INGLIZ TILI TA’LIMINING RAQAMLI DIDAKTIK EKOTIZIMINI TPACK MODELI ASOSIDA LOYIHALASH MEXANIZMLARI.

ASOSIDA LOYIHALASH MEXANIZMLARI.

Omonova Maftuna Shermatovna, Alfraganus Universiteti Filologiya fakulteti Xorijiy tillar kafedrasi v.b.dotsenti., pedagogika fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) shahzoda20202@gmail.com.

Annotatsiya

KIRISH

ushbu maqolada ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini TPACK modeli asosida loyihalashning nazariy va metodik asoslari tahlil qilinadi. Raqamli didaktik ekotizim o‘qituvchi, talaba, o‘quv mazmuni, pedagogik metodlar, raqamli texnologiyalar, interaktiv platformalar, baholash va qayta aloqa vositalarini yagona ta’lim muhitida o‘zaro bog‘lovchi tizim sifatida talqin etiladi. TPACK modelining texnologik bilim, pedagogik bilim va predmetga oid bilim komponentlari ingliz tili ta’limining raqamli muhitini loyihalashning asosiy metodik tayanchi sifatida yoritiladi. Tadqiqotda maqsadli-didaktik, mazmuniytexnologik, pedagogik-integrativ, kommunikativ-interaktiv hamda diagnostik-adaptiv mexanizmlarning mazmuni ochib beriladi. Shuningdek, raqamli vositalarni o‘quv maqsadi va til ko‘nikmalariga muvofiq funksional taqsimlash, talabalarning kommunikativ faolligi, mustaqil ishlashi va refleksiv faoliyatini qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlari asoslanadi. TPACK modeli asosida loyihalangan raqamli didaktik ekotizim ingliz tili ta’limining yaxlitligi, moslashuvchanligi, interaktivligi va natijadorligini oshirishga xizmat qilishi asoslab beriladi.

MAQSAD

TPACK modeli asosida ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini loyihalashning nazariy-metodik asoslarini ochib berish va uning ta’lim samaradorligiga ta’sirini tajriba-sinov ishlari orqali asoslash.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqotda P. Mishra, M. J. Koehler, J. Voogt, A. García-Holgado, P.V. Sysoev va boshqalarning TPACK hamda raqamli ekotizimlarga oid konsepsiyalari, shuningdek, Guliston davlat universitetining 81 nafar talabasi ishtirokida o‘tkazilgan tajriba-sinov, pedagogik kuzatuv, diagnostik baholash, so‘rovnoma hamda matematik-statistik tahlil metodlaridan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

ekotizimning maqsadli-didaktik, mazmuniymexanizmlari ishlab chiqildi; LMS, Quizizz, Wordwall, Padlet kabi platformalar funksional taqsimlandi. Tajriba yakunida umumiy o‘rtacha ko‘rsatkich 59,8% dan 80,4% ga ko‘tarildi (+20,6 foiz punkt), eng yuqori o‘sish raqamli mustaqillik (+24,7 foiz punkt) va hamkorlikdagi faoliyatda (+21,2 foiz punkt) qayd etildi.

XULOSA

TPACK modeli asosidagi raqamli didaktik ekotizim ta’lim mazmuni, pedagogika va texnologiya uzviyligini ta’minlab, talabalarning kommunikativ faolligi, raqamli mustaqilligi va til ko‘nikmalarini kompleks rivojlantirishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: TPACK modeli, ingliz tili ta’limi, raqamli didaktik ekotizim, raqamli texnologiyalar, interaktiv platformalar, pedagogik integratsiya, kommunikativ kompetensiya, adaptiv ta’lim, raqamli baholash, didaktik loyihalash.

МЕХАНИЗМЫ ПРОЕКТИРОВАНИЯ ЦИФРОВОЙ ДИДАКТИЧЕСКОЙ

ЭКОСИСТЕМЫ ОБУЧЕНИЯ АНГЛИЙСКОМУ ЯЗЫКУ НА ОСНОВЕ МОДЕЛИ

TPACK.

Омонова Мафтуна Шерматовна, и.о. доцента кафедры иностранных языков филологического факультета Университета Альфраганус, доктор философии по педагогическим наукам (PhD).

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье рассматриваются теоретические и методические основы проектирования цифровой дидактической экосистемы обучения английскому языку на основе модели TPACK. Цифровая дидактическая экосистема трактуется как целостная образовательная среда, объединяющая преподавателя, обучающегося, содержание обучения, педагогические методы, цифровые технологии, интерактивные платформы, средства оценивания и обратной связи. Компоненты модели TPACK — технологические, педагогические и предметные знания — рассматриваются в качестве методической основы проектирования цифровой среды обучения английскому языку. Раскрывается содержание целевогодидактического, содержательно-технологического, педагогико-интегративного, коммуникативно-интерактивного и диагностико-адаптивного механизмов. Обосновывается необходимость функционального распределения цифровых средств в соответствии с учебными целями и формируемыми языковыми навыками, а также поддержки коммуникативной активности, самостоятельной работы и рефлексивной деятельности обучающихся. Делается вывод о том, что цифровая дидактическая экосистема, спроектированная на основе модели TPACK, способствует повышению целостности, гибкости, интерактивности и результативности обучения английскому языку.

ЦЕЛЬ

раскрытие теоретико-методических основ проектирования цифровой дидактической экосистемы обучения английскому языку на основе модели TPACK и обоснование ее эффективности в ходе опытно-экспериментальной работы.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании использованы концепции TPACK и цифровых экосистем (П. Мишра, М. Дж. Келер, Х. Воогт, А. Гарсиа-Хольгадо, П. В. Сысоев и др.), а также методы педагогического наблюдения, диагностического оценивания, анкетирования, математико-статистического анализа и эксперимента, проведенного с участием 81 студента Гулистанского государственного университета.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

разработаны целевой, содержательнотехнологический, интегративный, коммуникативный и диагностический механизмы экосистемы; распределены функции платформ LMS, Quizizz, Wordwall, Padlet. По итогам эксперимента средний показатель вырос с 59,8% до 80,4% (+20,6 п.п.), а наилучшая динамика зафиксирована в цифровой самостоятельности (+24,7 п.п.) и совместной деятельности (+21,2 п.п.).

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

проектирование цифровой дидактической экосистемы на основе модели TPACK обеспечивает взаимосвязь содержания, педагогики и технологий, повышая интерактивность, самостоятельность и качество обучения английскому языку.

Ключевые слова: модель TPACK, обучение английскому языку, цифровая дидактическая экосистема, цифровые технологии, интерактивные платформы, педагогическая интеграция, коммуникативная компетенция, адаптивное обучение, цифровое оценивание, дидактическое проектирование.

MECHANISMS FOR DESIGNING A DIGITAL DIDACTIC ECOSYSTEM FOR ENGLISH

LANGUAGE EDUCATION BASED ON THE TPACK MODEL.

Omonova Maftuna Shermatovna, Acting Associate Professor at the Department of Foreign Languages, Faculty of Philology, Alfraganus University, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences.

Annotation

INTRODUCTION

this article examines the theoretical and methodological foundations for designing a digital didactic ecosystem for English language education based on the TPACK model. A digital didactic ecosystem is interpreted as an integrated educational environment that connects teachers, learners, learning content, pedagogical methods, digital technologies, interactive platforms, assessment tools, and feedback mechanisms. The technological, pedagogical, and content knowledge components of the TPACK model are considered the methodological basis for designing a digital environment for English language teaching. The study describes target-didactic, content-technological, pedagogical-integrative, communicative-interactive, and diagnostic-adaptive mechanisms. Particular attention is paid to the functional distribution of digital tools in accordance with learning objectives and language skills, as well as to supporting learners’ communicative engagement, independent learning, and reflective activity. It is argued that a digital didactic ecosystem designed on the basis of the TPACK model can enhance the coherence, flexibility, interactivity, and overall effectiveness of English language education.

AIM

to substantiate the theoretical and methodological foundations of designing a digital didactic ecosystem for English language teaching based on the TPACK model and evaluate its educational effectiveness experimentally.

MATERIALS AND METHODS

the research drew upon TPACK and digital ecosystem frameworks (P. Mishra, M. J. Koehler, J. Voogt, A. García-Holgado, P.V. Sysoev, etc.), alongside pedagogical observation, diagnostic assessment, surveys, mathematical-statistical analysis, and an experimental trial involving 81 students at Gulistan State University.

DISCUSSION AND RESULTS

target-didactic, content-technological, pedagogicalintegrative, communicative-interactive, and diagnostic-adaptive mechanisms were structured, functionally distributing platforms like LMS, Quizizz, Wordwall, and Padlet. Overall average performance increased from 59.8% to 80.4% (+20.6 percentage points), with maximum gains achieved in digital autonomy (+24.7 percentage points) and collaborative activity (+21.2 percentage points).

CONCLUSION

designing a digital didactic ecosystem using the TPACK framework ensures the integration of content, pedagogy, and technology, fostering students' communicative competence, digital autonomy, and overall language learning quality.

Keywords: TPACK model, English language education, digital didactic ecosystem, digital technologies, interactive platforms, pedagogical integration, communicative competence, adaptive learning, digital assessment, didactic design.

Bugungi kunda raqamli texnologiyalar ta’lim jarayonining mazmuni va tashkil etilishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, ingliz tilini o‘qitishda onlayn platformalar, mobil ilovalar, virtual sinflar, sun’iy intellekt vositalari, elektron topshiriqlar va raqamli baholash tizimlaridan foydalanish imkoniyatlari kengaydi. Bunday vositalar talabalarning darsdagi faolligini oshirish, mustaqil ta’limni tashkil etish, til ko‘nikmalarini mashq qilish va tezkor qayta aloqa olish uchun qulay sharoit yaratadi.

Shu bilan birga, raqamli vositalarning ko‘payishi yangi muammoni ham yuzaga keltirmoqda. Amaliyotda ko‘pincha turli platformalardan alohida-alohida foydalaniladi, biroq ular o‘quv maqsadi, dars mazmuni, pedagogik metod va baholash jarayoni bilan har doim ham yagona tizimga birlashtirilmaydi. Natijada bir darsda bir nechta raqamli vosita qo‘llangan bo‘lsa-da, ularning didaktik vazifasi aniq belgilanmagan holatlar uchraydi. Bunday vaziyatda texnologiya ta’lim samaradorligini oshiruvchi vositadan ko‘ra, darsning tashqi ko‘rinishini zamonaviylashtiruvchi element bo‘lib qolishi mumkin.

Ingliz tili ta’limida bu masala ayniqsa muhimdir. Chunki til o‘rgatish jarayoni faqat ma’lumot berish bilan cheklanmaydi. Talaba tinglashi, gapirishi, o‘qishi, yozishi, boshqa ishtirokchilar bilan muloqot qilishi va o‘z fikrini turli vaziyatlarda ifodalay olishi kerak. Shu sababli har bir raqamli vositaning vazifasi muayyan til ko‘nikmasi va pedagogik maqsad bilan bog‘lanishi zarur. Masalan, bir platforma lug‘at va grammatikani mustahkamlashga xizmat qilsa, boshqa vosita hamkorlikdagi yozuv, tinglab tushunish, og‘zaki muloqot yoki refleksiyani tashkil etishda samaraliroq bo‘lishi mumkin.

Mazkur holat ingliz tili ta’limida alohida raqamli vositalardan foydalanishdan ularni o‘zaro bog‘langan raqamli didaktik ekotizim sifatida tashkil etishga o‘tishni talab qiladi. Raqamli didaktik ekotizim faqat platformalar va texnik vositalar yig‘indisi emas. U o‘qituvchi, talaba, o‘quv mazmuni, pedagogik metod, raqamli resurs, kommunikatsiya, baholash va qayta aloqa o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni bir butun holda tashkil etuvchi ta’lim muhiti sifatida qaraladi. Bunday ekotizimda har bir element o‘z vazifasiga ega bo‘lishi va boshqa elementlar bilan mazmunan bog‘lanishi lozim.

Raqamli didaktik ekotizimni aynan shu tamoyil asosida tashkil etishda TPACK modeli muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. TPACK modeli o‘qituvchining predmetga oid bilimlari, pedagogik bilimlari va texnologik bilimlarini o‘zaro uyg‘unlashtirishni nazarda tutadi. Ingliz tili ta’limida bu o‘qituvchining nafaqat til materialini bilishi yoki raqamli platformadan foydalana olishi, balki qaysi mazmunni qanday pedagogik usul yordamida va qaysi texnologiya vositasida o‘rgatish samaraliroq ekanini aniqlay olishida namoyon bo‘ladi.

TPACK modeli raqamli vositalarni tasodifiy tanlashdan voz kechib, ularni didaktik maqsad asosida tanlash imkonini beradi. Masalan, yangi leksik birliklarni o‘rgatishda interaktiv mashqlar, tinglab tushunishda audio-video resurslar, yozma nutqda hamkorlikdagi platformalar, og‘zaki nutqda virtual muloqot vositalari, baholashda esa tezkor natija beruvchi raqamli tizimlardan foydalanish mumkin. Bunda asosiy e’tibor platformaning nomiga emas, uning ma’lum o‘quv vazifasini bajarish imkoniyatiga qaratiladi.

Shuningdek, TPACK asosidagi yondashuv o‘qituvchiga bir-biridan mustaqil bo‘lgan raqamli vositalarni yagona didaktik mantiq asosida bog‘lash imkonini beradi. Natijada darsning maqsadi, mazmuni, metodlari, raqamli resurslari va baholash vositalari o‘zaro uyg‘unlashadi. Bu esa ingliz tili ta’limini yanada interaktiv, moslashuvchan, kommunikativ va talaba faoliyatiga yo‘naltirilgan shaklda tashkil etishga xizmat qiladi.

Shu nuqtai nazardan, ingliz tili ta’limining raqamli transformatsiyasida asosiy vazifa imkon qadar ko‘proq platformadan foydalanish emas, balki mavjud texnologiyalarni aniq pedagogik maqsad va mazmun bilan birlashtiruvchi yaxlit didaktik muhitni yaratishdan iborat. Aynan shunday yondashuv raqamli ta’lim vositalarining real pedagogik imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishi mumkin.

Mazkur tadqiqotning maqsadi ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini TPACK modeli asosida loyihalashning nazariy-metodik asoslarini ochib berish, uning asosiy tarkibiy qismlari va o‘zaro aloqalarini aniqlash hamda maqsadli-didaktik, mazmuniymexanizmlar orqali raqamli ta’lim muhitini samarali tashkil etish imkoniyatlarini asoslashdan iborat.

Ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini TPACK modeli asosida loyihalash masalasi bir necha ilmiy yo‘nalishlar kesishmasida shakllanadi. Shu sababli mazkur muammoni faqat raqamli texnologiyalar yoki chet tilini o‘qitish metodikasi doirasida o‘rganish yetarli emas. Mavjud ilmiy adabiyotlarni mazmunan uch guruhga ajratish mumkin: TPACK modelining nazariy va metodik asoslariga bag‘ishlangan tadqiqotlar, raqamli ta’lim ekotizimini loyihalash bo‘yicha izlanishlar hamda xorijiy tillarni o‘qitishda raqamli texnologiyalarni qo‘llashga oid tadqiqotlar.

TPACK modelining nazariy asoslari Punya Mishra va Matthew J. Koehler tomonidan ishlab chiqilgan. Olimlarning 2006-yilda Teachers College Record jurnalida chop etilgan “Technological Pedagogical Content Knowledge: A Framework for Teacher Knowledge” nomli fundamental tadqiqotida texnologiyani ta’limga samarali integratsiyalash o‘qituvchining faqat texnologik bilimga ega bo‘lishi bilan belgilanmasligi asoslangan. Mualliflar texnologik bilim, pedagogik bilim va o‘quv predmeti mazmuniga oid bilim o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqani o‘qituvchining texnologiyalar bilan samarali ishlashi uchun zarur bo‘lgan alohida bilim sohasi sifatida talqin qilganlar. TPACKning muhim xususiyati mazkur bilimlarni bir-biridan ajratib emas, balki muayyan pedagogik vaziyatda o‘zaro uyg‘un holda qo‘llashdan iborat.

Mishra va Koehler yondashuvidan kelib chiqib, ingliz tili ta’limida texnologiya o‘zo‘zidan samaradorlikni ta’minlovchi omil hisoblanmaydi. Masalan, Quizizz, Moodle, Padlet yoki boshqa platformani bilish texnologik bilimni anglatsa, undan aynan tinglab tushunish, yozish, lug‘at yoki kommunikativ faoliyatni rivojlantirishda qaysi pedagogik usul asosida foydalanishni aniqlash TPACKning integrativ mohiyatini ifodalaydi. Demak, raqamli ekotizimni loyihalashda “qaysi platformadan foydalanish” masalasidan oldin “qaysi mazmunni, qanday metod bilan va qanday texnologik vosita orqali o‘rgatish” masalasi hal qilinishi kerak. Bu xulosa TPACKning mazmun, pedagogika va texnologiya o‘rtasidagi o‘zaro aloqaga asoslangan tuzilishidan kelib chiqadi.

Joke Voogt, Petra Fisser, Natalie Pareja Roblin, Jo Tondeur va Johan van Braak tomonidan olib borilgan tizimli tahlil TPACK konsepsiyasining keyingi rivojlanishini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Mualliflar 2005–2011-yillarda nashr etilgan 55 ta taqrizdan o‘tgan ilmiy maqola va bitta kitob bobini tahlil qilganlar. Natijalar TPACK hamda texnologik bilim tushunchalarini tadqiqotchilar turlicha talqin qilishlarini ko‘rsatgan. Ayniqsa, muayyan fan yoki predmet sohasi bilan bevosita bog‘langan TPACK tadqiqotlari tanlangan adabiyotlarda kam uchrashi aniqlangan.

Voogt va hammualliflarining mazkur xulosasi ingliz tili ta’limi uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki umumiy TPACK kompetensiyasini aniqlash bilan ingliz tilini o‘qitish uchun zarur bo‘lgan TPACK bir xil mazmunga ega emas. Ingliz tili o‘qituvchisi texnologik vositani tinglab tushunish, gapirish, o‘qish, yozish, leksik va grammatik kompetensiyalar kabi aniq lingvodidaktik vazifalar bilan bog‘lay olishi zarur. Shunday ekan, umumiy texnologik-pedagogik bilimni predmetga xos didaktik vazifalar bilan bog‘lash ushbu sohadagi dolzarb yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. Bu fikr Voogt va boshqalarning predmet sohasiga xos TPACK tadqiqotlarining yetarlicha rivojlanmaganligi haqidagi xulosasiga asoslanadi.

Jo Tondeur va hammualliflari bo‘lajak o‘qituvchilarni texnologiyalarni pedagogik jarayonga integratsiyalashga tayyorlash masalasini o‘rganganlar. Ularning 2012-yilda Computers & Education jurnalida chop etilgan tizimli tadqiqotida texnologik tayyorgarlikni faqat dastur yoki qurilmadan foydalanishni o‘rgatish bilan cheklash samarali emasligi ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijasida o‘qituvchi tayyorlashda pedagoglarning texnologiyadan foydalanish bo‘yicha namuna ko‘rsatishi, texnologiyaning ta’limdagi rolini refleksiv tahlil qilish, texnologiya bilan boyitilgan o‘quv materiallarini loyihalash, hamkorlikda ishlash, haqiqiy pedagogik vaziyatlarda texnologiyadan foydalanish tajribasi va uzluksiz qayta aloqa kabi strategiyalar muhimligi aniqlangan.

Tondeurning yondashuvi raqamli didaktik ekotizimni loyihalashda ayniqsa muhimdir. Chunki ekotizim tayyor platformalar to‘plami bo‘lmasdan, o‘qituvchi va talabaning real faoliyati davomida shakllanuvchi, qayta aloqa orqali takomillashuvchi didaktik muhit bo‘lishi kerak. Shu jihatdan TPACK modeli raqamli ekotizimning “pedagogik yadrosi”ni tashkil qilishi mumkin.

Raqamli ta’lim ekotizimi bo‘yicha tadqiqotlar

Raqamli ta’lim ekotizimining texnologik tuzilishini o‘rganishda Alicia García-Holgado va Francisco José García-Peñalvo tadqiqotlari muhim o‘rin egallaydi. Ular e-learning ekotizimini bir-biri bilan axborot oqimlari orqali bog‘langan turli komponentlar, texnologiyalar va foydalanuvchilardan tashkil topgan murakkab tizim sifatida ko‘radilar. Mualliflarning Science of Computer Programming jurnalida chop etilgan tadqiqotida elearning ekotizimlarini ishlab chiqishda alohida dasturiy vositalardan ko‘ra, ularning o‘zaro aloqasi va axborot almashinuvini ta’minlaydigan arxitekturaga e’tibor qaratish zarurligi ko‘rsatiladi.

Bu qarash ingliz tili ta’limida ham muhim metodik ahamiyatga ega. Masalan, LMS tizimi, videomateriallar, interaktiv testlar, elektron portfolio, sun’iy intellekt vositalari va hamkorlik platformalari alohida ishlaganda raqamli vositalar majmui hosil bo‘ladi. Ularning maqsad, mazmun, topshiriq, kommunikatsiya, baholash va qayta aloqa bo‘yicha bir-biriga bog‘lanishi esa ularni ekotizim darajasiga olib chiqadi. Demak, “raqamli platforma” va “raqamli didaktik ekotizim” tushunchalarini mazmunan bir xil deb qarash to‘g‘ri emas.

Daniel Otto va Michael Kerres ta’lim ekotizimini oliy ta’lim muassasasida o‘qishni ta’minlaydigan barcha xizmatlar, resurslar va muhitlarning o‘zaro bog‘langan tizimi sifatida talqin qiladilar. Ularning fikricha, zamonaviy ta’lim ekotizimining muhim xususiyati uning qismlari o‘rtasidagi bog‘liqlik, ochiqlik va o‘zaro almashinuv imkoniyatidir. Mualliflar raqamli va an’anaviy ta’lim muhitlarini qat’iy ajratish tobora samarasiz bo‘lib borayotganini va zamonaviy ta’lim arxitekturasi turli resurs hamda muhitlarni integratsiyalashi kerakligini ta’kidlaydilar.

Otto va Kerresning qarashlarida ekotizim oddiy chiziqli tizim emas. Undagi o‘qituvchi, talaba, kontent, raqamli vositalar, resurs yaratuvchilari va boshqa ishtirokchilar bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli o‘quv muhitining qiymati uning tarkibidagi platformalar soni bilan emas, ularning o‘zaro bog‘langanligi va ta’lim faoliyatini qanchalik qo‘llab-quvvatlashi bilan belgilanadi. Bu yondashuv ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini ishlab chiqishda o‘quv mazmuni, pedagogik usul, kommunikativ faoliyat va texnologiyani bir butun tizimda ko‘rish zarurligini ko‘rsatadi.

Mazkur mavzuga eng yaqin zamonaviy tadqiqotlardan biri Ana María Pinto-Llorente va Vanessa Izquierdo-Álvarez tomonidan amalga oshirilgan. Ularning 2024-yilda Sustainability jurnalida chop etilgan “Digital Learning Ecosystem to Enhance Formative Assessment in Second Language Acquisition in Higher Education” tadqiqotida raqamli o‘quv ekotizimi bevosita ikkinchi tilni o‘zlashtirish jarayoni bilan bog‘langan. Tadqiqotda 91 nafar ishtirokchining fikrlari o‘rganilgan bo‘lib, raqamli ekotizim shakllantiruvchi baholashni tashkil etish, o‘quv natijalari haqida ma’lumot olish va talabalarning qiyinchiliklarini aniqlash uchun zarur vositalarni taqdim etishi qayd etilgan.

Pinto-Llorente va Izquierdo-Álvarez natijalariga ko‘ra, bunday muhitda talabalar ingliz tilini o‘rganishda faolroq qatnashib, o‘qish, yozish va tinglab tushunish bilan birga raqamli kompetensiya, kommunikatsiya, muammoni hal qilish va kreativlik kabi ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniga ega bo‘ladilar. Raqamli muhitdan olinadigan ma’lumotlar esa o‘qituvchiga talabalarning o‘rganishdagi qiyinchiliklarini aniqlash va tegishli didaktik strategiyalarni tanlash imkonini beradi. Ushbu tadqiqot raqamli ekotizimni chet tilini o‘qitish bilan bog‘lagani bilan alohida ahamiyatli, biroq unda ekotizimni aynan TPACK modeli asosida loyihalash markaziy tadqiqot predmeti sifatida qo‘yilmagan.

Rossiya metodika maktabida P.V. Sysoev xorijiy tillarni o‘qitishda axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish masalasini izchil tadqiq qilgan olimlardan biridir. Uning “Информационные и коммуникационные технологии в обучении иностранному языку: теория и практика” monografiyasi aynan zamonaviy AKTni chet tilini o‘qitishga tatbiq etishning nazariy va amaliy masalalariga bag‘ishlangan. Sysoevning ilmiy maktabida internet texnologiyalari yordamida ingliz tilini o‘qitish metodikasi, xorijiy til o‘qituvchisining AKT kompetensiyasi va raqamli vositalar orqali talabalarning diskursiv ko‘nikmalarini rivojlantirish masalalari ham tadqiq qilingan.

Sysoev tadqiqotlarining ushbu mavzu uchun muhim tomoni shundaki, texnologiya til o‘rgatishning o‘zidan ajratilmaydi. Raqamli vositaning qiymati uning qaysi nutqiy yoki kommunikativ vazifani amalga oshirish imkonini yaratishi bilan belgilanadi. Shu sababli raqamli didaktik ekotizimda har bir vositaning aniq lingvodidaktik funksiyasini belgilash zarur: ayrim vositalar axborotni qabul qilish, boshqalari nutq yaratish, muloqot, hamkorlik, nazorat yoki refleksiya uchun xizmat qiladi.

S.V. Titovaning 2019-yilda nashr etilgan “Мобильная среда для обучения иностранным языкам” monografiyasida xorijiy tillarni o‘qitishda mobil texnologiyalar integratsiyasining nazariy va metodik imkoniyatlari yoritilgan. Muallif mobil muhit yordamida o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olish, muammolarni o‘z vaqtida diagnostika qilish, individual ta’lim sur’atini shakllantirish, mustaqil va guruhli ta’limni tashkil qilish mumkinligini asoslaydi. Shuningdek, kengaytirilgan reallik, geolokatsiya, gamifikatsiya, qayta aloqa va ovoz berish kabi imkoniyatlardan foydalanish motivatsiyani oshirish bilan bog‘lanadi.

Titovaning fikrlari raqamli ekotizim uchun muhim bo‘lgan personalizatsiya, mobillik, diagnostika, hamkorlik va qayta aloqa tamoyillarini ajratish imkonini beradi. Biroq mobil ta’lim muhiti raqamli didaktik ekotizimning faqat bir qismini tashkil qiladi. Zamonaviy ekotizim mobil vositalardan tashqari LMS, interaktiv platformalar, raqamli baholash, elektron portfolio, videomuhit, sun’iy intellekt va learning analytics kabi o‘zaro bog‘langan komponentlarni ham qamrab olishi mumkin.

Tadqiqotda tajriba-sinov, pedagogik kuzatuv, diagnostik baholash, so‘rovnoma, qiyosiy tahlil va matematik-statistik tahlil metodlaridan foydalanildi. Tajriba-sinov ishlari Guliston davlat universitetida 81 nafar talaba ishtirokida tashkil etildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini TPACK modeli asosida loyihalash va mazkur yondashuvning talabalarning kommunikativ faolligi, mustaqil ta’lim faoliyati, raqamli vositalardan maqsadli foydalanishi hamda til ko‘nikmalarini rivojlantirishga ta’sirini aniqlashdan iborat bo‘ldi.

Tajribaning dastlabki bosqichida talabalarning ingliz tilini o‘zlashtirish darajasi, raqamli platformalardan foydalanish tajribasi, mustaqil ishlash ko‘nikmalari va interaktiv topshiriqlardagi faolligi aniqlab olindi. Bunda tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozish ko‘nikmalarini baholovchi topshiriqlar, shuningdek, raqamli ta’lim muhitida ishlashga tayyorgarlikni aniqlashga qaratilgan so‘rovnoma va pedagogik kuzatuvdan foydalanildi.

Tajriba-sinov davomida ingliz tili mashg‘ulotlari TPACK modelining predmetga oid bilim (CK), pedagogik bilim (PK) va texnologik bilim (TK) komponentlari o‘zaro integratsiyasi asosida tashkil etildi. Bunda o‘quv mazmuni, tanlangan metod, interaktiv platforma, kommunikativ faoliyat, baholash va qayta aloqa vositalari yagona raqamli didaktik muhit tarkibida o‘zaro bog‘landi. Raqamli vositalar tasodifiy tanlanmasdan, ularning muayyan didaktik va lingvodidaktik vazifani bajarish imkoniyati asosiy mezon sifatida olindi.

Mashg‘ulotlarda LMS va interaktiv platformalardan o‘quv jarayonini boshqarish, materiallarni taqdim etish, mustaqil topshiriqlarni tashkil etish, tezkor nazorat, hamkorlikdagi faoliyat va qayta aloqani ta’minlash maqsadida foydalanildi. Bunda raqamli didaktik ekotizimning maqsadli-didaktik, mazmuniy-texnologik, pedagogik-integrativ, kommunikativ-interaktiv va diagnostik-adaptiv mexanizmlari asosiy metodik yo‘nalish sifatida belgilandi.

Tadqiqotning yakuniy bosqichida talabalarning dastlabki va yakuniy natijalari o‘zaro qiyoslandi. Baholashda kommunikativ kompetensiya, til ko‘nikmalari, raqamli mustaqillik, hamkorlikdagi faoliyat va refleksiv-baholash ko‘rsatkichlari hisobga olindi. Olingan natijalar foiz ko‘rsatkichlari, o‘rtacha qiymatlar va dinamik o‘zgarishlar asosida tahlil qilinib, TPACK modeli asosida loyihalangan raqamli didaktik ekotizimning ta’lim samaradorligiga ta’siri baholandi.

Tajriba-sinov jarayonida TPACK modeli asosida loyihalangan raqamli didaktik ekotizim ingliz tili darslarining alohida qismlarida turli platformalardan foydalanish bilan cheklanmasdan, o‘quv maqsadi, til materiali, pedagogik metod, raqamli vosita, kommunikativ faoliyat, baholash va qayta aloqani o‘zaro bog‘lash tamoyiliga asoslandi. Bunda raqamli vositalar darsga qo‘shimcha texnik element sifatida emas, balki muayyan lingvodidaktik vazifani amalga oshiruvchi vosita sifatida tanlandi.

Metodikaning mazmunida TPACK modelining uch asosiy komponenti o‘zaro uyg‘unlashtirildi. Content Knowledge (CK) ingliz tilining leksik, grammatik, fonetik mazmuni hamda tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozish ko‘nikmalarini qamrab oldi. Pedagogical Knowledge (PK) kommunikativ yondashuv, task-based learning, hamkorlikdagi ta’lim, muammoli topshiriqlar, refleksiya va formative assessment usullarini o‘z ichiga oldi. Technological Knowledge (TK) esa LMS, interaktiv mashq platformalari, hamkorlik vositalari, multimedia resurslari va raqamli baholash imkoniyatlaridan maqsadli foydalanishni ifodaladi. Ushbu uch komponentning kesishishi natijasida texnologiya tanlovi bevosita o‘quv mazmuni va pedagogik vazifa bilan bog‘landi.

Raqamli didaktik ekotizimning ishlashi beshta o‘zaro bog‘langan mexanizm asosida tashkil etildi. Maqsadli-didaktik mexanizm orqali har bir mashg‘ulot uchun aniq kommunikativ va tilga oid natijalar belgilandi. Mazmuniy-texnologik mexanizm o‘quv materiali xususiyatiga mos raqamli vositani tanlashni ta’minladi. Pedagogik-integrativ mexanizm tanlangan platformani kommunikativ va faoliyatga yo‘naltirilgan metodlar bilan uyg‘unlashtirdi. Kommunikativ-interaktiv mexanizm talaba–talaba, talaba–o‘qituvchi va talaba–raqamli muhit o‘rtasidagi faol muloqotni tashkil etdi. Diagnostik-adaptiv mexanizm esa talabaning natijasini muntazam kuzatish, tezkor qayta aloqa berish va keyingi topshiriq murakkabligini o‘zlashtirish holatiga moslashtirish imkonini berdi.

Raqamli vositalarning funksional vazifasi ham oldindan belgilandi. LMS muhiti asosiy materiallarni joylashtirish, topshiriqlarni boshqarish va natijalarni saqlashga xizmat qildi. Quizizz va Kahoot singari vositalardan boshlang‘ich diagnostika va tezkor nazoratda, Wordwall va LearningApps turidagi platformalardan leksik-grammatik materialni mashq qilishda, Padlet kabi hamkorlik vositalaridan yozma va kommunikativ faoliyatni tashkil etishda foydalanildi. Audio-video resurslar tinglab tushunishga, elektron portfolio va refleksiv topshiriqlar esa talabaning o‘z natijasini kuzatishi va baholashiga yo‘naltirildi. Bunda bitta platformani barcha pedagogik vazifalar uchun qo‘llashdan voz kechildi.

Tajriba davomida dars faoliyati “mazmunni o‘zlashtirish – raqamli mashq – kommunikativ qo‘llash – qayta aloqa – refleksiya” ketma-ketligida tashkil etildi. Masalan, yangi leksik birliklar avval kontekstda taqdim qilindi, keyin interaktiv topshiriqda mustahkamlandi, undan so‘ng juftlik yoki kichik guruhdagi kommunikativ vaziyatda qo‘llanildi. Yakunda talabalar o‘z natijalarini ko‘rib, xatolarini aniqladilar va keyingi topshiriqqa o‘tdilar. Bu jarayonda texnologiya o‘quv faoliyatining alohida bosqichi emas, balki mazmun va metodni bog‘lab turuvchi vosita vazifasini bajardi.

Guliston davlat universitetidagi 81 nafar talaba ishtirokida amalga oshirilgan tajribasinov natijalarini baholashda kommunikativ kompetensiya, raqamli mustaqillik, hamkorlikdagi faoliyat, til ko‘nikmalarining integrativ rivojlanishi va refleksiv-baholash faoliyati mezonlari asos qilib olindi.

Baholash mezonlari Dastlabki

ko‘rsatkich, %

Yakuniy

ko‘rsatkich, %

O‘sish, foiz

punkt

Kommunikativ kompetensiya 61,2 80,1 +18,9

Raqamli mustaqillik 56,8 81,5 +24,7

Hamkorlikdagi faoliyat 58,4 79,6 +21,2

Til ko‘nikmalarining integrativ rivojlanishi

62,0 80,7 +18,7

Refleksiv-baholash faoliyati 60,6 80,1 +19,5

Umumiy o‘rtacha natija 59,8 80,4 +20,6

Tajriba boshida beshta mezon bo‘yicha umumiy o‘rtacha ko‘rsatkich **59,8 %**ni tashkil etgan bo‘lsa, tajriba yakunida u **80,4 %**ga yetdi. Shunday qilib, mutlaq o‘sish:

80,4 – 59,8 = 20,6 foiz punktni tashkil etdi.

Boshlang‘ich natijaga nisbatan samaradorlikning o‘sishi quyidagicha aniqlandi:

(80,4 – 59,8) / 59,8 × 100 = 34,4 %.

Demak, TPACK modeli asosida tashkil etilgan raqamli didaktik ekotizim qo‘llanilganidan so‘ng umumiy natija boshlang‘ich holatga nisbatan 34,4 % ga oshgan. Samaradorlik koeffitsienti esa:

K = 80,4 / 59,8 = 1,34

ni tashkil etdi. Bu yakuniy ko‘rsatkich boshlang‘ich natijaga nisbatan 1,34 baravar darajaga yetganini anglatadi.

Mezonlar orasida eng yuqori o‘sish raqamli mustaqillikda kuzatildi. Dastlab 56,8 % bo‘lgan ushbu ko‘rsatkich tajriba yakunida 81,5 % ga yetib, 24,7 foiz punktga oshdi. Buni talabalarning raqamli muhitda topshiriqni mustaqil topishi, bajarishi, o‘z natijasini tekshirishi, qo‘shimcha resurslardan foydalanishi va o‘qituvchining doimiy bevosita nazoratisiz ham o‘quv faoliyatini davom ettira olish imkoniyatining kengaygani bilan izohlash mumkin.

Hamkorlikdagi faoliyat ko‘rsatkichi 58,4 % dan 79,6 % gacha, ya’ni 21,2 foiz punktga oshdi. Interaktiv platformalarda birgalikda matn yaratish, guruhli vazifalarni bajarish, o‘zaro fikr bildirish va natijalarni muhokama qilish talabalarning faqat texnologik emas, balki kommunikativ faolligini ham kuchaytirdi. Bu holat raqamli ekotizimda platformaning vazifasi faqat topshiriq yetkazib berish emas, balki hamkorlikdagi til faoliyatini tashkil qilish ekanini ko‘rsatdi.

Refleksiv-baholash faoliyatida 19,5 foiz punktlik o‘sish qayd etildi. Talabalar o‘z natijalarini tezkor ko‘rish, xatolarni tahlil qilish, qayta topshiriq bajarish va o‘z rivojlanishini kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Shu sababli baholash faqat o‘qituvchi tomonidan yakuniy ball qo‘yish jarayoni bo‘lib qolmay, ta’limning davomiy qismiga aylandi.

Kommunikativ kompetensiya 61,2 % dan 80,1 % gacha ko‘tarilib, 18,9 foiz punktlik ijobiy o‘zgarishni ko‘rsatdi. Til ko‘nikmalarining integrativ rivojlanishi esa 62,0 % dan 80,7 % gacha oshib, 18,7 foiz punktlik natijani qayd etdi. Bu raqamli topshiriqlarning tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozishni bir-biridan ajratilgan faoliyat sifatida emas, balki yagona kommunikativ topshiriq tarkibida birlashtirish imkoniyati bilan izohlanadi.

Tajriba natijalari talabalarni rivojlanganlik darajalari bo‘yicha taqsimlashda ham sezilarli o‘zgarish mavjudligini ko‘rsatdi.

Daraja Tajriba boshida, nafar Ulushi, % Tajriba yakunida, nafar Ulushi, %

Yuqori 11 13,6 31 38,3

O‘rta 33 40,7 39 48,1

Past 37 45,7 11 13,6

Jami 81 100 81 100

Tajriba boshida yuqori darajadagi talabalar 11 nafar, ya’ni **13,6 %**ni tashkil qilgan bo‘lsa, yakuniy bosqichda ularning soni 31 nafarga, ya’ni **38,3 %**ga yetdi. Demak, yuqori daraja ulushi 24,7 foiz punktga oshdi. Aksincha, past darajadagi talabalar soni 37 nafardan 11 nafargacha kamayib, ularning ulushi 45,7 % dan 13,6 % gacha tushdi. Past daraja ulushidagi kamayish 32,1 foiz punktni tashkil etdi.

Mazkur o‘zgarishlar raqamli didaktik ekotizimning samaradorligi biror alohida platforma hisobiga yuzaga kelmaganini ko‘rsatadi. Asosiy natija platformalar o‘rtasida funksional vazifalarning to‘g‘ri taqsimlanishi, ularning ingliz tili mazmuni va pedagogik metod bilan moslashtirilishi, talabaning faol muloqot qilishi, mustaqil ishlashi, tezkor qayta aloqa olishi va o‘z rivojlanishini kuzatishi uchun yagona muhit yaratilgani bilan bog‘liq.

Tajriba natijalariga ko‘ra, raqamli didaktik ekotizimni loyihalashda “qancha ko‘p platforma — shuncha samarali ta’lim” tamoyili o‘zini oqlamasligi aniqlandi. Aksincha, kamroq, biroq vazifasi aniq belgilangan va bir-biri bilan didaktik jihatdan bog‘langan raqamli vositalar samaraliroq natija beradi. Platformaning qiymati uning texnik imkoniyatlari soni bilan emas, o‘quv mazmuni, pedagogik metod va talaba faoliyati bilan qanchalik mos kelishi bilan belgilanadi.

Umuman olganda, tajriba-sinov jarayonida umumiy ko‘rsatkichning 59,8 % dan 80,4 % gacha oshishi va 20,6 foiz punktlik ijobiy dinamikaning kuzatilishi TPACK modeli asosida loyihalangan raqamli didaktik ekotizim ingliz tili ta’limida mazmun, pedagogika va texnologiyani yagona funksional muhitda uyg‘unlashtirish imkonini berishini ko‘rsatdi. Natijalar raqamli muhitning samaradorligi alohida texnologiyalarga emas, balki ularning maqsadli-didaktik, mazmuniy-texnologik, pedagogik-integrativ, kommunikativ-interaktiv va diagnostik-adaptiv mexanizmlar orqali o‘zaro bog‘lanishiga bevosita bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Tadqiqot natijalari ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini TPACK modeli asosida loyihalash o‘quv mazmuni, pedagogik metodlar va raqamli texnologiyalarni yagona tizimda uyg‘unlashtirish imkonini berishini ko‘rsatdi. Bunday yondashuvda raqamli platformalar mustaqil texnik vosita sifatida emas, balki aniq didaktik va lingvodidaktik vazifalarni bajaruvchi ta’lim komponenti sifatida namoyon bo‘ladi.

TPACK modelining CK, PK va TK komponentlarini o‘zaro integratsiyalash asosida shakllantirilgan raqamli didaktik ekotizim talabalarning kommunikativ kompetensiyasi, raqamli mustaqilligi, hamkorlikdagi faoliyati, til ko‘nikmalarining integrativ rivojlanishi hamda refleksiv-baholash faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qildi. Ayniqsa, maqsadlididaktik, mazmuniy-texnologik, pedagogik-integrativ, kommunikativ-interaktiv va diagnostik-adaptiv mexanizmlarning o‘zaro bog‘liq holda qo‘llanishi raqamli vositalarning pedagogik samaradorligini oshirdi.

Guliston davlat universitetida 81 nafar talaba ishtirokida o‘tkazilgan tajriba-sinov natijalarida umumiy o‘rtacha ko‘rsatkich 59,8 foizdan 80,4 foizgacha ko‘tarilib, 20,6 foiz punktlik ijobiy dinamika kuzatildi. Eng yuqori o‘sish raqamli mustaqillik va hamkorlikdagi faoliyat mezonlarida qayd etildi. Bu holat raqamli didaktik ekotizimning talabalarni faqat tayyor axborotni qabul qiluvchi emas, balki mustaqil izlanadigan, hamkorlikda ishlaydigan va o‘z natijalarini tahlil qila oladigan faol subyektga aylantirish imkoniyatini ko‘rsatadi.

Tadqiqot asosida raqamli ta’lim samaradorligi foydalanilayotgan platformalar soniga emas, balki ularning o‘quv maqsadi, til mazmuni, pedagogik metod, kommunikativ faoliyat va baholash jarayoni bilan qanchalik uyg‘unlashtirilganiga bog‘liq, degan xulosaga kelindi. Shu sababli ingliz tili ta’limida raqamli vositalarni tanlashda ularning ommabopligi yoki texnik imkoniyatidan ko‘ra, muayyan til ko‘nikmasini rivojlantirishga xizmat qilishi va boshqa ekotizim komponentlari bilan funksional bog‘lana olishi ustuvor mezon bo‘lishi lozim.

Umuman, TPACK modeli ingliz tili ta’limining raqamli didaktik ekotizimini loyihalash uchun nazariy-metodik asos vazifasini bajarib, mazmun, pedagogika va texnologiya o‘rtasidagi uzviylikni ta’minlaydi. Bunday ekotizim ta’lim jarayonining interaktivligi, moslashuvchanligi, shaxsga yo‘naltirilganligi va kommunikativligini kuchaytirib, raqamli transformatsiya sharoitida ingliz tilini o‘qitish sifatini oshirishga xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Mishra P., Koehler M.J. Technological Pedagogical Content Knowledge: A Framework

for Teacher Knowledge // Teachers College Record. – 2006. – Vol. 108, No. 6. – P.

1017–1054. 2. Voogt J., Fisser P., Pareja Roblin N.N., Tondeur J., van Braak J. Technological

Pedagogical Content Knowledge – a Review of the Literature // Journal of Computer

Assisted Learning. – 2013. – Vol. 29, No. 2. – P. 109–121. 3. Tondeur J., van Braak J., Sang G., Voogt J., Fisser P., Ottenbreit-Leftwich A. Preparing

Pre-Service Teachers to Integrate Technology in Education: A Synthesis of Qualitative

Evidence // Computers & Education. – 2012. – Vol. 59, No. 1. – P. 134–144. 4. García-Holgado A., García-Peñalvo F.J. Architectural Pattern to Improve the Definition

and Implementation of eLearning Ecosystems // Science of Computer Programming. –

2016. – Vol. 129. – P. 20–34. 5. Otto D., Kerres M. Distributed Learning Ecosystems in Education: A Guide to the

Debate // Distributed Learning Ecosystems. – Wiesbaden: Springer, 2023. – P. 13–30. 6. Pinto-Llorente A.M., Izquierdo-Álvarez V. Digital Learning Ecosystem to Enhance

Formative Assessment in Second Language Acquisition in Higher Education //

Sustainability. – 2024. – Vol. 16, No. 11. – Article 4687. 7. Сысоев П.В. Информационные и коммуникационные технологии в обучении

иностранному языку: теория и практика: монография. – Москва: Глосса-пресс,

2012. – 252 с. 8. Титова С.В. Мобильная среда для обучения иностранным языкам: монография. –

Москва: Эдитус, 2019. – 282 с. 9. Fayziyeva M.R. Raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim platformasini yaratish va

amaliyotga joriy etish: pedagogika fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. –

2023. 10. Anarbekova A.A. Raqamli ta’lim sharoitida bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarida

kommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirish metodikasi: dissertatsiya avtoreferati. –

2024.