MILLIY TA’LIM-TARBIYANI SHAKLLANTIRISHDA MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV ASARLARINING PEDAGOGIK AHAMIYATI.

ANOTATSIYA

KIRISH

ushbu maqolada o‘zbek jadidchilik harakatining yetuk namoyandalaridan biri — Munavvarqori Abdurashidxonovning ta’lim-tarbiya sohasidagi faoliyati va asarlari tahlil qilinadi. Jadid maktabchiligining asoschisi sifatida Munavvarqori o‘z asarlari orqali ilm-fan, ma’rifat, axloqiy tarbiya va milliy ongni shakllantirish g‘oyalarini ilgari surgan. Maqolada uning “Adibi avval”, “Tarixi muxtasari Islom”, “Maktab gulshani” kabi asarlarining mazmuni, didaktik yondashuvi, hamda bu asarlarning zamonaviy ta’limdagi ahamiyati tahlil etiladi. Shuningdek, Munavvarqorining ta’lim-tarbiyaga oid qarashlari bugungi kundagi pedagogik jarayon bilan qanday bog‘lanishi ham yoritilgan.

MAQSAD

uchunchi renesans aynan jadidlar harakati ila boshlangan bo‘lim ularning asosiy maqsadi ilm ma’rifat ila yosh avlodni tarbiyalashdir. Bunday harakat asosichisi Munavvarqori Abdurashidxonov ham o‘z asarlarida yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashniilgari suradi, ularda erkin fikrlashni shakllantirilishini yangi usulda tadbiq etadi. Shu maqsadda biz bu maqolada aynan yuqorida nomi keltirilgan ma’rifatparvar asarlarini tahlil qilamiz.

MATERIALLAR VA METODLAR

ushbu maqola jadid ma’rifatparvarining pedagogik faoliyati va ilmiy me’rosida ifoda etilgan ta’limiy-tarbiyaviy g‘oyalar tahliliga qaratilgan bo‘lib , ular quyidagi metodlarda amalga oshirildi: manbalar tahlili, adabiyotlar sharhi, amaliyotdagi natijalarini tashxislash.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

ushbu maqolada Munavvarqori Abdurashidxonovning “Adibi avval”, “Tarixi muxtasari Islom”, “Maktab gulshani” kabi asarlarining mazmuni, didaktik yondashuvi, hamda bu asarlarning zamonaviy ta’limdagi ahamiyati tahlil etiladi. Bu asarlardagi g‘oya va fikrlar bugungi shiddatkor zamonda yoshlarimizni mafkuraviy immunitetini rivojlantirishga qaratiladi.

XULOSA

munavvarqori Abdurashidxonov o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchi namoyandalaridan biri bo‘lib, yangi usuldagi maktablar ochish, zamonaviy darsliklar yaratish va o‘qituvchilar tayyorlash orqali milliy ma’rifat va madaniyatni yuksaltirishga katta hissa qo‘shgan. U ta’lim jarayonida ilm-fan bilan birga axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni uyg‘unlashtirishga alohida e’tibor bergan.

Kalit so‘zlar: munavvarqori Abdurashidxonov, jadidchilik, ta’lim, tarbiya, ma’rifat, “Adibi avval”, o‘quv dasturi, axloqiy tarbiya, jadid maktablari, zamonaviy ta’lim, milliy uyg‘onish.

ВОПРОСЫ ВОСПИТАНИЯ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ МУНАВВАРКАРИ

АБДУРАШИДХАНОВА

Д.И. Тошева, Бухарский государственный педагогический институт, Бухара, Узбекистан

Аннотация:

ВВЕДЕНИЕ

в данной статье рассматривается деятельность и произведения одного из видных представителей узбекского джадидистского движения — Мунавваркори Абдурашидханова в сфере образования и воспитания. Как основатель джадидских школ, Мунавваркори в своих произведениях продвигал идеи просвещения, науки, нравственного воспитания и формирования национального самосознания. В статье проанализировано содержание и дидактический подход таких его произведений, как “Адаби аввал”, “Тарихи мухтасари Ислом”, “Мактаб гулшани”, а также их значимость в современной системе образования. Кроме того, освещены педагогические взгляды Мунавваркори и их связь с современными образовательными процессами.

ЦЕЛЬ

третий ренессанс начался с движения Джадидов, главной целью которого было просвещение и воспитание молодого поколения. Основатель этого движения, Мунавваркори Абдурашидханов, также в своих работах пропагандирует воспитание молодежи в духе патриотизма и вводит новый метод формирования у них свободного мышления. С этой целью в данной статье мы проанализируем труды вышеупомянутых просветителей.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

цель данной статьи — анализ педагогических идей, выраженных в педагогической деятельности и научном наследии современного Просвещения, который проводился с использованием следующих методов: анализ источников, обзор литературы и диагностика их результатов на практике.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

в данной статье анализируются содержание, дидактический подход и значение работ Мунавваркори Абдурашидханова, таких как «Адиби аввал», «Тарихи мухтасари ислам» и «Мактаб гульшани», в современном образовании. Идеи и мысли, содержащиеся в этих работах, направлены на развитие идеологической устойчивости нашей молодежи в сегодняшние неспокойные времена.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Мунавваркори Абдурашидханов был одним из ведущих деятелей узбекского движения «Джадид», внесшим значительный вклад в развитие национального просвещения и культуры, открывая школы нового образца, создавая современные учебники и подготавливая учителей. Он уделял особое внимание интеграции нравственных и духовных ценностей с наукой в образовательный процесс.

Ключевые слова: Мунавваркори Абдурашидханов, джадидизм, образование, воспитание, просвещение, “Адаби аввал”, учебная программа, нравственное воспитание, джадидские школы, современное образование, национальное пробуждение.

EDUCATIONAL ISSUES IN THE WORKS OF MUNAVVARQORI

ABDURASHIDKHANOV

D.I. Tosheva, Bukhara State Pedagogical Institute, Bukhara, Uzbekistan

Annotation:

INTRODUCTION

this article analyzes the educational and pedagogical activities and works of Munavvarqori Abdurashidkhanov, one of the prominent figures of the Uzbek Jadidist movement. As a founder of Jadid schools, Munavvarqori promoted ideas of enlightenment, science, moral education, and the formation of national consciousness through his works. The article examines the content and didactic approach of his notable works such as “Adibi Avval”, “Tarikhi Mukhtasari Islam”, and “Maktab Gulshani”, as well as their relevance to modern education. Moreover, the article highlights Munavvarqori’s educational views and their connection to contemporary pedagogical practices.

AIM

the third renaissance began with the Jadid movement, whose main goal was to educate the younger generation with knowledge and enlightenment. The founder of this movement, Munavvarqori Abdurashidkhanov, also promotes the education of young people in the spirit of patriotism in his works, and introduces a new method for the formation of free thinking in them. For this purpose, in this article we will analyze the works of the above-mentioned enlighteners.

MATERIALS AND METHODS

this article is aimed at analyzing the educational and educational ideas expressed in the pedagogical activities and scientific heritage of the new enlightener, which were carried out using the following methods: analysis of sources, literature review, diagnosis of practical results.

DISCUSSION AND RESULTS

this article analyzes the content, didactic approach, and the significance of Munavvarqori Abdurashidkhanov's works such as "Adibi avval", "Tarihi mukhtasari Islam", and "Maktab gulshani" in modern education. The ideas and thoughts in these works are aimed at developing the ideological immunity of our youth in today's turbulent times.

CONCLUSION

Munavvarqori Abdurashidkhanov was one of the leading figures of the Uzbek Jadid movement, making a significant contribution to the advancement of national enlightenment and culture by opening new-style schools, creating modern textbooks, and training teachers. He paid special attention to the integration of moral and spiritual values with science in the educational process.

Keywords: Munavvarqori Abdurashidkhanov, Jadidism, education, upbringing, enlightenment, Adibi Avval, curriculum, moral education, Jadid schools, modern education, national awakening.

O‘zbek xalqining ma’rifatparvarlik tarixida jadidchilik harakati alohida o‘rin egallaydi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan bu harakat Vatan taraqqiyoti, milliy ong va madaniyatni tiklash yo‘lida katta xizmat qilgan. Ayniqsa, ta’lim-tarbiyaga yangicha yondashuv, zamonaviy fanlarni o‘qitish, bolalar qalbida vatanparvarlik va ma’naviy qadriyatlarni shakllantirish borasidagi sa’y-harakatlar bu davr jadid ma’rifatchilarining asosiy g‘oyalaridan biri edi. Ushbu harakatning yetuk vakillaridan biri sifatida Munavvarqori Abdurashidxonovning o‘rni beqiyosdir.

Munavvarqori nafaqat adib, balki pedagog, islohotchi va milliy uyg‘onish g‘oyalarining faol targ‘ibotchisi bo‘lgan. U tomonidan yozilgan “Adibi avval”, “Tarixi muxtasari Islam”, “Maktab gulshani” kabi o‘quv qo‘llanmalari o‘zbek maktablarida o‘qituvchilarga yo‘l-yo‘riq berish, bolalarni ilm-fan va axloqiy qadriyatlarga yo‘naltirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. U o‘z asarlarida nafaqat bilim berishni, balki tarbiyaviy jihatdan barkamol avlodni shakllantirishni ham bosh maqsad qilib qo‘ygan. Shunday jihatlardan biri sifatida, u “Adibi avval” asarida quyidagi so‘zlarni yozadi: “Bolalarning tarbiyasiga loqayd bo‘lmoq — kelajakni yo‘qotmoqdir”[1.12b].

Ushbu maqolada Munavvarqori Abdurashidxonovning ta’lim-tarbiya sohasidagi qarashlari, uning asarlaridagi didaktik yondashuvlar hamda ularning bugungi zamonaviy ta’lim tizimiga ta’siri tahlil qilinadi. Ayniqsa, uning pedagogik qarashlari hozirgi kunda ta’limda qanday qo‘llanilishi, ularning dolzarbligi va amaliy ahamiyati yoritiladi.

Munavvarqori Abdurashidxonov 1878-yilda Toshkent shahrining Shayxontohur dahasidagi Darxon mahallasida ziyoli oilada tug‘ilgan. Otasi Abdurashidxon Sotiboldixon o‘g‘li mudarris bo‘lib, o‘g‘li Munavvarqoriga ilk diniy va dunyoviy bilimlarni bergan. Munavvarqori dastlab mahalla maktabida, keyinchalik madrasalarda o‘qib, o‘z bilimini boyitgan va Qur’onni to‘liq yod olgan. U yoshligidan bilimga chanqoq, ziyoli shaxs sifatida shakllangan.Munavvarqori Abdurashidxonov o‘zbek jadidchilik harakatining yirik namoyandalaridan biridir. U yangi usuldagi (usuli jadid) maktablar ochib, ta’limga yangicha metodikalarni tatbiq etdi. Jadidchilik harakati orqali u xalqni ilm-ma’rifatga chorladi, milliy uyg‘onish g‘oyalarini ilgari surdi. Uning faoliyati faqat o‘qituvchilik bilan cheklanmay, jurnalistika, matbuot, adabiyot, siyosiy va ijtimoiy sohalarda ham o‘z ifodasini topgan. U “Jamiyati xayriya”, “Turon” kabi ma’rifiy tashkilotlarda faol qatnashgan, “Shuhrat”, “Xurshid” kabi gazetalarda ishlagan.

Munavvarqori o‘zining pedagogik faoliyatini xalqni savodli qilishga bag‘ishladi. U 1901-yilda Toshkentda birinchi yangi usuldagi maktabni ochdi va o‘zi muallimlik qildi. Yangi maktablarda dars berish uchun o‘quv qo‘llanmalari, alifbeyu darsliklar yaratdi. “Adibi avval” va “Adibi soniy” nomli alifbeleri eng mashhur darsliklaridan bo‘lib, bolalarni savod chiqarish va yozuvga o‘rgatishda katta ahamiyat kasb etdi.

Shuningdek, u “O‘zbekcha til saboqlari”, “Sabzazor”, “Yer yuzi” kabi asarlarni yozib, bolalar uchun ona tili, geografiya va axloqiy tarbiya fanlarini maktab dasturiga kiritishga hissa qo‘shdi. Pedagog sifatida u tovush usuli (fonetik usul) asosida dars berishni targ‘ib qildi — bu o‘z davrida ilg‘or metod hisoblangan.

Munavvarqori nafaqat muallim, balki ta’lim sohasida islohotchi sifatida ham tanilgan. U o‘z mahallasaida yangi usuldagi maktab ochib , unga o’qiydigan bolalar uchun darsliklar va metodik qo‘llanmalar yaratdi. U tashkil etgan maktabda oddiy xalqning ham bolasi ta’lim olish imkoniga ega bo‘lgan. Maktab to’lovi o‘quvchining kitob-daftariga va mavsumiy imtixonlardan o‘tish uchun dars beradigan o‘qituvchilarga ajratilgan.

Yangi usul maktablarida eskicha ta’lim usullaridan butunlay voz kechilib yangicha usulda ta’lim amalga oshirilgan. O‘zi yaratgan jadid maktablari uchun ta’lim tizimini modernizatsiya qilgan. Fuzuliy, Bedil, Xo’ja Xofiz va Navoiy asarlarini bolalarga o‘qitish va yodlatishdan ko‘ra, qisqa vaqt ichida o’qish va yozishni o’rganib dastlabki diniy saboq bilan birga dunyoviy ilmlardan matematika, geografiya, tarix xususan “Tarixi islom” kabi fanlarni o’qitishni afzal deb bilgan.[2]

Adib bolalar uchun yaratgan alifbe tipidagi kitoblarda bo’g’inlab o’qish usulida soda va qisqa matnlar kiritgan.Ko’rgazmali usulkdagi metodik qo’llanmalar ham yaratilgan bo’lib ta’lim oluvchilarning ilmga bo’lgan qiziqishini yanada orttiradi. Pedagog olim ta’lim dasturlarini tuzishda ularning yosh xususiyati va imkoniyatini ham inobatga oladi.

Adib Tarqqiyot gazetasida yozgan maqolasida o‘sha davr ta’lim jarayonini shunday ta’riflagan “Har millatning maktab va madrasasi o‘ldig i kabi, bizni ham maktabmadrasalarimiz garchi benizom va beusul o‘lsa ham, yo‘q demak darajada oz emas. Har millat avlodini tarbiyalash va ta’limi ulumda ko‘rsatgan himmat va g‘ayrati kabi bizlarda ham o‘z ma’sum avlodlarini jaholat va g‘aflat zulmatida qolmoqig‘a hech bir rizolari o‘lmay, qo‘llaridan kelgancha ta’lim va tarbiyati avlodda qusurlik ko‘rsatmakchi zotlar mavjuddirlar”[2] Darhaqiqat adib yashagan davrda ta’lim tizimidagi kemtiklaiklar mudarrislarning salohiyatining pastligi, ta’lim tashkilotlaridagi(madrasalar) ta’lim jarayonining sifat va samarasining butunlay orqada qolganligi millatni ilmsizlikka , jaholatga olib kelayotganligini ko’rsatadi. Bu esa Munavvarqori kabi ziyoli oila fazrzandini, dunyo kezib o‘z mamlakatining ta’lim tizimidagi kemtikliklarni ko‘rishiga sabab bo‘ldi. Yuqorida aytib o’tgan kamchiliklarga bir millat farzandi sifatida ko‘z yumib tura olmadi va o’z davrida vatani va millati uchun ta’lim tizimini moderinizatsiya qilishga muvofiq bo‘ldi.

Adib 1918-yilda Dorilmuallimin (muallimlar seminariyasi) ochilishida ishtirok etdi va bu orqali o‘qituvchilarni yangicha ruhda tarbiyalashga e’tibor qaratdi.U yangi usul maktablariga zamonaviy talablar asosida bilim beradigan o’qituvchilarni tayyorlash uchun qisqa muddatli seminariyalar, o’quv kurslar ochishga erishdi va bu kurslarda pedagoglarni o‘qitdi. Adib nafaqat pedagogic sohada, balkim publistik sohada ham ancha faol edi. U 1906 yildan boshlab “O‘rta Osiyoning umrguzorligi, taraqqiy”, “Taraqqiy” gazetalarida adabiy xodim. Shu yili noshir va muharrir sifatida “Xurshid” gazetani tashkil etgan. “Shuhrat” (1907), “Tujjor” (1907), “Osiyo” (1908) gazetalarini g‘oyaviy boshqargan va adabiy xodim vazifasini bajargan. U o‘z maqolalarini shu gazetalarda chop etardi. Adib maqolalar orqali ta’limdagi islohotlarni ommaga yetkazdi, xalqni ongli ravishda yangilanishga undadi.

Munavvarqori Abdurashidxonov o‘z millatdoshlarini hushyorlikka va savodli bo‘lishga chorlab eski usul maktablaridagi dasturlar va muallimlar usullari eskirganini ta’kidlaydi: “Bir bolani maktabg‘a bermakdan maqsudi vojibot diniyamiz o‘lg‘on ilmi qiroat, masoili e’tiqodiya, farz, vojib, sunnat mustahab, harom, makruh, namoz va ro‘za, haj va zakotlarni bilmoqdir. U ilmimlar o‘rniga hisob jug‘rofiya, tavorix kabi ilmlarni o’qitmak afzaldir.Bu xususda otada ayb yo‘q, chunki bu bechorani e’tiqodida bolani o‘qutmoq yolg‘iz naqd va nasiya yozdurmoqdin iboratdur. Muallimda ham ayb yo‘q, chunki bu zikr qiling‘on ulumi zaruriyalarni bechora muallimning o‘zi bilmas, balki ba’zilarini ismini ham eshitgan emas. Bechora na qilsun? Nochor, befoyda bo‘lsa ham maktablarda bolalarga o‘qitgudek bulardan boshqa bir kitob topilmag‘on zamonlarda o‘zi o‘qib, bilgan kitoblari shu kitoblar o‘ldig‘i chun eski o‘runlarda eski tushlarin ko‘rmakdadurlar”[2]. Adib bu fikrlar bilan o‘sha davr pedagoglarida zamonaviy bilimlarni yetarli emasligini ularni eskicha ta’limot asosida faoliyat olib borishi millat farzandlarini jaholatga olib kelganligini aytib o‘tadi. Ularni tez fursatda savodini chiqarish ta’lim dasturlarini yangilash va bolalar uchun o‘rganish oson bo‘lgan soda va qiziqarli darsliklar yaratish uning asosiy maqsadlaridan biriga aylandi. Bundan tashqari Munavvarqori 1917-yil 6-sentabrda shahar boshlig‘i N.G. Mallitskiy oldiga masalani boshqacha qo‘yib, o‘lkada mavjud bo‘lgan rus-tuzem maktablarini “milliy maktab” nomi ostida milliy musulmon maktabiga aylantirishni taklif etdi. Munavvarqori bu maktablarda olti yillik o‘quv dasturini joriy etish loyihasini ham taqdim qiladi.

Munavvarqori “milliy maktab” asoschisi bo‘lib qolish bilan birga chet elga bolalarni o‘qishga yuborish masalasini ham yechishga intildi. U dastlab 1917-yil 24-sentabr kuni o‘z uyida toshkentlik ziyoli va boylardan 50 – 60 kishi yig‘idi. Majlisda ishtirok etgan barcha boylar va ziyolilar yoshlarni chetga o‘qishga yuborish uchun o‘rtaga pul tashlaydilar. Xazinachi Murodxo‘ja domla Solihov pulni yig‘ib oladi. Ushbu voqea ishtirokchisi Shokirjon Rahimiy aytishicha, Munavvarqori bu bilangina kifoyalanmay, “Nashri maorif” uyushmasi tomonidan ham talabalarga yordam ko‘rsatadi. Hokimiyat tepasiga sho‘rolar kelgan paytda esa bevosita Munavvarqori ishtirokida “Ko‘mak” uyushmasi tuziladi. Ammo uyushmaning mablag‘i talabalarga to‘lash uchun yetmas edi. Shu sababli har bir o‘quvchi bir ministrlikka biriktiriladi. Munavvarqori maktab islohoti, yangi shakldagi o‘rta va oliy o‘quv yurtini tashkil etishning barcha masalalari bilan jiddiy shug‘ullandi. U o‘zining “Adibi avval” nomli darsligi orqali maktablarda yangicha, zamonaviy uslubda ta’lim berishni targ‘ib qilgan. Ushbu asarda arab, fors va turkiy tillarining grammatikasi, o‘qish va yozish qoidalari, shuningdek, axloqiy saboqlar uyg‘un holda bayon etilgan bo‘lib, bu darslik o‘z vaqtida jadid maktablarining asosiy o‘quv qo‘llanmasiga aylangan.[1.3-5b]

Abdurashidxonov jadid maktablari orqali xalq ongini yuksaltirish, savodsizlikka barham berish va islohotlar orqali yangi zamon talablari asosida ta’limni tashkil etish tarafdori edi. Uning tashabbusi bilan 1908-yilda Toshkentda ochilgan “Yangi usul” maktabi o‘zbek jadid maktablarining dastlabki namunalaridan biri bo‘ldi.[7.174b] Munavvarqorining ta’limga bo‘lgan yondashuvi – milliy qadriyatlarni saqlagan holda, zamonaviy fan va dunyoqarashni uyg‘unlashtirishdan iborat edi. U o‘quv dasturlarida ona tili, tarix, geografiya, matematika, jismoniy tarbiya kabi fanlarga alohida urg‘u bergan. Bu boradagi qarashlarini “Tarixi muxtasari Islom” asarida ham aks ettirgan bo‘lib, unda islom tarixini qisqa va tushunarli shaklda bayon qilib, yosh avlodga tarixiy ong va milliy g‘ururni shakllantirishni maqsad qilgan.[4.5-20b]

Munavvarqori yangi usuldagi maktablarning zarurligini bir necha bor o‘z maqolalarida va asarlarida qayd etgan. U eski usuldagi maktablarda bolalarning faqatgina Qur’on yodlash bilan cheklanib qolayotganini tanqid qilgan va yangi usul maktablarda esa bolalar nafaqat diniy bilim, balki dunyoviy fanlarni ham o‘zlashtirishlari lozimligini ta’kidlagan. Jadid maktablari orqali “fikrlaydigan avlod”ni voyaga yetkazishni asosiy maqsad sifatida ilgari surgan.[6.88-92b] Jadid ma’rifatparvari Abdurashidxonov ilm-fan va dunyoviy bilimlarning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni haqida keng fikr yuritgan. U ilmni “millatni qutqaruvchi kuch” deb bilgan. Shuning uchun ham u har qanday islohotning asosi sifatida ta’limni ko‘rgan va darsliklar yaratishga, o‘qituvchilar tayyorlashga katta e’tibor qaratgan. Abdulla Avloniy ham Munavvarqori bilan hamfikr bo‘lib, “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida axloqiy tarbiyaning aynan ilm bilan uyg‘un holda berilishi zarurligini ta’kidlagan.[3.10-25b]

Munavvarqorining qarashlari hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. U yaratgan darsliklar va ta’lim tizimi xalq ma’rifatini oshirishga xizmat qilgan, jadid maktablari orqali esa O‘zbekistonda yangi uyg‘onish davrining tamal toshini qo‘ygan.

Munavvarqori bir qancha darslik muallifidir. Uning “Adibi avval” (1907), “Adib assoniy” (1907), “Usuli hisob”, “Tarixi qavm turk”, “Tajvid” (1911), “Havoyiji diniya”, “Tarixi anbiyo”, “Tarixi islomiya” (1912), “Yer yuzi” (1916 – 17), 4 qismdan iborat “O‘zbekcha til saboqligi” (Shorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan birga, 1925–26, 4-qismi musodara qilingan) darsliklari bir necha marta chop etilgan. 1914-yili taraqqiyparvar o‘zbek shoirlarining she’rlarini jamlab, “Sabzavor” nomi bilan nashr etgan. Munavvarqori ijtimoiy-pedagogik faoliyat bilan birga badiiy ijod bilan ham shug‘ullangan. Uning birinchi hikoyasi “Sadoyi Turkiston” gazetasida “Kichkina felyeton” ruknida chop etilgan bo‘lib, “Bizda hamiyat” deb ataladi. U negadir “Muharram” taxallusini qo‘ygan. Shuningdek, uning “Bizda hamiyat”, “Tug‘ishganlik sevgisi”, “Devpechak”, “Qullikka qanday tushdi?” kabi hikoyalari “O‘zi ham tor edi”, “Yalqovlik yovimizdir”, “Har kim ekkanini o‘rar”, “Himmatli faqir” kabi she’rlari ham matbuotda e’lon qilingan.

Muallifning asarlari o‘z davrining ta’lim va tarbiya masalalariga oid muhim manba sifatida e’tiborga loyiqdir. U yozgan darsliklar va publitsistik maqolalar o‘quvchilarga nafaqat bilim berishga, balki ularni milliy va diniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashga qaratilgan. Bu asarlar orqali muallif o‘qituvchilik faoliyatining faqat texnik jihatlariga emas, balki tarbiya, axloq va ma’rifat masalalariga ham katta ahamiyat berganini ko‘rish mumkin. Adib o‘zining darsliklarida didaktik uslubni qo‘llagan, ya’ni har bir mavzu o‘quvchiga bosqichma-bosqich, tushunarli va hayotiy misollar bilan yetkazilgan. Bu esa yosh avlodning nafaqat bilim olishini, balki uni amalda qo‘llashini ta’minlashga xizmat qilgan. Shuningdek, diniy va milliy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish orqali, muallif o‘quvchilar qalbida mustahkam axloqiy poydevor yaratishga intilgan. Bu jihat ayniqsa, “Maktab gulshani” va “Tarixi muxtasari Islom” asarlarida yaqqol ko‘rinadi. Publitsistik maqolalar orqali muallif jamiyatdagi o‘qituvchilar mas’uliyatini, maktab islohoti zaruratini, zamonaviy ta’lim uslublarini targ‘ib qilgan. U o‘qituvchilarni millat kelajagi quruvchilari sifatida ko‘radi va ularning faolligi, mas’uliyatli yondoshuvi zarurligini ta’kidlaydi. Bu esa o‘z navbatida o‘quvchilarni sifatli va zamonaviy tarbiyalash uchun poydevor yaratadi.

“Adibi avval” (1907)-“Adibi avval” kitobi boshlang‘ich sinflar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, unda muallif yosh o‘quvchilarga axloq, odob va ilm-fan asoslarini o‘rgatishni maqsad qilgan. Kitob didaktik uslubda yozilgan, ya’ni har bir mavzu aniq va oddiy tilda, bosqichma-bosqich tushuntirilgan. Bu uslub yosh avlodning bilim olish jarayonini osonlashtiradi va ularni o‘qishga qiziqtiradi. Muallif kitobda shunday yozadi:“Ilm olish – insonning eng oliy vazifasi, odob va axloq esa ilmning hamrohidir”.[1.15b] Bu jumla o‘quvchiga ilm va axloq o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Ilmsiz odamning odobi bo‘lmasligi mumkin, odobsiz odam esa ilm egasi bo‘lsa-da, jamiyatga foyda keltira olmaydi. Shu bois, muallif yoshlar tarbiyasida bilim bilan birga axloqiy me’yorlarni ham birdek muhim deb biladi. Asarda muallif ilm haqida shunday baytlar keltiradi:

Ilmdur dunyoda eng yaxshi hunar,

Ilmsizdan yaxshidur gung ila kar.

Har kishi ilm-la bo‘lsa oshno,

Izzatu davlatda bo‘lg‘ay doimo,

Ilmsiz odam zalilu xor o‘lur,

Ilmsizlardan hamma bezor o‘lur.[1.3b]

Adibning “Maktab gulshani” asari axloqiy-etik darslik sifatida yaratilgan bo‘lib, unda tarbiya va diniy-ma’rifiy qadriyatlar uyg‘unligi alohida ta’kidlangan. Muallif, darslikda o‘quvchilarga faqat ma’rifiy bilim berish emas, balki ularni ma’naviy yetuk shaxslar qilib tarbiyalashni maqsad qilgan. Kitobda inson qalbini poklash va uni to‘g‘ri yo‘lga boshlash uchun faqat ilm kifoya qilmasligi, balki to‘g‘ri e’tiqod va axloqiy qadriyatlar ham zarurligi bayon etilgan. Muallif shunday yozadi:“Inson qalbini poklash uchun faqat bilim emas, balki to‘g‘ri e’tiqod va axloq zarurdir”.[5.22b] Bu fikr o‘quvchilarga nafaqat ilm-fan, balki e’tiqod va axloqni ham birdek o‘rganishlari zarurligini anglatadi.

Munavvarqonining tarbiyaviy ta’limiy asarlaraidan yana biri bu “Tarixi muxtasari Islom” asaridir.Bu asar Islom tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda muallif o‘quvchilarga diniy va milliy ongni shakllantirish uchun tarbiyaviy ma’lumotlar beradi. Tarixiy voqealar va shaxslar orqali muallif o‘quvchilarga milliy g‘urur va diniy qadriyatlarni tushuntirishga harakat qiladi. Bu esa yosh avlodda o‘z tarixini bilish, uni hurmat qilish va undan saboq olish ongini shakllantiradi. Muallif ta’kidlaydi:“Tarixdan saboq olmas ekanmiz, kelajakda mustahkam poydevor qurib bo‘lmaydi”.[4.40b] Bu gap o‘quvchilarga o‘z tarixini o‘rganish va qadrlashning ahamiyatini tushuntiradi. Muallifning “Hurriyat”, “Sadoi Turkiston”, “Taraqqiy” kabi gazetalar orqali bergan chiqishlari uning ma’rifatparvarlik faoliyatini ko‘rsatadi. Adib dastlab “Sadoi Turkiston” gazetasida “Muharram” tahallusi bilan hikoya va felitonlar yozgan. Uning “Bizda hamiyat hikoyasi” juda tarbiyaviy ahamiyatga ega asar bo‘lib ilmsizlik xuddi so’qirdek yo’lini yoqotgan kishiga o’xshaydi. U hechkimga keraksiz va yoki kimningdir yordamida harakat qiladi. Millatni bu ojizlikdan faqat ilm qutqaradi. Ziyo millat butun kelajakni yaratguchilari ekanligini ta’kidlab shunday deydi: “«Ziyoli millat, Vatan nima ekanini bilur va ziyoli millat uchun jonini, molini fido etar va millatning taraqqiysi uchun doimo harakat etar. Vaqti kelganda, millat uchun o‘zini haloka vartasiga tashlamoqqa muhayyo bo‘lur... Millat, vatan, madaniyat, shunga o‘xshash so‘zlarni bilmak bilan ziyoli bo‘lmaydur”.[8]

Xullas, adib o‘z davridagi haqiqiy ziyolilarning intilishlarini, mas’uliyatlarini aniq chizgilarda ko‘rsatib beradi. Bu hikoya shu kunda ham ko‘pgina jihatlari bilan zamonaviy asar desa mubolag‘a bo‘lmaydi. U yalqov, dangasa, o‘qishni, hunarni o‘rganmaydigan, aqli farosati kemtik yoshlarni hajv ostiga oladi. Yoshlarni ilm-ma’rifatga, kasb egallashga, ota-onani hurmat qilishga chorlaydi. Uning “O‘zi ham tor edi”, “Yalqovlik yovimizdir”, “Har kim ekkanini o‘rar”, “Himmatli faqir” she’rlari fikrimizga dalil bo‘la oladi.

Qo‘zg‘olingiz, ey o‘rtoqlar! Keldi bizga ishlash chog‘i,

Biz barchamiz yosh ishchimiz, ishxonamiz —maktab bog‘i.

Turing, tezroq ish boshlaylik,

Yalqovlikni biz tashlaylik!

Ko‘kdan bulut yomg‘ir sochar, suvlar oqar, o‘tlar o‘sar,

Qushlar uchar, oziq izlar, butun dunyo tinmay ishlar.

Siz ham turing, ey o‘rtoqlar,

Yurt obro‘sin yoshlar saqlar.[9]

Adib “ Yalqovlik yovimizdir” she’rida bolalarni mehnatsevarlika undayabdi, dangasalik yomon xulq va odat ekanligini bu insonni hayotini qiyonlashtirishini. Doimo mehnat va harakatda bo‘lishni ta’kidlaydi. Adib o‘z maqolalarida o‘qituvchilarning jamiyatdagi mas’uliyatini, maktablarda islohotlarning zarurligini ta’kidlaydi. U shunday yozadi:“O‘qituvchi – millatning kelajagi, uning poydevorini qo‘yuvchi shaxsdir. Uning faoliyati millat taraqqiyotining asosidir”.[10] Bu fikr o‘qituvchilar roli va maktab islohotlariga bo‘lgan qarashlarni yaqqol ko‘rsatadi. Muallif maktablarda zamonaviy uslublar va ma’naviy tarbiya uyg‘unligi muhimligini ta’kidlaydi, bu esa milliy taraqqiyot uchun muhim omildir.

XX asr boshlarida O‘zbekistonda milliy ma’rifatni yuksaltirish, zamonaviy bilim va tafakkur asosida yangi avlodni tarbiyalash maqsadida yuzaga kelgan jadidchilik harakati ma’rifatparvardir. Uning ta’limga oid qarashlari bugungi zamonaviy ta’lim tizimi bilan chuqur uyg‘unlashib, o‘zbek maktablari va ta’lim jarayonlarida davom ettirilmoqda. Munavvarqori ta’limni milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirgan, ilmiy asoslagan va zamonaviy pedagogik yondashuvlarni qo‘llagan tizim sifatida ko‘rgan. U ta’limning nafaqat bilim berish, balki tarbiya, axloq va madaniyatni shakllantirishdagi o‘rniga alohida urg‘u bergan. Munavvarqori o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirishga katta ahamiyat bergan. U o‘zining “Tarixi muxtasari Islom” asarida ilm-fan va tafakkurga asoslangan yondashuvni ta’kidlab, oʻquvchilarni mustaqil fikrlashga chaqiradi.[4.34b] Bu esa zamonaviy ta’limda ham asosiy maqsadlardan biri bo‘lib, talabalar va o‘quvchilarni faqat ma’lumot olishga emas, balki uni tahlil qilish, teskari fikr bildirish va o‘z mustaqil qarorini shakllantirishga o‘rgatadi. Adib ta’limda milliy madaniyat va tilni saqlashga katta e’tibor bergan. U o‘z asarlarida, xususan Abdulla Avloniy yozgan “Turkiy guliston yoxud axloq” kitobida milliy qadriyatlarning ta’lim orqali yosh avlodga singdirilishi zarurligini ta’kidlaydi.[3.12-15b] Bugungi kunda ham o‘zbek tilini, milliy an’analarni ta’lim tizimida himoya qilish va rivojlantirish muhim vazifa hisoblanadi.

Munavvarqori zamonaviy metodikalarni tatbiq etishga intilgan. U o‘z maktablarida yangi pedagogik usullarni qo‘llashni yo‘lga qo‘ygan, interfaol darslarni tashkil etish orqali o‘quvchilarni faollikka chaqirgan.[6.78-80b] Hozirgi kunda ta’limda interaktiv metodlar, innovatsion texnologiyalar keng joriy etilmoqda, bu esa Munavvarqori pedagogik merosining amaliy davomidir. Munavvarqori o‘z maktablarida o‘qituvchilarni tayyorlashga alohida e’tibor bergan. Bugungi kunda ham pedagoglarning zamonaviy metodlar va milliy-ta’limiy qadriyatlarni uyg‘unlashtirgan malakasini oshirish kerak. Maktablarda, akademiyalarda jadidchilik pedagogikasini o‘rganish, munozaralar tashkil qilish uning ruhini jonlantiradi.[7.210b]

Munavvarqori ta’limda asosiy o‘rin tutgan darsliklarni ilmiy asosda yozgan. Hozirgi zamon darsliklari ham o‘zbek tilida, milliy madaniyat va tarixni aks ettiruvchi hamda zamonaviy ilmiy yondashuvni o‘z ichiga oluvchi bo‘lishi lozim. Bu darsliklarni yaratishda Munavvarqori pedagogik printsiplari asosiy yo‘nalish sifatida xizmat qilishi mumkin.[12.102-105b]. Munavvarqori g‘oyalari asosida, ayniqsa tanqidiy tafakkur va mustaqil fikrlashni shakllantirishda interaktiv dars metodlari, multimedia vositalari va onlayn resurslardan foydalanish samarali. Bu ta’lim jarayonini yanada samarali va qiziqarli qiladi.[11.]

Munavvarqori milliy qadriyatlarni asrab-avaylashni ta’limning asosiy maqsadi deb hisoblagan. Bugungi kunda ham ta’lim muassasalarida milliy tarbiya, madaniyat, tarix va tilni chuqur o‘rganishga alohida e’tibor qaratilishi zarur. Bu orqali yosh avlod o‘zligini anglashi va milliy istiqlol g‘oyalarini mustahkamlashi mumkin.[6.95b] Munavvarqori diniy maktab tizimidan zamonaviy, dunyoviy bilimlarni o‘z ichiga olgan yangi usul maktablariga o‘tishni ilgari surdi. U o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirish, milliy til va madaniyatni asrab-avaylash, shuningdek, pedagogik metodlarni yangilash orqali ta’lim sifatini oshirishga intildi. Uning g‘oyalari va metodik ishlanmalari bugungi kunda ham ta’lim jarayonida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Munavvarqorining ta’limga oid qarashlari, xususan milliy qadriyatlarni saqlash, mustaqil fikrlashni rag‘batlantirish va innovatsion pedagogik uslublarni joriy etish bugungi zamon ta’lim tizimida ham samarali qo‘llanilishi mumkin. Uning merosi pedagoglarni tayyorlash, darsliklar yaratish va milliy madaniyatni rivojlantirishda asosiy yo‘nalish sifatida xizmat qilmoqda.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1.Abdurashidxonov M. “Adibi avval” — Toshkent, 1907 2.Abdurashidxonov M “ Bizning jaholat –jahli murakkab” maqolasi Taraqqiy gazetasi”1906 y.14-iyun. 3. Avloniy A. “Turkiy guliston yoxud axloq” — Toshkent, 1912. 4.Abdurashidxonov M. “Tarixi muxtasari Islam” — Toshkent, 1915. 5. Abdurashidxonov M. “Maktab gulshani”, Toshkent, 1908y.22-bet. 6. Karimov, M. Jadidchilik harakati va uning ta’limdagi o‘rni. – Toshkent: Fan, 2000. – B. 88–92 7.To‘xtaboyev, S. "Munavvarqori va jadid maktablari", O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. – Toshkent, 2005. – B. 174 8.“ Sadoi Turkiston gazetasi, “ Bizda hamiyat” hikoyasi.1907y.3-son. 9.Munavvarqori “ Yalqovlik yovimizdir” she’ri.1908 yil. 10.“Hurriyat” gazetasi maqolalari — Toshkent, 1910–1915. 11.“Sadoi Turkiston” gazetasi maqolalari — Toshkent, 1912–1917. 12. Usmonov, M. XX asr boshidagi o‘zbek ma’rifatparvarlari va ularning merosi. Toshkent: Ma’naviyat, 2015, bet 102-105.