O‘QUVCHILARNI TARBIYALASHDA MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYANING TUTGAN O‘RNI

Original paper

TUTGAN O‘RNI

1O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti, Samarqand,O‘zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

maqolada ma'naviy-axloqiy tarbiyaning asosiy mohiyati va uning ta'limtarbiyadagi o‘rni tahlil qilinadi. Jamiyatdagi barqarorlik va shaxsiy rivojlanishning asosi sifatida ma'naviy-axloqiy qadriyatlarning ahamiyati ta'kidlanadi.

MAQSAD

tadqiqotning asosiy maqsadi – o‘quvchilarda ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni shakllantirish orqali ularning ichki va tashqi dunyo bilan uyg‘un munosabatlarini rivojlantirishga ko‘maklashishdir.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqotda ma'naviy-axloqiy tarbiyaning nazariy asoslari bo‘yicha ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi. Shuningdek, oila, ta'lim muassasalari va jamoat tashkilotlarining ushbu jarayondagi roli o‘rganildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

natijalar shuni ko‘rsatdiki, ma'naviy-axloqiy tarbiya shaxsning shaxsiy rivojlanishi va jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun mustahkam asos yaratadi. Oila, maktab va jamoatchilikning o‘zaro hamkorligi bu jarayonning samaradorligini oshiradi.

XULOSA

tadqiqot natijalari ma'naviy va axloqiy tarbiya ta'lim-tarbiya tizimining ajralmas qismi bo‘lib, shaxsni har tomonlama rivojlantirish va jamiyatni barqaror qilishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: ma'naviy tarbiya, axloqiy tarbiya, ta'lim-tarbiya, oila, jamiyat, qadriyatlar. Iqtibos uchun: Karshiyev J.A. O‘quvchilarni tarbiyalashda ma’naviy-axloqiy

tarbiyaning tutgan o‘rni.// Inter education & global study. 2025. №1(1). B.120–127.

РОЛЬ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО ВОСПИТАНИЯ В ВОСПИТАНИИ

УЧАЩИХСЯ

1Узбекско-Финский педагогический институт, Самарканд, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье анализируются ключевые аспекты духовнонравственного воспитания, его взаимосвязь с образовательным процессом и влияние на личностное развитие учащихся.

ЦЕЛЬ

основная цель исследования — способствовать формированию духовно-нравственных ценностей у учащихся, развивая их гармоничные отношения с окружающим миром.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании был проведен анализ научной литературы, посвященной вопросам духовно-нравственного воспитания, а также рассмотрены роли семьи, образовательных учреждений и общественных организаций в данном процессе.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

результаты показали, что духовнонравственное воспитание создает основу для личностного роста учащихся и укрепляет их социальные связи. Эффективное взаимодействие семьи, школы и общества значительно повышает результативность данного процесса.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

результаты исследования подтвердили, что духовнонравственное воспитание является неотъемлемой частью образовательного процесса, способствующей всестороннему развитию личности и укреплению общественной стабильности.

Ключевые слова: духовное воспитание, нравственное воспитание, образование, семья, общество, ценности.

Для цитирования: Каршиев Ж.А. Роль духовно-нравственного воспитания в

воспитании учащихся.// Inter education & global study. 2025. №1(1). B.120–127.

THE ROLE OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION IN THE EDUCATION OF

STUDENTS

1 Uzbek- Finland Pedagogical Institute, Samarkand, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

the article analyzes the key aspects of spiritual and moral education, its connection with the educational process, and its impact on students' personal development.

AIM

the main objective of the study is to promote the development of spiritual and moral values among students, fostering their harmonious relationships with the external world.

MATERIALS AND METHODS

the study involved analyzing scientific literature on spiritual and moral education and exploring the roles of family, educational institutions, and community organizations in this process.

DISCUSSION AND RESULTS

the results showed that spiritual and moral education provides a foundation for students' personal growth and strengthens their social connections. Effective collaboration among families, schools, and communities significantly enhances the effectiveness of this process.

CONCLUSION

spiritual and moral education is an integral part of the educational process, contributing to the holistic development of individuals and fostering societal stability.

Keywords: spiritual education, moral education, education, family, society, values. For citation: Jaxongir A. Karshiyev. The role of spiritual and moral education in the

education of students, Inter education & global study, 2025.(1(1)). p.p 120–127. (In

Uzbek).

"Bugungi murakkab va tahlikali dunyoda yoshlar tarbiyasi biz uchun eng muhim va dolzarb vazifa bo'lib qolayotgonini ota-ona ustoz-murabbiy sifatida hammamiz yaxshi tushunamiz.

Shuning uchun ham yoshlarimizning qonuniy huquq va monfaatlarini ta'minlash, ta'lim-tarbiya masalasida xato qilishga hech qanday haqqimiz yo'q. Bu masalada xato qilsak, bolalarimiz, farzandlarimizga Vatanimizga xiyonat qilgan bo'lamiz".

Shavkat mirziyoyev

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev taʼkidlaganlaridek, “Agar jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo‘lsa, uning joni va ruhi maʼnaviyatdir. Biz yangi O‘zbekistonni barpo etishga qaror qilgan ekanmiz, ikkita mustahkam ustunga tayanamiz. Birinchisi – bozor tamoyillariga asoslangan kuchli iqtisodiyot. Ikkinchisi – ajdodlarimizning boy merosi va milliy qadriyatlarga asoslangan kuchli maʼnaviyat. Biz yaratayotgan yangi O‘zbekistonning mafkurasi ezgulik, odamiylik, gumanizm g‘oyasi bo‘ladi. Biz mafkura deganda, avvalo, fikr tarbiyasini, milliy va umuminsoniy qadriyatlar tarbiyasini tushunamiz. Ular xalqimizning necha ming yillik hayotiy tushuncha va qadriyatlariga asoslangan”. Shuni qayd etish kerakki, mamlakatimizda ro‘y berayotgan har qanday yuksalishlar, eʼtirofga loyiq yangiliklarning barchasi o‘zining mustahkam maʼnaviy asoslariga ega.[1]

Manaviy axloqiy tarbiya — bu insonning ichki dunyosini shakllantirish va uning axloqiy qoidalariga, e'tiqodlariga va qadriyatlariga asoslangan tarbiya jarayonidir. Bu tarbiya nafaqat tashqi xulq-atvorni, balki insonning ichki tuyg'ulari, ehtiroslari, ma'naviy qadr-qimmatini ham shakllantiradi. Manaviy va axloqiy tarbiya insonning dunyoqarashini, turmush tarzini, ijtimoiy munosabatlarini va atrofidagi odamlarga bo'lgan munosabatlarini belgilaydi.

Manaviy axloqiy tarbiyaning asosiy maqsadlari:

Insoniy qadriyatlarni shakllantirish: Har bir insonning badiiy va ma'naviy dunyosini rivojlantirish, unga o'zining yuksak axloqiy va ma'naviy mas'uliyatini tushuntirish.

Axloqiy xulq-atvorni tarbiyalash: Odamlarni axloqiy jihatdan to'g'ri, ijobiy va jamiyatga foydali xulq-atvorni ko'rsatish va uni amalda qo'llashga o'rgatish.

Ijtimoiy muhitga moslashish: Insonga ijtimoiy muhitda to'g'ri va o'rinli xulq-atvorni namoyon etish, jamiyatda o'z o'rnini to'g'ri topish va boshqalar bilan yaxshi munosabatlar o'rnatish.

Xuddi o'zini bilish va o'zini anglash: Odamni o'zi haqidagi tasavvurlarini shakllantirish, o'z qadr-qimmatini anglash va o'ziga nisbatan hurmatni rivojlantirish.

Manaviy axloqiy tarbiyaning asosiy prinsiplari:

Inson huquqlari va erkinliklarini hurmat qilish: Har bir insonning huquqlari va erkinliklari himoya qilinishi kerak. Manaviy axloqiy tarbiya, shuningdek, insonlarni tenglik va adolat tamoyillariga asoslanishga o'rgatadi.

1. O'z-o'zini hurmat qilish va boshqalarni hurmat qilish: Odamlarni o'zini hurmat qilish va boshqalarga nisbatan e'tiborli, mehribon va sabr-toqatli bo'lishga targ'ib qilish.

2. Haqlilik, adolat va halollik: Hayotda haqlilik va adolatni ta'minlash, so'z va ishda halollikni saqlash, yomonlikka qarshi kurashish.

3. Qaror qabul qilish va mas'uliyat: O'z qarorlarining oqibatlarini tushunish, mas'uliyatni olish va boshqalarga zarar bermaslik.

Manaviy axloqiy tarbiyaning shakllanishi:

1. Oila: Oila, bolalarning ma'naviy va axloqiy tarbiyasida eng muhim omildir. Bolalar o'z ota-onalaridan axloqiy qadriyatlarni o'rganadilar, shuning uchun oila a'zolarining axloqiy xulq-atvori bola tarbiyasiga katta ta'sir ko'rsatadi.

2. Ta'lim muassasalari: Maktabda va boshqa ta'lim muassasalarida ham ma'naviy axloqiy tarbiya muhim o'rin tutadi. O'qituvchilar va murabbiylar o'quvchilarga axloqiy qadriyatlarni o'rgatish va ularni jamiyatda muvaffaqiyatli bo'lishga yo'naltirishda katta rol o'ynaydi.

3. Jamoat tashkilotlari: Jamoat tashkilotlari va diniy muassasalar ham manaviy va axloqiy tarbiya sohasida katta o'rin tutadi. Bu tashkilotlar insonlarga axloqiy qadriyatlarni mustahkamlashda yordam beradi.

4. O'z-o'zini tarbiyalash: Shaxsning o'zining ichki rivojlanishi va ma'naviy o'sishi uchun o'z-o'zini tarbiyalash muhimdir. Odam o'zini bilishi, o'z axloqiy qadriyatlarini rivojlantirish va yuksaltirish uchun tinimsiz ishlashi kerak.

Manaviy axloqiy tarbiyaning ahamiyati:

Jamiyatni rivojlantirish: Axloqiy va ma'naviy jihatdan tarbiya olgan shaxslar jamiyatda o'z o'rnini topishlari, boshqalar bilan murosaga kelishlari va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi.

1. Shaxsiy hayotda muvaffaqiyat: Ma'naviy axloqiy tarbiya insonning o'z hayotida muvaffaqiyatga erishishiga yordam beradi, chunki u o'zini to'g'ri yo'naltiradi va haqli ravishda boshqalar bilan samarali munosabatda bo'lishga o'rgatadi.

2. Yaxshi va munosib fuqarolarni tarbiyalash: Ma'naviy axloqiy tarbiya har bir fuqaro uchun yaxshi xulq-atvor, halollik, adolat va murosaga asoslangan jamiyatni shakllantirishga yordam beradi. [2].

O‘zbekiston “Milliy tiklanishdan — milliy yuksalish sari” tamoyili asosida taraqqiyotning yangi bosqichiga qadam qo‘ydi. Yangi davr shiddati ta’lim-tarbiya tizimiga ham o‘zining aniq, qat’iy talablarini qo‘ymoqda. Ushbu talablar doirasida ta’lim sohasida pedagoglarning moddiy-ma’naviy sharoiti tubdan yaxshilanib, ta’lim sifatini oshirishning zamonaviy texnologiyalari joriy qilinmoqda.

Tarbiya va ta’limni bir-biridan alohida ajratib bo‘lmaydi, bu ikki jarayon o‘zaro uyg‘un, uzluksiz asosda tashkil etilgandagina odobli, axloqiy fazilatlarga ega, yuksak ma’naviyatli, shu bilan birga bilimdon, zukko, ruhan va jismonan sog‘lom, keng dunyoqarash va tafakkurga ega, zamonaviy kasb-hunar egasi bo‘lgan vatanparvar yoshlarni yetishtirib beradi.

O‘zbekistonda yoshlar tarbiyasini zamonaviy asosda ilmiy-texnologik isloh qilish borasida olib borilayotgan ishlar uni bugungi kun ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda ilmiy asoslangan tayanch kompetensiyalar, fazilatlar asosida shakllantirishni talab etmoqda.

Tarbiyaga yangicha, tizimli yondashuv, bolada tayanch fazilatlarni kafolatli shakllantirishda oila, maktabgacha ta’lim, umumiy ta’lim, o‘rta maxsus kasb-hunar va oliy ta’lim muassasalari, mahallalarning ijtimoiy-pedagogik imkoniyatlarini to‘liq yuzaga chiqarishni va ular orasida ilmiy-metodik uzviylikni yangi darajaga ko‘tarishni taqozo etadi.

Vatanga sadoqat, burch va mas’uliyat, tashabbuskorlik va boshqa fazilatlar yoshlar ongida nazariy tushunchalar sifatida qolib ketgani holda uning tabiatida amaliy odatlarga aylanmayapti. Buning oqibatida ularning ushbu fazilatlar haqidagi so‘zlari bilan amallari orasida tafovut namoyon bo‘lmoqda, bu esa har yili mustaqil hayotga kirib kelayotgan yigit-qizlarning hayotda o‘z o‘rinlarini topishlarida bir qator muammolarni yuzaga keltirmoqda.

Ayrim o‘quvchi-yoshlarda yuksak maqsadlarning shakllanmaganligi, o‘zini o‘zi o‘qishga safarbar qilish, iroda, matonat, tirishqoqlik, harakat fazilatlari yetarli rivojlanmaganligi ta’lim sifatiga ham zarar ko‘rsatmoqda.

Ma’naviy tarbiya sohasida o‘qituvchilarning faoliyatini metodik ta’minlovchi o‘quv materiallari, shu jumladan, ma’naviy tarbiya sohasiga oid metodik qo‘llanmalar, o‘quvchilar uchun zarur darsliklar yetarli emas. [3]

Insonning mohiyati uning ma'naviyati va xulqi bilan belgilanadi. Shuning uchun ham ma'naviyat va axloq doimo birga yuradi. Bu bejiz emas. Zero, ma'naviyat insonning o'z maqsadlarini anglashiga, axloq ana shu maqsadlarga erishishda inson xulqi qanday bo'lishini anglashga xizmat qiladi. Ma'naviy-axloqiy tarbiya esa yoshlarni hayotda o'z oldiga to'g'ri, aniq, yaxshi maqsadlarni qo'yish va shu - maqsadlarni amalga oshirishning go'zal xulqlarini o'rgatadi.

Boshqacha qilib aytganda, ma'naviy tarbiya - o'quvchining ichki olamini yaratadi, axloqiy tarbiya - ana shu ichki olamni tashqi olam bilan bog'lashga o'rgatadi. Ma'naviyaxloqiy tarbiya shuning uchun ham o'zaro bog'liq. Biri birini taqozo qiladi. Zero, odamning yaxshi-yomonligi sabablari uning qo'l-oyog'i, ko'zlari, tili, gavdasi qandayligiga emas, balki uning ichki ma'naviyatiga bog'liq. O'qituvchi, murabbiy, ota-onalar ana shu pedagogik qoidani yaxshi anglab olishlari zarur.

Ma’naviy tarbiya, avvalo, bolaga inson sifatida qarashdan boshlanadi. Qanday qilib? Buning uchun har bir ota-ona, o'qituvchi:

- bolaga insoniy munosabatda bo'lishi;

- uning huquqi va erkinliklarini hurmat qilishi;

- bolaga uning kuchi etadigan va oqilona, adolatli talablarni qo'yishi;

- tarbiyalanuvchining holatini, hatto, u o'ziga qo'yilgan talablarni

bajarishdan bosh tortgan paytda ham tushunish;

- uning olzi bilan o'zi bo'lish huquqini hurmat qilish;

- bola ongiga tarbiyaning maqsad va vazifalarini yetkazish;

- fazilatlarni majburiy shakllantirmaslik;

- bolaning or-nomus va qadr-qimmatini kamsituvchi jazo metodlarini

qo'llamaslik;

- bola haq bo'lganida uning xohishiga zid keluvchi talablarni uning

tomonidan rad etilishini tan olish kabi talablarga rioya qilishi zarur.

Shuningdek, ma'naviy tarbiya metodikasini o'rganishlari, oila, sinfda, maktabdagi tarbiya ahvolini tahlil qilishlari, ilg'or pedagogik meros hamda yangi pedagogik texnologiyalarni amalda qo'llay bilish kompetensiyalarini egallashlari lozim. Buning uchun ular quyidagi bilim, ko'nikma va malakalarga ega bo'lishi kerak:

- ota-ona va o'qituvchi-tarbiyachilar ma'naviy-tarbiyaviy ishlarni tashkil

qilishning nazariy va amaliy asoslari haqida chuqur bilimga ega bo'lishlari;

- ma'naviy tarbiyani tashkil qilish jarayonida xalq pedagogikasi,

donishmandlarning pedagogik merosi, hamda milliy an'ana va urf-odatlarning tutgan

o'rni, tarbiyaviy ahamiyati va imkoniyatlari haqida keng ma'lumotga ega bo'lishlari;

- tarbiyaviy ishlarda maktab, o'quvchilarning jamoat tashkilotlari faoliyatidan

samarali foydalanish yo'llarini bilishlari;

- oila, mahalla va jamoatchilik bilan harnkorlikda bolalarni qanday tarbiyalash

shart-sharoitlari haqida bilimlarga ega bo'lmog'i;

- har bir o'qituvchi dars hamda sinfdan tashqari ishlar jarayonida

o'quvchilarni ma'naviy tarbiyalash metodikasini chuqur o'rgangan bo'lishi;

- o'quvchilarning tarbiyalanganlik darajalarini aniqlay olishlari;

- ma'naviy-tarbiyaviy ishlarni rejalashtirayotganda bolalarning individual

xususiyatlarini, yoshi, bilim darajasi, dunyoqarashi, tarbiyalanganlik darajasi,

motiVatsiya va ruhiy holatlarini alohida e'tiborga olishlari; har bir tarbiyaviy hodisa,

voqea va masalaga ijodiy yondashish, samarali metod va Shakllardan foydalanish

orqali tarbiyaviy tadbirlarning natijadorligiga erishish;

- ma'naviy-tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirish uchun o'z bilimini

muntazam ravishda boyitib borish, shuningdek, ma'naviy-tarbiya metodikasi bilan

uzviy bog'liq bo'lgan pedagogika nazariyasi va tarixi, pedagogik mahorat, tuvchi odobi,

etika, estetika, tarix, falsafa, psixologiya, adabiyot, ekologiya, lalar fiziologiyasi,

anatomiyasi va gigyenasi kabi fanlardan xabardor bo'lishlari kerak [4].

Ma’naviy tarbiya–yuksak ma’naviyatni tarbiyalash vositasi, muayyan shaxs, jamoa, muayyan guruh, jamiyat, millatda jismoniy barkamollik, ruhiy, axloqiy, ma’naviy yetuklik kabi sifatlarni shakllantirishga qaratilgan amaliy ta’lim-tarbiya jarayonini ifodalovchi tushuncha. Insonning jamiyatda yashashi uchun zarur bo‘lgan ma’naviy xususiyatlarni tarbiyalash uning eng asosiy qadriyat sifatidagi mohiyatini ta’minlaydigan qadimgi va abadiy qadriyatdir. Yurtboshimiz ta’kidlanganidek, ma’naviy tarbiya masalasida hushyorlik va sezgirlik, qat’iyat va mas’uliyat yo‘qotilsa, bu o‘ta muhim ish o‘z holiga, o‘zibo‘larchilikka tashlab qo‘yilsa, muqaddas qadriyatlarga yo‘g‘rilgan va ulardan oziqlangan minglab yillik milliy-etnik asoslarga ega millat ma’naviyati va tarixiy xotirasidan ayrilib, oxir-oqibatda umumbashariy taraqqiyot yo‘lidan chetga chiqib qolishi mumkin. Inson va jamiyatning mavjudligini ta’minlaydigan qadriyatlar ma’naviy tarbiya tufayli ajdodlardan asta-sekin tadrijiy ravishda avlodlarga o‘tadi.

O‘zbekiston istiqlolga erishgach, ma’naviy tarbiyaga bog‘liq jarayonlarga yangi hamda sog‘lom tafakkurga tayangan holda yondashuv qaror topa boshladi. Uni izohlashda g‘ayri ilmiy sinfiy-partiyaviy yondashuvdan voz kechildi. Ma’naviy tarbiyaning milliy va umuminsoniy asoslariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ma’naviy va jismoniy barkamol avlodni tarbiyalash masalasi bugungi O‘zbekiston uchun umummilliy, umumdavlat miqyosidagi vazifa bo‘lib, bu ezgu maqsad yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlarni izchillik va qat’iylik bilan davom ettirish mazkur sohadagi asosiy mezonga aylandi [5].

Manaviy va axloqiy tarbiya insonning turmush tarzini, xulq-atvorini va jamiyatdagi o'rnini shakllantiradi. Bu tarbiya nafaqat shaxsiy farovonlikni, balki butun jamiyatning barqarorligini ta'minlashda ham muhim ahamiyatga ega. Oila, maktab, diniy tashkilotlar va jamiyat birgalikda insonlarni to'g'ri yo'lga yo'naltirishda katta rol o'ynaydi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida 2021 yil 19 yanvar

kuni o’tkazilgan videoselektor yig’ilishidagi “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimini tubdan

takomillashtirish, bu borada davlat va jamoat tashkilotlarining hamkorligini

kuchaytirish” to’g’risidagi ma’ruzasi (uza.uz/uz/posts/yangi-ozbekiston-

azhdodlarimizning-boy-merosi-va-qoshnichilik-munosabatlari_298809). 2. https://chatgpt.com/ 3. https://lex.uz/ru/docs/-4676839?ONDATE=10.08.2022 Uzluksiz ma’naviy tarbiya

konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida) 4. X.Ibraimov, M.Quronov.-Umumiy pedagogika darslik-sahhof-2023 5. https://oyina.uz/uz/teahause/1888