqtı bersek dushpanǵa,

Bolmay ma bizge ar-namıs. (9.263-bet).

Mısallardaǵı hal-jaǵday, el-jurt, jaw-dushpan, namıs-ar sıyaqlı sózlerdiń mánileri bir birine jaqın sinonim sózler bolıp esaplanadı. Hal-jaǵday sózi adamnıń jaǵdayın bildirip keledi, el-jurt sózi bolsa xalıq mánisinde sinonim bolıp kelgen. Ekinshi mısalda jawdushpan, ar-namıs sózlerin óz ara sinonim etip alsaq boladı.

Kórgende ishten janadı,

Qaysardıń qarıw-ǵayratın. (9.257-bet).

Pándiw-násiyxatımdı,

Balam oyıńa jaqsı al. (9.246-bet)

Tókpey-shashpay jıynaǵan,

Dáwlet baǵta seniki. (9.246-bet)

Quwıp shıqtıq qaladan,

Aqılsız, nadan xanımız. (9.289-bet)

Joqarıdaǵı mısallarda qarıw-ǵayrat, tókpey-shashpay hám aqılsız-nadan sózlerin óz ara sinonim etip aldıq. Bundaǵı qarıw-ǵayrat jup túrdegi sinonimler bolıp tiykarınan adamnıń kúshin bildirip kelgen. Keyingi mısaldaǵı tókpey-shashpay sózleride óz ara juplasqan sinonim bolıp joqarıdaǵı mısalda asırap abaylapjıynaǵan degen mánistede qollanılǵan. Aqılsız, nadan sózleri kelbetlik mániste qollanılǵan sinonim bolıp aqılı joq xan mánisinde qollanılǵan.

Dástan tilinde ushırasatuǵın sinonim sózler qaraqalpaq tili sózlik quramınıń baylıǵınan derek beredi. Qaraqalpaq tilinde sinonimler tómendegi jollar menen jasaladı:

1)Sózlerdiń kóp mánililigi tiykarında: japtıń ayaǵı, kósheniń ayaǵı h.t.b.

2)Kópshilik sinonimler qosımtalar qosılıw jolı menen jasaladı. Geypara qosımtalar sóz tiykarında qosılafı da, ekinshi bir túbir sóz benen mániles sinonimler boladı. Anaw ya mınaw sóz tiykarınan mánisi boyınsha, bir-birine sinonim sóz bolıp keletuǵın qosımtalar aqalı sinonimler jasaladı: biymáni-mánisiz, biyinsap-insapsız h.t.b.

3)Jergilikli dialektlerdiń birewine tán geypara sózler qaraqalpaqádebiy tilindegi sáykes mániki sózler menen qatar qollanılıp ta, sinonimler dóreydi. Mısalı:seksewilsazaq, shırpı-gúgurt, máyek-jumırtqa.

4)Qaysı tildiń sózlik quramın alıp qarasańda onıń belgili bir toparı basqa tillerden awısqan sózler ekenligi kórinedi. Bir tilden ekinshi tilge sóz awısıwı, álbette sol xalıqtıń basqa xalıqlar menen ekanomikalıq hám mádeniy qatnaslarınıń nátiyjesinde boladı: mańlay-peshana, dawıs-hawaz, dáwir-zaman, biyik-bálent, tez-dárriw, qonaq-miyman, kók-aspan h.t.b.

5)Qaraqalpaq tilinde sinonimlerdiń frazeologiyalıq sóz dizbekleri tiykarınan payda bolıwı kóbirek kózge taslanadı: ashıwlandı-qabaǵı úyildi, talastı-qızıl qanat boldı, aytpaw-awızǵa bek bolıw, qorıqpaw-shaytanı seskenbew, batır-er júrek h.t.b.

Juwmaqlap aytqanda dástan tili sinonim sózlerge oǵada bay esaplanadı. Ulıwma aytqanda folklorlıq shıǵarmalardıń hámmesi de óziniń bay leksikası menen kórkem ádebiyattan ajıralıp turadı. Folklorlıq shıǵarmalardıń tiliniń izertlenbegen tárepleri oǵada kóp biz tek ǵana sinonimler haqqında ǵana sóz ettik.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1.Клюева В.Н “Краткий словар синонимов русского языка” М. 1956. 280-б 2.Z.E.Aleksandrovanıń “Словар синонимов русского языка” Москва 2001 3. A.Bolǵanbaev “Синонимика имени существительного в современном казахском языке”, “Синонимы в казахском языке” Алма-ата 1955 4. M.Sergaliev “Синонимика глагольных словосочетаний в современном казахском языке” 5. Ханбикова Ш.С.Татар теленең синонимнар сүзлеге. Татарстан 2014. 30-б 6. V.Meskutovtıń “Синонимы всовременном туркменском языке” 7.Berdimuratov E. “Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya”. Nókis, 1994. 44-b 8.Berdimuratov E. “Ádebiy tildiń funkcionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı”. Nókis, 1973. 136b 9.Qaraqalpaq folklorı, 14-26-tom. Nókis: “Qaraqalpaqstan” 1988.