O’QITUVCHI TA’LIMIDA TANQIDIY FIKRLASHNING O’RNI

Original paper

O’QITUVCHI TA’LIMIDA TANQIDIY FIKRLASHNING O’RNI

1Jizzax Davlat pedagogika universiteti, Jizzax, O‘zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

ushbu maqolada tanqidiy fikrlashning o‘qituvchi ta’limidagi o‘rni, uning ahamiyati va uni rivojlantirish usullari yoritiladi. O‘qituvchilarga pedagogik mahoratini oshirish, o‘quvchilarni mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltirish uchun foydali metodlar tavsiya etiladi. Shuningdek, turli interfaol yondashuvlar, muammoli ta’lim, munozaralar, bahs-munozaralar orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi.

MAQSAD

ushbu maqolaning maqsadi – o‘qituvchi ta’limida tanqidiy fikrlashning ahamiyatini aniqlash, uning pedagogik jarayondagi o‘rnini ko‘rsatish va samarali qo‘llash usullarini tavsiflashdir. Tadqiqot orqali o‘qituvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish va rivojlantirishga yordam beruvchi metodlarni aniqlashdan iborat.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqotda nazariy va empirik metodlardan foydalanildi. Nazariy jihatdan ilmiy adabiyotlar, maqolalar va ta’lim jarayonida tanqidiy fikrlashning o‘rganilgan modellari tahlil qilindi. Empirik tadqiqot sifatida o‘qituvchilar o‘rtasida so‘rovnomalar o‘tkazildi, kuzatuv va eksperimental usullar qo‘llandi. Olingan natijalar statistik tahlil qilinib, ularning ta’lim jarayoniga ta’siri baholandi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini oshirishga va o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini shakllantirishga xizmat qiladi. Tadqiqot davomida aniqlangan usullar, jumladan, interfaol metodlar, muammoli ta’lim texnologiyalari va bahs-munozaralar orqali o‘qituvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlari rivojlantirilishi mumkinligi tasdiqlandi.

XULOSA

o‘qituvchi ta’limida tanqidiy fikrlash muhim o‘rin tutadi, chunki u pedagogning zamonaviy ta’lim jarayoniga moslashuvchanligini ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalariga ega bo‘lgan o‘qituvchilar o‘quvchilarning analitik fikrlashini rivojlantirishga samarali yordam bera oladi. Shu sababli, kelgusida o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlariga tanqidiy fikrlash metodlarini kengroq integratsiya qilish tavsiya etiladi.

Kalit so'zlar: tanqidiy fikrlash, o‘qituvchi ta’limi, mustaqil fikrlash, tahliliy yondashuv, innovatsion pedagogika, o‘quv jarayoni, ta’lim samaradorligi, interfaol usullar, ijodiy fikrlash, muammoli ta’lim.

Iqtibos uchun: Abdullayev J. O’qituvchi ta’limida tanqidiy fikrlashning o’rni. // Inter

education & global study. 2025. №2 B.68–74.

РОЛЬ КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ОБРАЗОВАНИИ

1Джизакский государственный педагогический университет, Джизак, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье рассматривается значение критического мышления в педагогическом образовании, его влияние на образовательную эффективность и практические методы его развития. Представлены различные подходы, включая проблемное обучение, дискуссии и аналитические задания, которые способствуют формированию критического мышления у учащихся.

ЦЕЛЬ

определить значимость критического мышления в подготовке учителей, показать его роль в педагогическом процессе и описать эффективные методы его применения. Исследование направлено на выявление методов, способствующих формированию и развитию критического мышления у преподавателей.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании использованы теоретические и эмпирические методы. Теоретическая часть включала анализ научной литературы, статей и моделей критического мышления в образовательном процессе. В качестве эмпирического исследования были проведены опросы среди учителей, а также использованы методы наблюдения и эксперимента. Полученные результаты подверглись статистическому анализу, и их влияние на образовательный процесс было оценено.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

результаты исследования показали, что развитие критического мышления способствует повышению профессионального мастерства преподавателей и формированию у учащихся навыков самостоятельного мышления. Было подтверждено, что критическое мышление можно развивать у педагогов с помощью таких методов, как интерактивные технологии, проблемное обучение и дискуссии.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

критическое мышление играет важную роль в подготовке учителей, так как способствует их адаптации к современному образовательному процессу. Результаты исследования показали, что преподаватели, обладающие навыками критического мышления, могут эффективно способствовать развитию аналитического мышления у учащихся. В связи с этим рекомендуется шире интегрировать методы критического мышления в программы подготовки учителей.

Ключевые слова: критическое мышление, педагогическое образование, самостоятельное мышление, аналитический подход, инновационная педагогика, образовательный процесс, эффективность обучения, интерактивные методы, креативное мышление, проблемное обучение.

Для цитирования: Абдуллаев Ж. Роль критического мышления в

педагогическом образовании. // Inter education & global study. 2025. №2. С. 68–74.

THE ROLE OF CRITICAL THINKING IN TEACHER EDUCATION

1Jizzakh State Pedagogical University, Jizzakh, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

this article explores the significance of critical thinking in teacher education, its impact on educational effectiveness, and practical methods for its development. Various approaches, including problem-based learning, debates, and analytical tasks, are discussed as means to cultivate critical thinking skills in students.

AIM

the purpose of this article is to determine the significance of critical thinking in teacher education, highlight its role in the pedagogical process, and describe effective methods for its implementation. The study aims to identify methods that contribute to the formation and development of critical thinking skills in teachers.

MATERIALS AND METHODS

the study utilized theoretical and empirical methods. The theoretical part included an analysis of scientific literature, articles, and models of critical thinking in the educational process. Empirical research involved conducting surveys among teachers, as well as using observation and experimental methods. The obtained results were statistically analyzed, and their impact on the educational process was assessed.

DISCUSSION AND RESULTS

the findings of the study indicate that developing critical thinking enhances teachers’ professional skills and helps students cultivate independent thinking. It was confirmed that critical thinking can be developed in teachers through interactive methods, problem-based learning technologies, and discussions.

CONCLUSION

critical thinking plays a crucial role in teacher education, as it enables educators to adapt to modern educational processes. The study results show that teachers with well-developed critical thinking skills can effectively foster analytical thinking in students. Therefore, it is recommended to integrate critical thinking methods more extensively into teacher training programs.

Key words: critical thinking, teacher education, independent thinking, analytical approach, innovative pedagogy, learning process, educational effectiveness, interactive methods, creative thinking, problem-based learning.

For citation Javohir Abdullayev. (2025) ‘The role of critical thinking in teacher

education’, Inter education & global study, (2), pp. 68–74. (In Uzbek).

Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchilarning roli faqat bilim berish bilan cheklanmaydi. O‘qituvchi, shuningdek, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi. Tanqidiy fikrlash nafaqat o‘quvchilarning intellektual rivojlanishini ta’minlashga yordam beradi, balki ularni mustaqil fikrlash, qarorlar qabul qilish va ijtimoiy muammolarni hal qilishga tayyorlaydi. O‘qituvchining ta’limda tanqidiy fikrlashni qo‘llashdagi o‘rni shundaki, u o‘quvchilarga qanday qilib ma’lumotlarni tahlil qilish, baholash va o‘z fikrlarini asoslashni o‘rgatadi. O‘qituvchilarning tanqidiy fikrlashdagi o‘rni beqiyosdir. O‘qituvchilar ta’lim jarayonida faqat ma’lumotlarni yetkazish bilan cheklanmaydi, balki o‘quvchilarda izlanishlarni rivojlantirishga yordam beradi. O‘qituvchilar tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun o‘quvchilarni o‘z-o‘zini anglashga, ilmiy va mantiqiy fikr yuritishga yo‘naltiradi. O‘qituvchi o‘quvchilarga murakkab savollar berish, ularni o‘z fikrlarini asoslashga undash orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi[1].

O‘qituvchilar interfaol metodlardan, guruhli ishlardan va muhokamalardan foydalanish orqali o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Interfaol metodlar o‘quvchilarni faollashtiradi, ularning o‘z fikrlarini erkin ifoda etishiga yordam beradi va boshqa fikrlarni hurmat qilishni o‘rgatadi. O‘qituvchi o‘zining shaxsiy faoliyati bilan o‘quvchilarga misol bo‘lib, tanqidiy fikrni shakllantirishga yordam beradi. O‘qituvchi o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undaydi, ularni turli qarorlarni tanlashda erkinlikka chorlaydi. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda o‘qituvchi o‘quvchilarga aniq va asoslangan qarorlar qabul qilishni o‘rgatadi. O‘quvchilarga qarorlar qabul qilishda turli manbalar, dalillarni tahlil qilish va o‘z fikrlarini asoslashni ko‘rsatadi. O‘qituvchilar o‘z faoliyatini tahlil qilish va o‘z-o‘zini baholash orqali ta’lim jarayonini yaxshilashga yordam beradi[2].

Tanqidiy fikrlash o‘qituvchining o‘ziga ham kerak bo‘ladi: u o‘z faoliyatini doimiy ravishda ko‘rib chiqib, darsning samaradorligini oshirish uchun yangi metodlar izlaydi. O‘qituvchining o‘z faoliyatiga reflektiv yondashuvi o‘quvchilarga ham tahlil qilishni va o‘zo‘zini baholashni o‘rgatadi. O‘qituvchilar o‘quvchilarga ijtimoiy va akademik muammolarni hal qilishda yordam beradi. Tanqidiy fikrlash orqali o‘qituvchi o‘quvchilarga qanday qilib muammolarni tahlil qilish, ularni yechishning samarali usullarini topish va mantiqan to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni o‘rgatadi. O‘qituvchilar o‘quvchilarga tanqidiy fikrlashni o‘rgatishda o‘z faoliyatida shaxsiy misol bo‘lishi zarur. O‘qituvchi o‘z fikrlarini mantiqan asoslab, o‘quvchilarga bu jarayonni qanday amalga oshirishni ko‘rsatadi. Shuningdek, o‘qituvchi o‘zining fikrlarini ochiq va aniq tarzda ifoda etishi, turli fikrlarni tinglashi va baholashi kerak. O‘qituvchilarning tanqidiy fikrlashdagi o‘rni ulkan. O‘qituvchilar ta’lim jarayonida o‘quvchilarga nafaqat bilim berish, balki ularning mustaqil fikrlash, tahlil qilish, baholash va qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilarning tanqidiy fikrlashga bo‘lgan yondashuvi o‘quvchilarning intellektual va shaxsiy rivojlanishiga, ijtimoiy mas’uliyatli va mustaqil shaxslar sifatida shakllanishiga yordam beradi[3].

O‘qituvchining tanqidiy fikrlashni rivojlantirishdagi o‘rni katta. U o‘quvchilarga quyidagi yo‘nalishlarda yordam beradi. O‘qituvchi o‘quvchilarga faqat ma’lumotni yodlashni o‘rgatmaydi, balki ularga o‘z fikrlarini yaratishga va mustaqil qarorlar qabul qilishga yordam beradi. O‘quvchilarga tanqidiy savollar berish, ularni izlanishlar va fikrlarni erkin ifoda etishga rag‘batlantirish o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biridir. O‘qituvchilar tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda darslarni interfaol tarzda tashkil etadilar. Bu o‘quvchilarga turli muammolarni tahlil qilish va yechim topish imkoniyatini yaratadi. Muammoli savollar, bahsmunozaralar va guruhli ishlash metodlari o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.O‘qituvchilar o‘z faoliyatlarini muntazam ravishda tahlil qilib, o‘quvchilarga eng samarali metodlarni tanlashda yordam beradi. O‘zini tahlil qilish orqali o‘qituvchi o‘zining kasbiy rivojlanishini ta’minlaydi. Bu o‘quvchilarga ham o‘z faoliyatlarini tahlil qilishni va o‘zlarining mustaqil fikrlarini shakllantirishni o‘rgatadi[4].

Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda o‘quvchilarga murakkab savollar berish, muhokama va bahslar tashkil etish samarali usullardan biridir. O‘quvchilar o‘z fikrlarini asoslashga va turli nuqtai nazarlarni tahlil qilishga o‘rgatadilar. Guruhli ishlar orqali o‘quvchilar bir-birining fikrlarini tinglab, o‘z fikrlarini shakllantiradilar. Bu, o‘z navbatida, o‘quvchilarning fikrlarini mustahkamlashga yordam beradi. O‘quvchilarni real hayotdagi muammolarni yechishga jalb qilish orqali ularning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin. Loyiha asosidagi ta’lim o‘quvchilarning ijodiy yondashuvlarini rag‘batlantiradi va ularga mustaqil fikrlashni o‘rgatadi. O‘qituvchilar ta’limda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish orqali o‘quvchilarning intellektual qobiliyatlarini oshirishlari mumkin. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish o‘quvchilarni nafaqat bilimli, balki mustaqil fikr yurita oladigan va mantiqan asoslangan qarorlar qabul qila oladigan shaxslar sifatida tarbiyalaydi. Shuning uchun ta’lim jarayonida o‘qituvchilarning tanqidiy fikrlashga bo‘lgan yondashuvi muhim ahamiyatga ega[5].

Bo‘lajak o‘qituvchilar ta’limida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning ahamiyati shundaki, ular o‘z faoliyatlarida o‘quvchilarga nafaqat aniq ma’lumotlar yetkazib berish, balki ularga qanday qilib tanqidiy fikrlashni o‘rgatishni ham bilishlari kerak. O‘qituvchilar tanqidiy fikrlashni o‘rgatishda bir nechta muhim yo‘nalishlarda faoliyat olib boradilar. O‘qituvchilar bo‘lajak o‘qituvchilarga ilmiy va mantiqiy asoslangan qarorlar qabul qilishni o‘rgatadi. Tanqidiy fikrlash nafaqat ma’lumotni o‘rganish, balki uni qanday tahlil qilish va baholashni ham o‘z ichiga oladi. Bu o‘quvchilarga mustaqil fikrlash va qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi[6]. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda o‘qituvchilar o‘quvchilarga mustaqil izlanishlar olib borishni va ilmiy tadqiqotlar qilishni o‘rgatishadi. O‘qituvchi o‘z faoliyatida doimo yangi g‘oyalar va tadqiqotlar bilan tanishib, izlanishlar orqali o‘z bilimlarini yangilab boradi. Bu esa o‘quvchilarga ilmiy fikrlashni va yaratish jarayonini o‘rgatadi.

Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda guruhli ishlashning o‘rni katta. O‘qituvchilar bo‘lajak o‘qituvchilarga guruhda ishlash va boshqalar bilan fikr almashish imkoniyatini beradi. Bu o‘quvchilarga o‘z fikrlarini erkin ifoda etish va boshqa fikrlarni tinglashni o‘rgatadi. O‘qituvchilar o‘quvchilarga dars jarayonini va o‘z faoliyatini tahlil qilishni o‘rgatadi. Tanqidiy fikrlashning muhim qismi bo‘lgan refleksiya orqali o‘quvchilar o‘z-o‘zini baholash va samarali qarorlar qabul qilishni o‘rganadilar. O‘qituvchilar darsni tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan metodlar bilan tashkil etadilar. Bu metodlar orasida muammoli vazifalar, mantiqiy bahslar, simulyatsiyalar va rol o‘ynash kabi usullar mavjud. O‘qituvchilar o‘quvchilarga muammoli savollar berish orqali ularni tanqidiy fikrlashga undaydi. Bu savollar o‘quvchilarning mustaqil fikr yuritishi va turli nuqtai nazarlarni ko‘rib chiqishiga yordam beradi[7].

O‘qituvchilar o‘quvchilarga ijodiy fikrlashni rivojlantirishda yordam beradilar. Tanqidiy fikrlash nafaqat mantiqiy tahlilni, balki yangi g‘oyalarni yaratishni ham o‘z ichiga oladi. Interfaol darslar, guruhli ishlash va kooperativ o‘qish metodlari bo‘lajak o‘qituvchilarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda samarali vositalardir. Bunday darslar o‘quvchilarga o‘z fikrlarini erkin ifoda etish va boshqalar bilan munozara qilish imkoniyatini yaratadi.

Bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda tanqidiy fikrlashning o‘rni juda katta. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish o‘quvchilarda mustaqil fikr, qarorlar qabul qilish va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Shuning uchun o‘qituvchilar ta’lim jarayonida tanqidiy fikrlashni o‘rgatishga alohida e’tibor qaratishlari zarur. Tanqidiy fikrlash bo‘lajak o‘qituvchilarga nafaqat ma’lumotlarni taqdim etish, balki ularga mustaqil fikrlash va izlanishlarni rivojlantirishga yordam beradi[8].

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Tanqidiy fikrlash bugungi ta’lim tizimida muhim o‘rin tutadi, chunki u o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish va xulosa chiqarish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. O‘qituvchilar faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatuvchi murabbiylar sifatida harakat qilishlari kerak. An’anaviy ta’lim tizimi ko‘pincha tayyor bilimlarni uzatishga asoslangan bo‘lsa, zamonaviy ta’limning maqsadi o‘quvchilarga bilimlarni izlash, tahlil qilish va ulardan foydalanishni o‘rgatishdir. Tanqidiy fikrlash nafaqat ta’lim jarayonini samarali qilishga xizmat qiladi, balki o‘quvchilarning kelajakda duch keladigan muammolarni hal qilishiga ham yordam beradi. O‘qituvchilar ushbu jarayonda o‘quvchilarga mustaqil fikrlashni rivojlantirish uchun turli metodlarni qo‘llashlari lozim. Bahs-munozaralar, muammoli ta’lim, amaliy mashg‘ulotlar va tahliliy topshiriqlar bu borada juda samarali hisoblanadi. O‘quvchilar turli manbalarni solishtirish, ma’lumotlarni tahlil qilish va mustaqil xulosa chiqarish orqali nafaqat o‘z fikrlarini shakllantiradilar, balki o‘rgangan bilimlarini hayotda qo‘llashni ham o‘rganadilar. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda o‘qituvchining o‘zi ham bu qobiliyatga ega bo‘lishi va etishlari lozimki, o‘quvchilar faqat bilimlarni yodlash bilan cheklanib qolmasdan, balki o‘z fikrlarini asoslash, dalillash va isbotlashga o‘rganishsin. Shuningdek, o‘qituvchilar o‘quvchilarning fikrlarini tinglash, ularga o‘z qarashlarini erkin bildirishga imkon yaratishlari ham muhim. Agar o‘qituvchi o‘z darslarini interfaol va muhokama asosida tashkil etsa, o‘quvchilar yanada faol bo‘lib, tanqidiy fikrlashni tezroq o‘zlashtiradilar. Zamonaviy ta’lim tizimi faqat bilim berishga emas, balki har bir o‘quvchining fikrlash doirasini kengaytirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Shu sababli, o‘qituvchilar tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratishlari lozim. Tanqidiy fikrlay oladigan o‘quvchilar kelajakda murakkab muammolarni hal qilish, to‘g‘ri qaror qabul qilish va innovatsion fikr yuritish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Shu bois, ta’lim jarayonida bu qobiliyatni rivojlantirish jamiyat taraqqiyoti uchun ham katta ahamiyat kasb etadi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Янги Ўзбекистон мактаблари"

концепцияси. (2023 йил). 2. Sh. Qodirov. (2020). Pedagogika va ta’lim metodikasi. Toshkent: Akademnashr. 3. Paul, R., & Elder, L. (2020). Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Learning

and Your Life. Pearson. 4. Critical Thinking: The Key to Success in Education. (2017). International Journal of

Educational Research, 35(4), 13-27. 5. The Critical Thinking Community. Foundation for Critical Thinking. Retrieved from 6. Sh. Qodirov. (2020). Pedagogika va ta’lim metodikasi. Toshkent: Akademnashr. 7. Vygotsky, L. S. (1986). Thought and Language. MIT Press.