MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTLARIDA MUSIQA MASHGʻULOTLARIDA MUSIQA TERAPIYASI

--⊱⊱ 257 ⊰⊰--

MUSIQA TERAPIYASI

Rasulova Umriniso, Doʻsboyeva Barno, Gʻulomova Nargiza, Maqodilova Muxlisa

Toshkent viloyati pedagogik

mahorat markazi tinglovchilari

ANATATSIYA

Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim tashkilotlarida musiqa mashgʻulotlarida musiqa terapiyasidan foydalanishning psixologik-pedagogik asoslari, musiqaning bolalar ruhiy holati, emotsional rivojlanishi, stressni kamaytirish va xulq-atvorni meʼyorlashtirishdagi ahamiyati, musiqa terapiyasining turli shakllari, metodlari, oʻyin texnikalari hamda amaliy qoʻllash mexanizmlari ilmiy asoslangan tarzda yoritilgan.

KALIT SOʻZLAR: Maktabgacha taʼlim, musiqa mashgʻuloti, musiqa terapiyasi, emotsional rivojlanish, psixologik holat, relaksatsiya, ritmoterapiya, artterapiya, sensor rivojlanish, musiqiy idrok.

ANNOTATION

This article examines the psychological and pedagogical basis of using music therapy in preschool music lessons, highlighting its importance in reducing stress, stabilizing behavior, supporting emotional and psychological development, and enhancing childrenʼs creativity. Various forms, methods, and practical applications of music therapy in preschool educational settings are analyzed.

KEYWORDS

Preschool education, music lesson, music therapy, emotional development, psychological state, relaxation, rhythm therapy, art therapy, sensory development, musical perception.

АННОТАЦИЯ

В статье рассматриваются психолого-педагогические основы использования музыкальной терапии на музыкальных занятиях в дошкольных учреждениях образования, анализируется её влияние на эмоциональное развитие детей, снижение стресса, нормализацию поведения, а также формы, методы и механизмы применения музыкальной терапии в практике дошкольного воспитания.

КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА

Дошкольное образование, музыкальное занятие, музыкальная терапия, эмоциональное развитие, психологическое состояние, релаксация, ритмотерапия, арттерапия, сенсорное развитие, музыкальное восприятие

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida musiqa mashgʻulotlarini tashkil etishda musiqa terapiyasidan foydalanish bolalarning ruhiy-emotsional rivojlanishini qoʻllab-quvvatlovchi muhim pedagogik vosita hisoblanadi, chunki maktabgacha yosh davri bolaning xarakteri, his-tuygʻulari, emotsional reaksiyalari va psixik barqarorligining shakllanishida eng sezgir davr boʻlib, musiqa bolaning injiqligi, qoʻrquvi, tashvishi, agressiyasi yoki ichki zoʻriqishini yumshatishda tabiiy regulyator vazifasini bajaradi, musiqa terapiyasi jarayonida tovush tebranishlari va ritmik ohanglar orqali bolaning markaziy asab tizimiga ijobiy taʼsir koʻrsatilib, uning his-tuygʻulari barqarorlashadi, tasavvuri kengayadi, nutqi ravonlashadi, umumiy holati yengillashadi, shu bois musiqa mashgʻulotlariga musiqa terapiyasi elementlarini kiritish maktabgacha taʼlim sifatini oshirishning muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.

--⊱⊱ 258 ⊰⊰--

Musiqa terapiyasi mashgʻulotlarida yumshoq, sekin, sokin ohanglar relaksatsiya holatini yaratadi, bu orqali bola ichki tinchlikni his qiladi, oʻzini xavfsiz his qilib, emotsional zoʻriqishdan xalos boʻladi, aksincha ritmik va jonli ohanglar bolaning faoliyatini faollashtiradi, energiyasini ijobiy tomonga yoʻnaltiradi, shuningdek qoʻrquv, tajanglik yoki tortinchoqlikni kamaytirishga yordam beradi, maktabgacha taʼlim muassasalarida musiqa terapiyasi turli koʻrinishlarda qoʻllanadi: passiv musiqa terapiyasi (musiqa tinglash), faol musiqa terapiyasi (qoʻshiq aytish, raqs, ritmik harakatlar), ritmoterapiya, vokal terapiya, instrumental terapiya (baraban, trubka, metalafon va oddiy sensor cholgʻular), qoʻshma oʻyin-terapiya shakllari va artterapiya elementlari, bu terapiya jarayonida bolalar musiqa orqali oʻz his-tuygʻularini ifodalashni, ularni boshqarishni, ichki kechinmalarini yumshoq tarzda chiqarishni oʻrganadilar, shuningdek guruhda oʻtkaziladigan musiqiy oʻyinlar orqali ijtimoiy koʻnikmalar, doʻstlik, oʻzaro yordam, empatiya kabi ijtimoiyemotsional sifatlar rivojlanadi, musiqa terapiyasi mashgʻulotida ishlatiladigan ohanglar bolaning yosh imkoniyatlariga mos tanlanishi lozim, masalan 3–4 yoshli bolalar uchun takroriy, sodda, sekin ritmli qoʻshiqlar mos kelsa, 5–7 yoshli bolalar uchun ritmik murakkablik biroz oshirilgan, harakatlarga boy, ijodiy ifoda talab qiladigan musiqiy materiallar qoʻllanadi,

Tabiiy tovushlar – suv shildirashi, qushlar sayrashi, shamol shovullashi kabi audio effektlar bolalarda sokinlik va ichki uygʻunlik holatini yaratadi, raqs-terapiya elementlari orqali esa bola tanasi va his-tuygʻulari oʻrtasida uygʻunlik paydo boʻladi, koordinatsiyasi rivojlanadi, psixomotor faoliyati yaxshilanadi, musiqa terapiyasining psixologik asoslari shundan iboratki musiqa toʻgʻridan toʻgʻri emotsional markazlarga taʼsir qiladi, bu esa bolaning kayfiyatini qisqa vaqt ichida oʻzgartirish, yengillashtirish yoki faollashtirish imkonini beradi.

Tarbiyachi mashgʻulot davomida musiqiy terapiyaning barcha bosqichlarini toʻgʻri tashkil etishi kerak: nafas mashqlari, relaksatsiya holatini yaratish, ohangni toʻgʻri tanlash, ritmik harakatlarni moslashtirish, terapevtik oʻyinlarni tashkil etish va yakuniy emotsional barqarorlashuv bosqichlarini yoʻlga qoʻyish lozim, musiqa terapiyasi qoʻllanilganda bolalarda agressiv holatlar kamayadi, uyatchan bolalar faolroq boʻla boshlaydi, jamoaga qoʻshilish osonlashadi, nutqi ochilmagan bolalarda esa ovoz chiqarish, tovush takrorlash, qoʻshiq parchalarini aytish jarayoni tezlashadi, musiqa terapiyasi maxsus ehtiyojli bolalar bilan ishlashda yanada samarali boʻlib, autizm spektridagi bolalarda ritmoterapiya orqali tashqi dunyo bilan aloqa kuchayadi, nutqiy rivojlanishida sustlik boʻlgan bolalarda vokal terapiya yordamida nafas, artikulyatsiya va ovoz chiqarish jarayoni yaxshilanadi, emotsional beqaror bolalarda esa sekin ohanglar orqali tinchlantirish yirik natija beradi, shu sababli musiqa terapiyasi bugungi kundagi maktabgacha taʼlim dasturlarining ajralmas qismi sifatida joriy etilmoqda.

Dunyo tajribasida musiqa terapiyasi bolaning stressga chidamliligini 35–50% ga, nutq faolligini 25–40% ga oshirishi isbotlangan, Oʻzbekistonda ham “Ilk qadam” dasturida emotsional rivojlanishni qoʻllab-quvvatlashda musiqaning ahamiyatiga alohida oʻrin berilgan, musiqa terapiyasi mashgʻulotlarini samarali tashkil etish tarbiyachidan maxsus musiqiy kompetensiya, pedagogik sezgirlik, bolalarning psixologik holatini tahlil qilish koʻnikmalarini talab qiladi, tarbiyachi musiqa terapiyasi jarayonida har bir bolaning kayfiyati, emotsional reaksiyasi, faolligi, qiziqishi va ehtiyojiga mos individual yondashuvni tanlashi zarur, yakuniy qilib aytganda musiqa terapiyasi maktabgacha yoshdagi bolalarning ruhiy salomatligini mustahkamlovchi, emotsional barqarorlikni taʼminlovchi, sensor va ijodiy rivojlanishni jadallashtiruvchi, ijtimoiy moslashuvni kuchaytiruvchi eng samarali pedagogik vositalardan biri hisoblanadi, uni musiqa mashgʻulotlariga integratsiya qilish bolalarning sogʻlom psixologik rivojlanishini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb

--⊱⊱ 259 ⊰⊰-- etadi, shuningdek, musiqa terapiyasi maktabgacha taʼlim sifatini oshirishga xizmat qiluvchi zamonaviy va ilmiy asoslangan yoʻnalish sifatida oʻzining dolzarbligini saqlab qolmoqda.

Xulosa qilib aytganda, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida musiqa mashgʻulotlari jarayonida musiqa terapiyasidan foydalanish bolalarning emotsional holatini barqarorlashtirish, stressni kamaytirish, ichki zoʻriqishni yengillashtirish va psixologik rivojlanishni qoʻllab-quvvatlashda samarali vosita hisoblanadi. Musiqa terapiyasi bolalarda his-tuygʻularni boshqarish, oʻzini erkin ifoda etish, ritm va harakat koordinatsiyasini rivojlantirishga yordam beradi. Shuningdek, ijtimoiy moslashuv, oʻzaro muloqot va jamoada oʻzini tutish koʻnikmalarining shakllanishida ham muhim oʻrin tutadi. Umuman olganda, musiqa terapiyasining maktabgacha taʼlim tashkilotidagi musiqa mashgʻulotlariga integratsiyasi bolalarning sogʻlom psixologik rivojlanishiga xizmat qiladi va taʼlim jarayonining samaradorligini oshiradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Oʻzbekiston Respublikasi “Maktabgacha taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni.

2. “Ilk qadam” davlat oʻquv dasturi. Toshkent, 2021.

3. Hamroyeva N. “Musiqa terapiyasi asoslari”. Toshkent, 2020.

4. Qodirova F. Maktabgacha taʼlim psixologiyasi va pedagogikasi. – Toshkent, 2019.

5. Bruscia K. “Music Therapy: Theory and Practice” (ilmiy tarjimalar asosida).

6. Nordoff–Robbins Music Therapy International Foundation – metodik tavsiyalar.

7. Active and Passive Music Therapy for Children — pedagogik manbalar.