O‘QUVCHILARGA AXLOQIY ESTETIK TARBIYA BERISHDA NOTIQLIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH

PEDAGOGIKA FANLAR

BO‘YICHA MAQOLALAR

TO‘PLAMI - III

HILTON TASHKENT CITY 15 DEKABR 2022

GLOBAL DUNYODA ILM-FAN VA TA’LIMDAGI INNOVATSION

RIVOJLANISHNING ZAMONAVIY TRENDLARI

PEDAGOGIKA FANLARI BO‘YICHA

MAQOLALAR TO‘PLAMI - III

Toshkent

«STARS International University»

MUNDARIJA

Abdisamatova Mohinur Abdijalilovna. Sharafli kasb bo‘lgan o‘qituvchilik kasbining tarixiga bir nazar............................................................................................................................................................ 9-11 Abdujabborov Sardor Saidrasul o‘g‘li, Rahmatullayeva Anora Qayrullayevna Biologiya fanini o‘qitishda qo‘llaniladigan interaktiv metodlar. ............................................................12-15 Abdurazaqov Fazliddin Abdunayevich. O‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda notiqlik madaniyatini shakllantirish mexanizmlarini takomillashtirish ..............................................16-22 Abduvaliyev A.A. Rahimjanov М.N., Turkiston xalqinig milliy qahramoni (Mahmudxo‘ja Behbudıyning hayoti va ijodi). ............................................................................................23-28 Akramova Zuxra. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurlarini shakllantirishda mantiqiy topshiriqlarning o‘rni..........................................................................................29-32 Aldashova Dinara, Jalilova Nozliya, Shodiev E.T., Farzand hayotida otaning o‘rni.............. 33-34 Alibekov Sayfulla Abdug‘aniyevich Bagbekova Laylo Kadirbergenovna. The role of independent education in the educational system ..........................................................35-37 Saydaliyev S.S. Tasviriy san’atni o‘qitishda perspektivaga oid qonuniyatlardan samarali tarzida foydalanish ...........................................................................................38-44 Allayarova Soliha Narzulloyevna. Talabalarni ilmiy tadqiqot faoliyatiga jalb etishda professor-o‘qituvchi pedagogik mahoratining ahamiyati ..........................................45-50 Amonova Aziza Saydulloyevna. Pisa tadqiqotida matematik savodxonlik bo‘yicha topshiriqlarning boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ahamiyati .....................................51-53 Arakulov Gayrat Tulkinovich. Pedagogik va psixologik mashg‘ulotlar maktabgacha yoshdagi bolalarda muhim fenomen sifatida............................................................... 54-56 Asqarova B.S., Rahimjanov M.N., Ayol – millat ko‘zgusi ...................................................................... 57-64 Asqarova S. Musiqa madaniyati darslarida bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlash usullari................................................................................................................................................. 65-68 Atayeva Dilfuza Pulatovna, O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichida jamiyat sohalaridagi innovatsiyalar va ularda xotin-qizlar ulushining ortib borishi. ................ 69-73 Axadova K.S., Raqamlashtirish davrida informatika va matematik modellashtirish bo‘lajak muhandislarning kasbiy faoliyati uchun asos sifatida ..........................74-77 Axmadjonova Yorqinoy Tojimurodovna, Axmadjonova Umida Tojimurodovna, Xalqaro tadqiqotlar – O‘zbekiston ta’lim sifatini oshirish omili ..........................................................78-80 Axmedov Murodjon. Global dunyoda ilm-fan va ta’limdagi rivojlanishda ajdodlar merosini o‘rganish zarurati .................................................................................................................81-83 Ахмеdov Аbduraxmon, Xudoyberganov Sardorbek, Yurkevich Nataliya. “Energiya tejovchi transformatorlar” mavzusini o‘tishda interfaol usullarni qo‘llash ..............84-89 Axmedov Muxomod-Umar Baxridinovich, Darsdan tashqari mashg‘ulotlarda o‘quvchilarning ijodiy faoliyatini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ........................90-95 Ахметова Клара Ирисматовна. Самостоятельная работа студентов как ключевой элемент организации учебного процесса в вузе .....................................................96-100 Ахмедoв Абдурахмон,Xудойберганов Сардорбек, Юркевич Наталия. Савчук Галина, Создание интерактивных образовательных технологий на тему «трансформаторы» дисциплины «электротехника и электроника» .................101-105 Аракулов Гайрат Тулкинович. Факторы, влияющие на формирование агрессии у подростков .................................................................................................................................. 106-109 Begjanova Aydana Nuratdinovna. O‘quv faoliyatida hissiy zo‘riqishlar va ularning psixologik tavsifi ................................................................................................................................... 110-113

Bekbauliev Azamat, Bekbauliev Salamat Ziyadullaeva Shokhida,

Digital portfolio as means of student’s creative activity when organizing

independent-project work.................................................................................................................................. 114-116

Bektayeva Xuriyat Ortig‘aliyevna, O‘quvchi - talabalar tibbiy savodxonligini

shakllantirish pedagogik muammo sifatida ................................................................................................117-122

Berdimurodova Xumora Abdunazar qizi; Tursunova Olmos Fayziyevna,

Yoshlar yuridik psixologiyasini yuksaltirishda inson huquqlari umumjahon

deklaratsiyasining ahamiyati ............................................................................................................................123-126

Boyturayeva Rushona Alisherovna, Saidova Markhabo Habibullo qizi,

O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi ......127-133

Burxanova Shaxzoda, Burxonov Sherzod, Kulanov Ikrom, Raqamli ta’lim muhitida

bo‘lajak muhandislarning kasbiy kompetensiyalarini takomillashtirish....................................... 134-137

Burxonova .D. Ta’lim qoidalari. ...................................................................................................................... 138-142

Багбекова Лайло Кадирбергеновна. Роль самостоятельного

образования в системе образования ....................................................................................................143-145

Djuraboyeva Ziroat Raximberdiyevna, Pedagogika fani haqida umumiy tushuncha ........146-150

Donayeva Shaxnoza. Talabalarda refleksiyani shakllantirish omillari va

shart-sharoitlari ........................................................................................................................................................151-155

Джамалдинова Шахло Облобердиевна. Использование проблемной

технологии обучения в литературном образовании .................................................................... 156-161

Egamov Sh.F., Rahimjanov М.N., Mahmudxo‘ja Behbudiyning ta’lim sohasida

amalga oshirgan ishlari va ma’rifatparvarlik faoliyati .......................................................................... 162-166

Ergasheva Muxlisa Abdullayevna, Kreativ shaxs xususiyatlari...................................................... 167-169

Erkinova Dilyayra Botirjon qizi Erkinova Sitora Botirjon qizi, Ta’lim bosqichlarida

xalq dostonlarini o‘rganishda samarali metodlardan foydalanish .................................................170-174

Erkinova Sitora Botirjon qizi, Sattarov Baxtiyar Katibjanovich.

Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining malakasini oshirishga innovatsion yondashuv .................175-177

Эшонкулов Азамат. Ахмедова Зилола. Вопросы развития

информатизации образовательных технологий .............................................................................178-182

Eshboyeva Surayyo Qaxramon qizi, Boshlang‘ich ta’limda kreativ yondashuv

asosida ekologiyaga oid tushunchalarni shakllantirish ....................................................................... 183-189

Farxodova Durdona Mansur qiz. Boshlang'ich sinf o‘quvchilarida nafosat

tarbiyasini shakllantirishning o'ziga xos xususiyatlari..........................................................................190-193

Файзиева Зумрад. Инновационный подход к изучению массовой

литературы в высших учебных заведениях ......................................................................................194-197

G‘o‘chchiyeva Rokhilabonu Abdurakhmon qizi, Nazarova Gulbakhor Azimjon qizi,

Using interactive methods in the classroom ......................................................................................... 198-200

Hukumov O.H., Rahimjanov М.N., Mahmudxo‘ja behbudiy va ta’lim tili ................................. 201-204

Ibragimova A.Sh. Инноватсионние методи и их исползование на

уроках литературного чтения ................................................................................................................. 205-206

Isakova Shokhida Ikramovna. Ilm-fan va ta’limda innovatsion rivojlanishning

zamonaviy trendlari .......................................................................................................................................... 207-209

Ilhomjonova Munisa Zohidjonovna, Yoqubova Nigora Nizomiddinovna

Uzbek family ............................................................................................................................................................ 210-212

Ilmurоdova Feruza Shоkirоvna. The foundation of the era of awakening in

central asia: alchemy, succession, and historicism ................................................................................213-216

Isaxanova Mohidil Erkinovna. Shaxs tarbiyasiga ta’sir etuvchi omillar.......................................217-221

Ismoilova Mashhura Eshmamat qizi, Yoshlar uchinchi renessans drayverlari

bo‘la oladimi? .........................................................................................................................................................222-223 Jabbarov Izzat Axmedjon o‘g‘li. Challenges in teaching and learning creative writing for mixed-ability group learners of english ............................................................................ 224-227 Jabbarov Rustam Ravshanovich, Zamonaviy tasviriy san’atda qalamtasvirning o‘rni qanchalik muhim.................................................................................................... 228-232 Jumaboyev Nabi Pardaboyevich. Sharq mutafakkirlari merosidan foydalanishning pedagogik sifatlari ........................................................................................................... 233-236 Jumaboyeva Mahliyo Xudaybergan qizi. “O‘qituvchilarning hissiy charchash sindromi” – o‘qituvchilarning hissiy charchashining oldini olish ...................................................237-240 Jurayeva Nasiba Mardiyevna, Axmadjonova Umida Tojimurodovna. Fizika fanini o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish ............................................241-243 Kadirova Gulchexra Muminovna, Ergasheva Maxbuba Xotambekovna. Milliy ta’limni tizimli modernizatsiyalash ..................................................................................................244-248 Karimova Mukarramxon Halimovna, Zamonaviy o‘qitish usullarining psixologik asoslari...............................................................................................................................................249-253 Karimova Munira. Loyihaga asoslangan ta’lim: yutuq va samaradorlik ...................................254-256 Karshiboyeva Dilfuza Burlievna. Educating young teachers in sense of mental view as an example of teaching foreign languages ........................................................................... 257-258 Khamidova Idodakhon. Speech units as an educational subject ............................................... 259-262 Khaitov Bekzod Shukhratovich. Creating an electronic educational environment in educational institutions in conditions of digitalization of education ....................................263-266 Khodieva Sh.A. How authentic materials are important for improving students’ communicative competence ......................................................................................................267-271 Khodiyeva Shakhnoza Abdullayevna. The innovative pedagogical technology spaces in learning the english language ...................................................................................................272-275 Khodiyeva Shakhnoza Abdullayevna. Integrating pragmatic competence to english language classes ................................................................................................................................. 276-279 Kucharov Sardorbek Akmalovich. Texnologik ta’limda zamonaviy o‘qitish metodlaridan foydalanish ...............................................................................................................................280-284 Кабилжанова Насиба Комил кизи Халдаров Хикматулла Ахматович. Исследование безопасности процесса обучения в приобретении знаний с помощью эргономики ............................................................................................................... 285-289 Каримова Мадина Хожикабаровна, Халдаров Хикматулла Ахматович Моделирование процесса образования в приобретении знаний методом группового учета аргументов .............................................................................................290-293 Касимова Гулбаданбегим Бобир кизи. Особенности мотивации учебной деятельности учащихся в общеобразовательной школе ..................................................................................................................294-295 Madaminov N. Musiqa darslarida qo‘llaniladigan interfaol metodlarning mohiyati ...................................................................................................................................................................296-298 Madgafurova Dilfuza Oxunovna. Oila va sog‘lom avlod tarbiyasi .............................................299-303 Mamadaliyeva M.M. Raximjanov M.N. Vatanga ehtirom va sadoqat ifodasi .......................304-306 Mamadiyeva N.X., Ta’limda ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitishda zamonaviy texnologiyalar va didaktik vositalardan foydalanish ............................................................................ 307-311 Mamatqulova Maftuna Hayitmuqod qizi, Almamatova Shahnoza. Ilmga baxshida umr.............................................................................................................................................. 312-314 Mamatqulova Ozoda Xikmat qizi. Xo‘jayev Munis Otaboyevich. Talabalarda g‘oyaviy-mafkuraviy kompetentlikni rivojlantirish muammosining falsafiy-pedagogik adabiyotlarda o‘rganilishi ........................................................................................315-320 Mamayusupova Iroda Hamidovna, Dunyo globallashuv jarayoni va O‘zbekiston yoshlarining ijtimoiy tarmoqlardagi muammo va imkoniyatlari .....................................................321-325

Annotatsiya: Barchamizga ma’lumki, o‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda

notiqlikning o‘rni katta. Bunda so‘zga chiqayotgan kishi nutqining tuzilishini ko‘rib chiqish

va buning uchun nutq mazmunini ishlab chiqishda rioya qilinishi kerak bo‘lgan asosiy qoi-

dalarni bilish muhim rol o‘ynaydi. Bu haqida ko‘plab olimlarimiz o‘rganish olib borib, sama-

rali natijalarga erishgan. Mazkur maqolada ushbu fikrlar haqida so‘z borib, o‘quvchilarning

nutq madaniyatini shakllantirish orqali estetik tarbiyani rivojlantirish maqolaning asosiy

maqsadidir.

Kalit so‘zlar: nutq, notiqlik, ritorika, voizlik, jamiyat, estetik go‘zallik, chiroyli so‘zlash,

madaniyat, qobiliyat, gramatika, poetika, leksikografiya, matnshunoslik, stilistika.

Кириш. Ўзбекистон Республикасида бўлаётган янги туб янгиланишлар,

учунчи ренесанс давридаги ўзгаришлар таълим тизимида ҳам янги ислоҳот-

ларни талаб этмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев-

нинг 2020-йил 24-январдаги Олий Мажлисга Мурожаатномасида: “Миллий

тикланишдан - миллий юксалиш” деган дастурий ғоя ёшларни Она юртга са-

доқат руҳида тарбиялаш, уларда ташаббускорлик, фидойилик, ахлоқий фази-

латларни шакллантириш - ўта шарафли вазифа эканлигини таъкидлаган1

Мазкур масалалардан келиб чиқадиган бўлсак, ҳар бир киши жамиятдаги ўз-

гаришлар, янгиланишлар ҳақида фикр билдириши ҳамда мазкур жараёнда бе-

восита иштирокчи сифатида қатнашиши мумкин. Хусусан, ёшларга ахлоқий-э-

стетик тарбия беришда ушбу жиҳатларга алоҳида эътибор беришимиз лозим.

Шу билан бирга учрашувларда, катта-кичик тадбирларда, оммавий ахборот

воситаларида нутқ сўзлаш кундалик вазифаларимиз сирасига кирмоқда. Бун-

да эса кишига нотиқлик борасидаги билим ва қобилият ёрдам беради.

Маълумки, нотиқнинг вазифаси ҳеч қачон маълум миқдордаги маълумотни

тақдим этиш билан чекланмайди. Нотиқ қоида тариқасида ўз нуқтаи назари-

ни ҳимоя қилишга, уни ҳақ эканлигига ишонтиришга ва ҳоказоларга мажбур

1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2020 йил 24 январдаги Олий Мажлисга

Мурожаатномаси.

FAZLIDDIN ABDUNAYEVICH

ABDURAZAQOV

Denov tadbirkorlik va

pedagogika instituti

doktaranti. @manzil:

termiz_region@mail.ru

O‘QUVCHILARGA AXLOQIY-

TAKOMILLASHTIRISH

бўлади. Бу нотиқнинг асосий иш вазифалари сирасига киради1

. Шу ўринда нотиқликнинг келиб чиқиши ва унга таърифларга эътиборни қаратсак.

Бунда жаҳондаги илғор давлатларнинг тажрибаларини умумлаштириш асосида ёшларда янгича ижтимоий маданиятни шакллантириш, тараққиёт тамойилларига асосланган йўлларини тўғри белгилаб олишга кўмаклашиш, ўтмиш хатоларини такрорламаслик, улардан зарур сабоқлар чиқариш мумкин бўлади. Шу нуқтаи назардан қарайдиган бўлсак, ўқувчиларда нотиқлик қобилиятини ривожлантириш жамиятимиз таълим тизимининг асосий бўғинларидан биридир. Уларни янада такомиллаштириш, кенгайтириш ва самарадорлигини ошириш ҳам шу куннинг долзарб масалаларидан бири.

Асосий қисм. Дарсликлардан маълумки, риторика атамаси юнон тилидан келиб чиққан бўлиб, унинг синонимлари қадимги нотиқлик атамаси (лотинча оратория) ва нотиқлик сўзларидир. Бу тушунчаларнинг барчаси нимани англатади? Нотиқлик деганда, энг аввало, нотиқлик маҳоратининг юксак даражаси, нотиқликнинг сифат хусусияти, жонли сўзни моҳирлик билан эгаллаш тушунилади. Қолаверса, нотиқлик - бу тингловчиларга керакли таъсир кўрсатиш учун нутқни қуриш ва омма олдида айтиш санъати2 .

Нотиқликнинг худди шундай талқини қадимги даврларда ҳам қабул қилинган. Масалан, Аристотель риторикани “Ҳар қандай мавзу бўйича ишонтиришнинг мумкин бўлган усулларини топиш қобилияти” 3 деб таърифлаган. Кайковус эса нотиқлик ҳақида ўз асарларида фикр билдириб, “Барча қобилиятлар ичида энг яхшиси нутқ қобилиятидир”,4 деганда ҳақ эди ва буни биз глобаллашув даврида аниқ тушуниб турибмиз.

Нотиқлик ҳақида гап кетар экан биз Ғарб олимларининг фикрларини ҳам эслаб ўтсак. Жумладан, Блез Паскал шундай деб ёзган эди: “Нотиқлик - бу фикрнинг гўзал тасвиридир, агар сўзловчи фикрни ифодалаб, унга бир нечта сатрлар қўшса, у портрет эмас, балки расм яратади”5 .

Ломоносов ўзининг “Нотиқлик бўйича қисқача қўлланма” асарида шундай ёзади: “Нотиқлик - ҳар қандай масала юзасидан нотиқ гапириш ва шу орқали бошқаларни бу ҳақда ўз фикрига мойил қилиш санъатидир”6

М.Сперанский “Олий нотиқлик қоидалари” асарида “Нотиқлик қалбларни ларзага соладиган, уларга эҳтиросларни тўкиш, уларга ўз тушунчаларининг қиёфасини етказиш инъомидир7

” деб таъкидлайди.

Нотиқлик тарихан шаклланган нотиқлик фани ва нотиқлик асосларини белгилаб берувчи академик фан деб ҳам аталади. Тизимли ўқитишнинг предмети сифатида нотиқлик бошқа филология фанларидан олдин ривожланган. Граматика, поэтика, лексикография, матншунослик, адабиёт тарихи, стилистика риторикадан кечроқ вужудга келган ва вақт ўтиши билан риторикани ўрганиш учун ёрдамчи ёки тайёргарлик предмети сифатида ривожланган 8 .

1 Орипов К., Обидова М. Ифодали ўқиш Т: Ўқитувчи 1994.

2 Жумаев Н. Истиқлол ва она тилимиз. Тошкент: “Шарқ”. 1998.

3 Жумаев Н. Истиқлол ва она тилимиз. Тошкент: “Шарқ”. 1998.

4 Кайкавус. Қобуснома (нашрга тайёрловчилар С.Долимов, У.Долимовлар) Т: “Истиқлол” ноширлик маркази. 1994.

5 Орипов К., Обидова М. Ифодали ўқиш Т: Ўқитувчи 1994.

6 Махмудов Н. Ўқитувчи нутқ маданияти. Т: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси, 2009

7 Сперанский М. Олий нотиқлик қоидалари. М., 1995.

8 Аннушкин В.А. Первая русская риторика. М., 1999.

Нотиқлик - шеър ёки драматургия каби оғзаки ижоднинг бир тури ҳисо-

блансада, маърузачидан тингловчиларга узатиладиган юқори эмоционаллик,

битта ва кўп тингловчиларга таъсир ўтказиш қобилияти, санъат асаридек ҳа-

ракат қиладиган нутқ, ижро гўзаллигини тушунамиз.

Нотиқлик - оммавий нутқнинг мураккаб интеллектуал ва ҳиссий ижоди, ин-

сон фаолиятининг алоҳида тури ҳам ҳисобланади. Ҳақиқий нотиқни илҳом,

тасаввур ва фантазиясиз тасаввур қилиб бўлмайди. Тингловчиларни илҳом-

лантириш учун эса эстетик тамойиллар ҳиссиётларга сингдирилиши керак.

Масалан: кийимда гўзал кўриниш, сўзнинг оҳангдорлиги, товушлар ва умуман

нутқида, қалбларни ҳаяжонга солиш ва бошқалар ушбулар қаторига киради.

Бадиий ўқиш ва оммавий нутқ нутқ маҳорати қонунларига, жумладан ун-

довлар, имо-ишоралар, мимикалар, пантомима ва бошқаларга мувофиқ қури-

лади. Ва, албатта, нутқ техникаси қонунларига ҳам. Бадиий ўқиш ва нотиқлик

бир-бирини тўлдиради. Айнан ўқувчилар маърузачиларга айланади.

Нотиқликнинг яна бир тури борки, бу турни сиз тез-тез эшитасиз. Бу табиий

нотиқлик санъатидир. Табиий нотиқлик қобилиятининг кўринишлари кунда-

лик ҳаётда тез-тез учрайди. Вазиятни тасаввур қилинг: бир киши унга таҳдид

солаётган хавфни кўрмай, йўл бўйлаб кетмоқда, иккинчиси эса овозини кўта-

риб, бу ҳақда огоҳлантиради. Табиий нотиқлик мисолларини одамлар баланд

овозда ва ҳиссиёт билан мулоқот қиладиган, деярли бир-бирига (“кўчанинг

нариги”) бақирадиган қишлоқларида ёки ҳамма ўз маҳсулоти ҳақида нимадир

айтадиган бозорда топиш мумкин. Нотиқликнинг бундай кўринишлари махсус

тайёргарликни талаб қилмайди. Бундай ҳолларда овоз табиий равишда, ҳис-

сиётлар ва тегишли ҳолатлар таъсирида кўтарилади.

Нотиқлик нутқини бошқа нутқ турларидан ажратиб турадиган бир қанча

асосий сифатлар мавжуд1

. Маърузачи одамларга нотиқ нутқи билан мурожаат

қилади. Бундай нутқ ҳар доим ташвиқот характерига эга. Бунинг учун маъру-

зачи ўз нутқининг мавзусидан илҳомланиб, унга ўз тингловчилари учун зарур

ва фойдали деб ҳисоблаган нарсаларни киритиши керак.

Нотиқлик нутқи кенг оммага қаратилган, нутқ мутахассиси (нотиқ) томони-

дан айтиладиган ва тингловчиларнинг хулқ-атворини, унинг қарашларини, эъ-

тиқодини, кайфиятини ва ҳоказоларни ўзгартиришга қаратилган таъсирчан,

ишонтирувчи нутқ деб аталади. Тингловчининг хулқ-атворини ўзгартириш

унинг ҳаётининг турли жабҳаларига тааллуқли бўлиши мумкин. Бунга мисол-

лар сифатида депутатга овоз беришга ишонтириш, уни тижорат фаолияти

соҳасида тўғри қарор қабул қилишга ишонтириш, уни маълум товарлар, маҳ-

сулотлар ва бошқаларни сотиб олишга ундаш кабилар киради. Ишонтириш

қобилияти ҳар доим жамият томонидан қадрланган. Сиёсат ва ижтимоий фа-

олият соҳасида нутқ мутахассисининг роли айниқса катта. Шу ўринда нутқни

ривожлантиришнинг барқарор, типик усуллари мавжудлигини таъкидлаб ўт-

моқчимиз. Ушбу усулларнинг комбинациясини қуйидаги 11та тавсия тўплами

сифатида умумлаштириш мумкин:

1. Маърузага тайёргарлик кўриш мажбурийдир.

2. Аввало, сиз ўзингизга савол бериш орқали нутқ мавзусини аниқ шакллан-

тиришингиз керак.

3. Нутқнинг мақсадини аниқланг.

1 Маҳмудов Н. Маърифат манзиллари. Тошкент, Маънавият, 1999.

4. Нутқнинг бошида нутқнинг асосий ғоясини, асосий тезисни дарҳол шакллантиринг.

5. Асосий фикрни аниқланг, уни алоҳида компонентларга ажратинг.

6. Таркибни тақдим этишнинг энг муҳим, фундаментал тезислардан бошланг.

7. Агар керак бўлса, ҳар бир тезис учун тегишли маълумотларни танланг.

8. Сизнинг фикрингиз нуфузли деб тан олинган шахсга ҳавола билан тасдиқланиши мумкин.

9. Айтилган фикрни мисоллар билан тасдиқласангиз, ишонарлироқ бўлади.

10. Фикрингизни тасдиқловчи далилларни тартибга солинг.

11. Бутун матннинг изчиллигини бир бутун сифатида баҳоланг.

Юқоридагилардан шуни айтиш мумкинки, ҳар бир нутқни тайёрлашнинг ўзига хос хусусиятлари бор, лекин бу нутқ матни устида ишлашнинг умумий тамойиллари йўқ дегани эмас.

Монолог - сунъий нутқ қурилишини диалогик нутқ билан солиштирганда жуда кичик ёки аниқроқ айтганда “майда” саналади. Демак, монологик нутқни ўзлаштириш ва қуриш алоҳида ҳаракатларни, қўшимча тайёргарликни талаб қилади. Монологик матн ҳар доим диалогга қараганда кўпроқ қийинчилик билан қабул қилинади. Нотиқлик монологик нутқ бўлганлиги сабабли, тингловчилар билан муваффақиятли ва доимий алоқада бўлиш учун нутққа диалог элементларини киритиш жуда муҳимдир1 (Эсланг, италиялик актёрнинг юзгача санашини бугун зал бирга санаганини ва ҳеч қачон юз сонига етиб келишни ҳохлашмаганлигини).

Аудиториядагилар билан муваффақиятли мулоқот қилиш имконини берадиган зарур коммуникатив ҳолатни шакллантириш қуйидагиларни англатади:

• Ўзингизни бегона нарсалар ҳақида ўйлашни таьқиқланг.

• Эътиборингизни тингловчиларга қаратинг.

• Яқиндан кузатиб боринг уларнинг реакциясини.

• Айни пайтда сизнинг чиқишингиз ва томошабинлар эътиборидан муҳимроқ ва мазмунли нарса йўқлигига ўзингизни ишонтиринг.

• Нутқ ҳаракатига барча жисмоний ва маънавий кучларни сарфлаш.

• Ҳужумкор иродали муносабатда бўлинг, томошабинларни орқангиздан бошқаринг ва томошабинлар томонидан бошқарилмасин.

• Омма олдида нутқ сўзлаш - бу мақсадингизга эришишингиз керак бўлган ниятингизни амалга ошириш билан боғлиқ профессионал ҳаракат эканлигини тушунинг.

Нотиқнинг ички ҳолати юз ифодаларида, мимикаларда, ташқи кўринишнинг табиатида, туришида, тана ҳаракатларида акс этади. Бундай маълумотлар тингловчилар томонидан онгсиз даражада ўқилади. Бундан келиб чиқадики, биринчи сўз айтилгунга қадар ҳам нутқингиз муваффақиятсиз бўлиши мумкин. Сиз тингловчилар олдига чиқа олмайсиз ва гаплаша олмайсиз, ўзингизни бўшаштирасиз, иродангиз заиф, бефарқлик, ташаббуссизлик. Буларнинг барчаси тингловчилар томонидан дарҳол сезилади (ҳатто у дастлаб тушунмаса ҳам) ва унинг реакцияси ноқулай, пассив бўлади. Шундай қилиб, нутққа тайёргарлик кўраётганингизда, мавзунинг ишончли асосли ривожланиши, унинг яхши маълумот билан таъминланиши ҳақида

1 Аннушкин В.А. Первая русская риторика. М., 1999.

ғамхўрлик қилишингиз керак. Нутқнинг нутқ дизайни тингловчилар билан

доимий алоқани таъминлаши ва таркибни тез ва ишончли ўзлаштиришга

ҳисса қўшиши керак.

Нутқнинг мантиқий томонлари анча чуқур ўрганилган ва ривожланган бў-

либ, улар билан махсус адабиётларда танишиш мумкин. Нутқ пайтида ёдда

тутиш ва ёдда тутиш керак бўлган баъзи амалий маслаҳатлар:

•Нутқингизда изчил бўлинг. Олдингисини тугатмагунингизча, нутқнинг кей-

инги бандига ўтманг. Айтилмаган нарсага қайта-қайта қайтиш жуда ноқулай

таассурот қолдиради.

•Нутқингизни охиригача шахсий ва иккинчи даражали қолдириб, энг муҳим

қоидалардан бошланг.

•Тақдимотингизда керак бўлмаган ва уларсиз қила оладиган нарсаларга

вақт сарфламанг.

•Ўзингизни такрорламанг. Агар айтилганларни такрорлаш зарур деб ҳисоб-

ласангиз, уни алоҳида айтинг. Бу қасддан такрорлаш эканлигини аниқ айтинг.

•Муҳокама қилинаётган масаладан узоқлашманг. Масаланинг моҳияти учун

аҳамияти кам бўлган бегона муаммолар, фактлар, маълумотлар, мисоллар ва

ҳоказолар билан чалғимаслик.

•Тақдимот охирида айтилганларни умумлаштиринг ва хулоса чиқаринг.

Нутқни тайёрлашда асосий мантиқий қонунларни ҳам ҳисобга олиш керак

бўлади.

1. Ўзига хослик қонуни. Фикрлаш жараёнида ҳар бир фикр ўзи билан бир

хил бўлиши керак. Бу қонун нутқда ҳар қандай мавзу, ҳодиса ҳақидаги фикр

неча марта ва қандай шаклда қайтарилмасин, маълум бир барқарор мазмунга

эга бўлишини талаб қилади.

2. Қарама-қаршилик қонуни. Бир-бирига мос келмайдиган иккита таклиф

бир вақтнинг ўзида тўғри бўлиши мумкин эмас: улардан камида биттаси

нотўғри.

3. Чиқарилган ўрта қонуни. Мулоҳаза ва унинг инкори бир вақтнинг ўзида

ҳам тўғри, ҳам ёлғон бўлиши мумкин эмас, улардан бири мажбурий равишда

тўғри, иккинчиси мажбурий равишда ёлғондир. Агар нутқда қандайдир по-

зиция гап шаклида шакллантирилса, кейин эса уни инкор этса, бу гаплардан

бири тўғри, иккинчиси ёлғон бўлади.

4. Етарли сабаб қонуни. Ҳар қандай фикр, агар у етарли асосга эга бўл-

са, ҳақиқат деб тан олинади. Бизнинг ҳукмларимиз, баёнотларимиз тўғри ёки

ёлғон бўлиши мумкинлиги сабабли, баёнотнинг ҳақиқатини тасдиқлаган ҳол-

да, бу ҳақиқатни асослаш керак.

Шуни ёдда тутиш керакки, нутқ мантиғи нутққа таъсир қилиш, ишонти-

ришда қўлланиладиган аргументация тизими деб аталадиган умумийроқ тех-

ник тизимнинг ажралмас қисмидир.

Маърузачининг тингловчиларга муносабати мутлақо самимий ва професси-

онал бўлиши керак. Яхши ният оғзаки хатти-ҳаракатларнинг турли хил кўри-

нишларида тажовузкорлик (таъбирлар, таҳдидлар, ҳақоратлар) ва демагогия

(ёлғон) каби шаклларининг мумкин эмаслигини англатади.

Нотиқнинг нутқи унинг касбий фаолияти бўлиб, у ўз ҳис-туйғуларини ва

муносабатларини унга бўйсундириб, ишнинг манфаатларидан келиб чиқиши

Нутқ янада ишончли, жозибали бўлиши тингловчилар билан яқинроқ алоқа ўрнатишга ёрдам беради1

. Бу кўп жиҳатдан визуал ва экспрессив воситаларнинг томошабинларнинг ҳис-туйғулари ва ҳиссиётлари оламига мурожаат қилиши билан боғлиқ. Можароли вазиятда тарози кўпинча томошабинларнинг ҳис-туйғулари ва ҳис-туйғуларини эгаллашга муваффақ бўлган киши фойдасига айланади. Шу ўринда нутқ маданияти ва нотиқлик ўртасидаги баъзи ўхшашликларни қиёсласак.

Нутқ маданияти ва нотиқликлар ўртасида баъзи ўхшашликлар:

● Нутқ маданияти кенг маънода абадий тил билан боғлиқ. Нотиқлик саъати эса сўзга чучанлик, жозибали овоз ва бошқалар.

● Нотиқлик - бу нутқнинг оғзаки шаклидир. Нотиқлик санъати - оғзаки нутқ санъатидир.

● Нутқ маданияти - соҳанинг мақсади, барчанинг орзуси, бутун халқнинг нутқини маданийлаштиради.

● Нотиқлик аниқ бир шахс.

● Нотиқлик ва нотиқлик санъати ҳақидаги фан анча қадимий тарихга эга, нутқ маданияти илмий муаммо ва илмий соҳа сифати ҳали ёш ва янгидир.

Тил ва нутқ эса қуйидагича қиёсланади:

1. Тил алоқа материали, нутқ алоқа шаклидир.

2. Тилни халқ яратади, нутқни эса ҳар бир шахс яратади.

3. Тилнинг ҳаёти узоқ халқ ҳаёти билан боғлиқдир; нутқнинг ҳаёти эса қисқа бўлиб, у айтилган пайтдагина мавжуддир.

4. Айрим шахснинг айни замонда бир нечта тили билиши мумкин, чунки у вақт ва ўрин билан бевосита боғланмаган. Айрим шахснинг нутқи айни замонда фақат битта бўлади, чунки у маълум вақтда ва маълум ўринда юз беради.

5. Тилнинг ҳажми ноаниқдир; нутқнинг ҳажми эса аниқ: нутқ монолог, диалог, полилог, декламация ҳамда айрим текст ва китоб шаклида бўлиши мумкин. Нутқ махсус белгиланган тартибда ўзининг ҳажми билан нотиққа ҳавола этилади.

6. Тил – турғун статик ҳодиса, нутқ эса ҳаракатда бўлувчи, динамик ҳодисадир.

Нотиқ аудитория олдида самарали натижа олишлари учун қуйидаги фикрлар билан танишган бўлиши керак:

1. Тақдимотга эрта келинг. Кейин сиз меҳмонлар билан мулоқот қилишингиз, алоқаларни ўрнатишингиз мумкин, бу эса кейинчалик томошабинлар билан мулоқот қилишда ёрдам беради2

. Кечиктирилган маърузачидан ёмонроқ нарса йўқ.

2. Тингловчиларга эслаб қоладиган нарсаларни қолдиринг. Энг яхшиси - маъруза тезислари ёки тақдимотли флешка. Биринчидан, меҳмонлар сизнинг сўзларингизни тасдиқлайди ва бу ишончни оширади. Иккинчидан эса, одамлар маълумотни аллақачон ўзига хос нарса сифатида қабул қилишади.

3. Ашёвий далиллардан фойдаланинг. Агар бирор нарса ҳақида гапираётган бўлсангиз ва бу нарсани залга олиб келиб, кўрсатишингиз мумкин бўлса, уни олиб келишни унутманг. Бу сўзловчининг сўзларининг ишонарлилигини оширади.

1 Жуманиёзов Р., Салимов С. Ғоявий тарбияда нотиқлик санъати. Тошкент, 2002.

2 Ножин Э.А. Оғзаки тақдимот маҳорати. М., 1989.

4. Сизга керак бўлгандан кўра кўпроқ вақт сарфлашни сўранг ва уни ваъда

қилинганидан олдинроқ тугатиш.

5. Билганингиздан камроқ гапиринг. Тарқатма материалларингизга иложи

борича кўпроқ нарсаларни жойлаштиринг.

Энг муҳими, сўз ва маъно тушунчаларини тушуниш ва йўналтириш учун кўп

адабиёт, бадиий, илмий, шеърият, наср ўқиш, луғатларга мурожаат қилиш за-

рур. Файласуфлар ва бошқа маърифатпарварларнинг илмий асарларини ўқиш

ҳам фойдали бўлади. Ўзингизни шундай билим юки билан тўлдирганингиздан

сўнг, сиз, албатта, энг яхши нутқни ва зўр маърузачи ролини бажарасиз!

Хулоса

Нутқнинг тузилишини таҳлил қилиб, шундай хулосага келишимиз мумкин-

ки, яхши ва самарали ижро ритм ва интонация нуқтаи назаридан ва ахлоқий

жиҳатдан бутун бир ижродир. Аммо нотиқлик нутқини қуриш қоидаларини

билмасдан, тингловчиларга таъсир қилиш самарадорлиги тезда пасайиб бор-

моқда. Шунингдек, нутқингизни малакали, тўғри ва профессионал тарзда қу-

ришга ёрдам берадиган лексик ва синтактик хусусиятларни ҳам унутмаслик

Шундай қилиб, нутққа тайёргарлик кўраётганда, биз мавзунинг ишонч-

ли асосли ривожланиши, унинг яхши маълумот билан таъминланиши ҳақида

ғамхўрлик қилиш керак. Нутқнинг нутқ дизайни тингловчилар билан доимий

алоқани таъминлаши ва таркибни тез ва ишончли ўзлаштиришга ҳисса қўши-

ши керак.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати

1. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2020 йил 24

январдаги Олий Мажлисга Мурожаатномаси

2. Орипов К., Обидова М. Ифодали ўқиш. Т: Ўқитувчи 1994.

3. Жумаев Н. Истиқлол ва она тилимиз. Тошкент: “Шарқ”. 1998.

4. Кайкавус. Қобуснома (нашрга тайёрловчилар С.Долимов, У.Долимовлар)

Т: “Истиқлол” ноширлик маркази. 1994.

5. Махмудов Н. Ўқитувчи нутқ маданияти. Т: Алишер Навоий номидаги Ўзбе-

кистон Миллий кутубхонаси, 2009.

6. Маҳмудов Н. Маърифат манзиллари. Тошкент, Маънавият, 1999.

7. Жуманиёзов Р., Салимов С. Ғоявий тарбияда нотиқлик санъати. Тошкент,

2002.

8. Ножин Э.А. Оғзаки тақдимот маҳорати. М., 1989.

9. Сперанский М. Олий нотиқлик қоидалари. М., 1995.

10. Аннушкин В.А. Первая русская риторика. М., 1999.