OLIY TA’LIM MUASSASASINING O‘QUV JARAYONLARIDA SHAXSLARARO MUNOSABATLARNI RIVOJLANTIRISH

Original paper

MUNOSABATLARNI RIVOJLANTIRISH

1Andijon davlat universiteti, Andijon, O‘zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

ushbu maqolada oliy ta’lim muassasasining o‘quv jarayonlarida shaxslararo munosabatlarni rivojlantirish masalasi muhokama qilingan. Muloqot jarayonida o‘qituvchi oliy ma’lumot olish uchun talabalarning nutq faoliyatini rag‘batlantiradigan tegishli kommunikativ muhitni yaratishga chaqiriladi.

MAQSAD

madaniyati muammosi abadiy va har doim dolzarbdir. Biroq, so‘nggi paytlarda bu muammo faylasuflar, siyosatshunoslar, sotsiologlar, madaniyatshunoslar, psixologlar va o‘qituvchilarning e’tiborini tortdi. Bu esa, Yangi O‘zbekiston demokratik jamiyatini qurishdagi asosiy vazifa va masalalardan biriga aylandi.

MATERIALLAR VA METODLAR

pedagogik notiqlik sohasidagi tadqiqotlar va pedagogik faoliyat tajribasi shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning qiyinchiliklarining katta qismi o‘qituvchilarni ilmiy va uslubiy tayyorgarlikning kamchiliklari bilan emas, balki kasbiy pedagogik faoliyat sohasining deformatsiyasi, ya’ni muloqot qobiliyatlari, pedagogik aloqa asoslarini yetarli darajada bilmaslik, gumanistik va sheriklik usullari, pedagogik aloqa madaniyatining yetarli darajada emasligi bilan bog‘liq.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

o‘qituvchining talabalar bilan kommunikativ muloqoti muloqotning mohiyati shundaki, turli darajadagi muloqot (birinchi kurs talabalari, yuqori kurs talabalari, fan nomzodi) o‘qituvchidan doimiy va majburiy pedagogik faoliyatni talab qiladi. Pedagogik muloqotning har bir o‘ziga xos jihatida baholash va o‘z-o‘zini hurmat qilish, diqqatni jamlash, intellektual faoliyat darajasi, taklif etilayotgan ma’ruza materialining mazmuniga kirish darajasi o‘zgarishi mumkin. O‘qituvchining asosiy ko‘nikmalaridan biri bu murakkab narsalarni tushunarli, sodda, izchil tarzda aytib berishdir, ya’ni bu pedagogik muloqot madaniyati va oliy ta’lim o‘qituvchisining notiqlik mahoratining yorqin namoyon bo‘lishidir.

XULOSA

samarali nutq ifodasini shakllantirish, auditoriyada kommunikativ muvozanatni o‘rnatish va saqlash, ishonch, psixologik qulaylik, ochiq va teng huquqli hamkorlik muhitini yaratish va saqlash oliy o‘quv yurtlari o‘qituvchilari o‘rtasida pedagogik muloqot madaniyatining muhim tarkibiy qismidir.

Kalit so'zlar: muloqot, muloqot jarayoni, muloqot madaniyati, shaxslararo munosabatlar, nutq faoliyati, kommunikativ muloqot, kommunikativ muhit.

Iqtibos uchun: Mamajonova Z.M. Oliy ta’lim muassasasining o‘quv jarayonlarida

shaxslararo munosabatlarni rivojlantirish. // Inter education & global study. 2025. №1

B.472–479.

РАЗВИТИЕ МЕЖЛИЧНОСТНЫХ ОТНОШЕНИЙ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ

ПРОЦЕССАХ ВЫСШЕГО УЧЕБНОГО ЗАВЕДЕНИЯ

1Андижанский государственный педагогический институт, Андижан, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

В данной статье рассматривается вопрос развития межличностных отношений в образовательном процессе высшего учебного заведения. В процессе общения педагог призван создать соответствующую коммуникативную среду, стимулирующую речевую деятельность учащихся к получению высшего образования.

ЦЕЛЬ

проблема культуры вечна и всегда актуальна. Однако в последнее время эта проблема привлекла внимание философов, политологов, социологов, культурологов, психологов и педагогов. Это стало одной из основных задач и вопросов построения демократического общества нового Узбекистана.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

исследования и опыт педагогической деятельности в области педагогического ораторского искусства показывают, что значительная часть трудностей педагогов связана не с недостатками научно-методической подготовки педагогов, а с деформацией сферы профессиональной педагогической деятельности, т. е. с недостаточным знанием коммуникативных навыков, основ педагогического общения, гуманистических и партнерских методов, недостаточным уровнем культуры педагогического общения.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

коммуникативное общение учителя с учащимися должно постоянно обогащаться новыми технологиями и методами. Сущность педагогического общения заключается в том, что общение на разных уровнях (первокурсники, старшекурсники, кандидаты наук) требует от учителя постоянной и обязательной педагогической деятельности. В каждом конкретном аспекте педагогического общения могут изменяться оценка и самооценка, концентрация внимания, уровень интеллектуальной активности, уровень доступа к содержанию предлагаемого лекционного материала. Одно из основных умений педагога-рассказывать сложные вещи понятным, простым, связным способом, то есть это яркое проявление культуры педагогического общения и ораторского мастерства педагога высшего образования.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

формирование эффективного речевого самовыражения, установление и поддержание коммуникативного баланса в аудитории, создание и поддержание доверия, психологического комфорта, атмосферы открытого и равноправного сотрудничества-важная составляющая культуры педагогического общения педагогов высших учебных заведений.

Ключевые слова: коммуникация, процесс общения, культура общения, межличностные отношения, речевая деятельность, коммуникативное общение, коммуникативная среда.

Для цитирования: Мамажонова З.М. Развитие межличностных отношений в

образовательных процессах высшего учебного заведения. // Inter education &

global study. 2025. №1. С. 472–479.

THE DEVELOPMENT OF INTERPERSONAL RELATIONS IN THE EDUCATIONAL

PROCESSES OF HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS

1Andijan State University, Andijan, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

this article discusses the development of interpersonal relationships in the educational process of a higher education institution. In the process of communication, the teacher is called upon to create an appropriate communicative environment that stimulates students' speech activity to obtain higher education.

AIM

the problem of culture is eternal and always relevant. However, recently this problem has attracted the attention of philosophers, political scientists, sociologists, cultural scientists, psychologists and educators. This has become one of the main tasks and issues of building a democratic society in the new Uzbekistan.

MATERIALS AND METHODS

research and experience of pedagogical activity in the field of pedagogical public speaking show that a significant part of the difficulties of teachers is not related to the shortcomings of scientific and methodological training of teachers, but to the deformation of the sphere of professional pedagogical activity, i.e. with insufficient knowledge of communication skills, the basics of pedagogical communication, humanistic and partnership methods, insufficient level of culture of pedagogical communication.

DISCUSSION AND RESULTS

Teachers' communicative communication with students should be constantly enriched with new technologies and methods. The essence of pedagogical communication lies in the fact that communication at different levels (firstyear students, undergraduates, candidates of sciences) requires constant and mandatory pedagogical activity from the teacher. In each specific aspect of pedagogical communication, assessment and self-assessment, concentration of attention, the level of intellectual activity, and the level of access to the content of the proposed lecture material may change. One of the main skills of a teacher is to tell complex things in an understandable, simple, coherent way, that is, it is a vivid manifestation of the culture of pedagogical communication and public speaking skills of a higher education teacher.

CONCLUSION

the formation of effective speech self-expression, the establishment and maintenance of a communicative balance in the audience, the creation and maintenance of trust, psychological comfort, and an atmosphere of open and equal cooperation are important components of the culture of pedagogical communication among teachers of higher educational institutions.

Key words: communication, communication process, communication culture, interpersonal relations, speech activity, communicative communication, communicative environment. For citation: Zulfizarkhon M. Mamajonova (2025) ‘The development of interpersonal

relations in the educational processes of higher education institutions’, Inter education

& global study, (1), pp. 472–479. (In Uzbek).

Oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak mutaxassisni tayyorlash samaradorligi talaba va o‘qituvchi o‘rtasidagi munosabatlar qanday rivojlanishiga bog‘liq. Uzoq yillardan, hozirgi kungacha ilg‘or pedagogik amaliyot o‘quv jarayonini shaxslararo munosabatlar darajasiga olib chiqdi, ya’ni u pedagogik o‘zaro ta’sirga, o‘quv jarayonining barcha ishtirokchilari uchun shaxsiy rivojlanish manbai sifatida qaralmoqda. Buning uchun mutaxassispedagogning kasbiy mahorati, pedagogik muloqot madaniyatiga ega bo‘lishi va insoniyat madaniyat darajasining yuqoriligi, fikrlarini idel darajada o‘z talabalariga yetkaza olishi bilan belgilanmoqda.

Ma’lumki, madaniyat inson rivojlanishining ko‘rsatkichidir. Bu shaxsni shakllantiruvchi, odamni ijtimoiy faol, professional darajada yetuk va maqsadga muvofiq yo‘naltiruvchi masala hisoblanadi. Madaniyat ta’limni quyidagicha tavsiflaydi: inson bilimlarining kengligi va chuqurligi, uning tarbiyasi, o‘z fikrlarini aniq ifoda etish, diqqat bilan tinglash, to‘g‘ri xulosalar chiqarish va o‘zini munosib tutish qobiliyati hisoblanadi.

Inson madaniyatining namoyon bo‘lishi uning muloqot qilish qobiliyati bilan bog‘liq. Muloqotda xulq-atvor va harakatlarning o‘zaro tushunilishi va izchilligiga erishiladi, hamda mehnat va bilish sub’ekti sifatida shaxsning shaxsiy xususiyatlari shakllanadi va rivojlanish bosqichiga olib chiqadi.

Muloqot nafaqat umumiy jamoaviy faoliyatni belgilaydi, balki oliy ma’lumot olish uchun ariza beruvchining shaxsini shakllantirishda muhim omil, uni tarbiyalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi, ya’ni kasbiy faoliyat uchun bilim va ko‘nikmalar abituriyentlarning dunyoqarashini kengaytirishga, aql-idrokini rivojlantirishga, ijobiy insoniy fazilatlarni shakllantirishga yordam beradi. Muloqot pedagogik faoliyatning ajralmas elementi bo‘lib, u o‘quv va tarbiyaviy ishlarning maqsadlariga erishishni imkoniyatini oshiradi. Ta’lim jarayoniga innovatsiyalarni kiritish o‘qituvchidan muloqotning turli jihatlari bilan bog‘liq nazariy bilimlar to‘plamiga ega bo‘lishni va o‘quv intizomi doirasida samarali maqsadli o‘zaro ta’sirni ta’minlaydigan maxsus texnologiyalarga ega bo‘lishni talab qiladi.

Kommunikativ ta’lim sohasi, bir tomondan, haqiqatni bilish va tanishtirish vositasidir, boshqa tomondan, ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilari o‘rtasidagi ijtimoiy-madaniy qadriyatlar, ideallar, me’yorlar haqidagi muloqotning mohiyati deya olamiz.

Ta’lim sohasidagi barcha aloqa shakllarining murakkablashishi, ta’lim ma’lumotlari hajmining ko‘payishi, zamonaviy ijtimoiy-madaniy vaziyatda uning manbalari va tashuvchilarining xilma-xilligi tufayli pedagogik aloqa madaniyatini rivojlantirish oliy ta’lim muassasasi o‘qituvchisi uchun ustuvor vazifa ekanligi ayon bo‘ladi.

Oliy o‘quv yurtlarida pedagogik muloqot amaliyoti nafaqat “o‘qituvchi-talaba” tizimidagi aloqalarni mustahkamlashni, balki ushbu aloqalar sifatini ularning ochiqligi va axborot tarkibiga qarab o‘zgartirishni ham talab qiladi. Va quyidagicha ba’zi jihatlarga e’tibor qaratilishi talab etilishi mumkin:

o‘qituvchining o‘z fikrlarini baland va aniq ifoda etishi, to‘g‘ri gapirish qobiliyati, nafaqat nutqi bilan e’tiborni jalb qilish, balki talabalarga faol ta’sir o‘tkazish, ularni o‘z nuqtai nazarining to‘g‘riligiga mohirona ishontirish, munozarani to‘g‘ri olib borish qobiliyati uning professionalligi va kommunikativ madaniyatining o‘ziga xos xususiyati;

o‘qituvchilik kasbida notiqlik mahorati talabalar bilan maqbul shaxslararo va ishbilarmonlik munosabatlarini yaratish, nizolarning yo‘qligi va shaxsiy qoniqishni belgilaydigan yetakchi kasbiy xususiyatdir. Pedagogik muloqotni to‘g‘ri amalga oshirish, talabalar bilan yetarli darajada aloqa o‘rnatish va ularni boshqarish qobiliyati o‘qituvchining eng muhim kasbiy qobiliyati;

notiqlik mahorati o‘qituvchining nutiqlikdagi me’yorlar va qoidalarni bilishini, ularni nutqning o‘zaro ta’siri jarayonida qo‘llash qobiliyatini, shu bilan o‘quvchilarni o‘qitish va tarbiyalash maqsadlarini amalga oshirishni o‘z ichiga oladi. Uning asosiy tarkibiy qismlari pedagogik aloqa holatini loyihalash, xabardor qilish, rejalashtirish va ijodiy ishlab chiqarish, notiqlikda aks ettirishni amalga oshirish qobiliyatidir.

Oliy o‘quv yurtlarida o‘quv ishlarida shaxsning roli borasidagi ishlar I.Vinter, I.Zyazyun, I.Podlasius, V.Slastenin, E.Klimov, M.Xarlamov va boshqalar tomonidan o‘rganilgan. Ushbu tadqiqotlarda notiqlikning turli nuqtai nazarlarini birlashtirgan asosiy g‘oyalar shundan iboratki, oliy o‘quv yurti o‘qituvchisi o‘zining kasbiy faoliyati mazmuniga ko‘ra bir qator (olim, o‘qituvchi-amaliyotchi, o‘qituvchi, psixolog bo‘lish, ta’lim, ilmiy va pedagogik aloqa texnikasini o‘zlashtirish kabi) universal fazilatlarga ega bo‘lishi kerak bo‘lgan shaxsdir[2, 1, 6].

Zamonaviy notiqlik ta’limining dolzarb muammosi V. Gannushkina, B. Bobulova, L. Kravets, A. Mixalskaya, L. Matsko, N. Romanovskiy va boshqalar tomonidan o‘rganilgan [8, 5, 7].

Psixologik va pedagogik adabiyotlarni o‘rganish asosida o‘qituvchining notiqlik ko‘nikmalarini to‘ldiradigan quyidagi ko‘nikmalar va aqliy qobiliyatlarni ajratish mumkin:

birinchi ko‘nikma, kommunikativ yoki lingvistik — bu o‘z fikrlarini aniq ifoda etish qobiliyati, ishontirish, bahslashish, dalillarni yaratish qobiliyati, hukm chiqarish, bayonotlarni tahlil qilish, mantiqiy, tushunarli va qiziqarli gapirish qobiliyati kiradi;

ikkinchi ko‘nikma, idrok — bu talabaning tashqi xususiyatlarini idrok etish, ularni shaxsiy xususiyatlari bilan bog‘lash, shu asosda talabaning xatti-harakatlarini talqin qilish va bashorat qilish qobiliyati. Eshitilgan narsalarni tinglash va bilish qobiliyati (ma’lumotni to‘g‘ri talqin qilish, shu jumladan og‘zaki bo‘lmagan, subtekstlarni tushunish va boshqalar), o‘quvchilarning his-tuyg‘ulari va kayfiyatini tushunish qobiliyati (xushmuomalalik, hamdardlik qobiliyati), tahlil qilish qobiliyati (aks ettirish qobiliyati);

uchinchi ko‘nikma, aloqa jarayonida o‘zaro ta’sir o‘tkazish qobiliyati (interaktiv) — bu muloqotni tashkil qilish, suhbat, munozara, munozara, savol berish, o‘zini boshqarish qobiliyati, ziddiyatli vaziyatlarda muloqot qilish qobiliyati, muloqot jarayonida o‘z xattiharakatlarini boshqarish qobiliyati.

Pedagogik aloqa — bu o‘qituvchining ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilari bilan kasbiy aloqasi bo‘lib, u ta’lim va kasbiy tayyorgarlikning maqsad va vazifalarini amalga oshirish uchun maqbul shart-sharoitlarni yaratishga qaratiladi. Pedagogik muloqot madaniyati esa, shaxsning umumiy madaniyatini, psixologik va pedagogik bilimlarini, ko‘nikma va malakalarini, tegishli hissiy munosabatini va o‘qituvchining samarali faoliyatiga e‘tiborini o‘z ichiga oladi.

Pedagogik muloqotning quyidagi bosqichlarini ajratib ko‘rsatish mumkin: kelajakdagi muloqotni modellashtirish; o‘zaro ta’sirning boshlanishi; ta’sir qilish usullarini tuzatish va aniqlashtirish, og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan muloqot; muloqotni boshqarish va tuzatish; amalga oshirilgan muloqot tizimini tahlil qilish; kelajakdagi faoliyatni modellashtirish.

Pedagogik muloqot mazmunini tavsiflab, V.A. Kan-Kalik ta'kidlaydi: “kasbiy pedagogik muloqot - bu o‘qituvchi va abituriyentlarning organik ijtimoiy-psixologik o‘zaro munosabatlari tizimi (texnikasi va ko‘nikmalari), uning mazmuni ma’lumot almashish, tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish, kommunikativ vositalardan foydalangan holda munosabatlarni tashkil etishi bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, o‘qituvchi ushbu jarayonning faollashtiruvchisi, uni tashkil qiluvchisi va boshqarishuvchisi sifatida ishlaydi”[4].

Pedagogik muloqotda yuqori ma’lumotli o‘qituvchilarga yumshoq ko‘nikmalarni egallash zarurati alohida ahamiyatga ega. Muloqot qilish, taqdim etish, o‘zini ko‘rsatish, iltimos, hamfikrlar guruhini shakllantirish kabi yumshoq ko‘nikmalar har doim professional o‘qituvchining eng muhim sifati bo‘lib kelgan. T.A. Yarkov va I.I. Cherkasova haqli ravishda ta’kidlashlaricha, o‘qituvchilik kasbi ommaviy bo‘lganligi sababli, quyidagilar muhim xususiyatlarni qamrab olishidir: o‘zini namoyon qilish qobiliyatlari; o‘quv jarayonining barcha ishtirokchilari bilan munosabatlarni o‘rnatish qobiliyati; ijodiy muammolarni hal qilish qobiliyati va tayyorligi; yetakchilik fazilatlarini namoyon etish qobiliyati.

Yumshoq ko‘nikmalarga yaxshi og‘zaki va yozma muloqot qobiliyatlari, boshqalarga hamdardlik va qo‘llab-quvvatlash qobiliyati kiradi; hamkorlik qilish va o‘zaro ta’sir qilish qobiliyati; muammolarni hal qilishga tayyorlik va nizolarni hal qilish ko‘nikmalari. Bundan tashqari, yumshoq ko‘nikmalar ko‘pincha odamlar ko‘nikmalari yoki shaxslararo ko‘nikmalar deb ataladi.

Yumshoq ko‘nikmalarning 4 turi mavjud:

Ijtimoiy kompetentsiyalar: muloqot qobiliyatlari, hissiy intellekt (boshqa odamlarning his-tuyg'ulari va motivlarini farqlash qobiliyati), tanqidni moslashuvchanlik va qabul qilish, ommaviy nutq.

Yetakchilik kompetentsiyalari: mas’uliyat, murabbiylik, qaror qabul qilish, jamoani shakllantirish, nizolarni hal qilish qobiliyati.

Intellektual kompetentsiyalar: analitik aql, muammoni ko‘rish va hal qilish qobiliyati, o‘rganish qobiliyati, ijodkorlik.

Kuchli irodali kompetentsiyalar: natijalarga e'tibor qaratish, vaqtni boshqarish, stressga chidamlilik, muntazam ishlashga tayyorlik.

L.A. Vvedenskayaga ko‘ra nutq madaniyati “ma’lum bir aloqa sharoitida belgilangan aloqa vazifalariga erishishda zarur ta’sirni ta'minlashga imkon beradigan lingvistik vositalarni tanlash va tashkil etish amalga oshiriladigan adabiy til me’yorlariga og‘zaki va yozma shakllarda egalik qilish” deb tushuniladi.

O‘qituvchining nutq madaniyatini o‘ziga xos doimiy deb hisoblash mumkin emas, uni yildan-yilga yaxshilash kerak. Talabaning ongiga bevosita ta’sir ko'rsatadigan, estetik imtiyozlarni tarbiyalaydigan, umumiy va kasbiy madaniyatni shakllantiradigan asosiy omillarni ajratib ko‘rsatish kerak [3].

Biroq, professional kommunikativ o‘zaro ta’sirning har bir harakati nostandart nutq ijodkorligini talab qiladi, chunki u ko‘plab holatlarni-aloqa vaziyatlarini, aloqa sherigining individualligini, uning hissiy holatini, sheriklar o‘rtasida shakllangan munosabatlarning tabiatini hisobga olgan holda qurilgan.

Muloqot jarayonida o‘qituvchi muloqot sherigidan olingan — og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan fikr-mulohazalar bilan bog‘liq holda o‘z xatti-harakatlarini doimiy ravishda tuzatishga muhtoj. Har qanday shaxsning, hatto undan ham ko‘proq oliy o‘quv yurti o‘qituvchisining xulq-atvor madaniyatining muhim xususiyatlari bu aloqalarni o‘rnatish va saqlash uchun mo‘ljallangan milliy o‘ziga xos belgilar, barqaror muloqot shakllari tizimidan foydalanishdir. Muloqot jarayonida o‘qituvchi oliy ma’lumot olish uchun talabalarning nutq faoliyatini rag‘batlantiradigan tegishli kommunikativ muhitni yaratishga chaqiriladi.

Yuqorida aytilganlarning barchasi o‘qituvchining pedagogik muloqot madaniyatini rivojlantirish zarurligi haqida gapirishga imkon berdi. O‘qituvchi talabalarda nafaqat ma’lum bir fan bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarni, balki so‘zni, nutq faoliyatining barcha turlarini, muloqot va xulq-atvor madaniyatini o‘zlashtirish qobiliyatini rivojlantiradi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Batsevich, F.S. (2009). Fundamentals of Communicative Linguistics: textbook.

Publishing Center “Academy”. 2. Bielikova O., Dytiuk S., Krech T. (2019) Special Moments in Ukrainian and Foreign

Students Perception of a Lecturer’s Personality. International Journal of Education and

Science (IJES), (2), No. 1, 14–21. 3. Dityuk, S.O., Krech, T.V. (2017). Pedagogy of the higher education: textbook.

Publishing Center Ivanchenko I.C. 4. Kan-Kalik, V.A. (1978). Teacher about pedagogical communication: a book for the

teacher. Education. 5. Ortinskiy, V.L. (2009). Pedagogy of the Higher School. Center for Educational

Literature. 6. Slastenin, V., Isaev I., Mischenko, A., Shiyanov, E. (2015). Pedagogy: Textbook for

stud. School — Press. 7. Zaretskaya, E.N. (2002). Rhetoric. Theory and practice of language communication.

Business. 8. Zimnya, I.A. (2009). Pedagogical psychology: uch. allowance. LOGOS.