QADIMGI DUNYO FAYLASUFLAR NOTIQLIK SAN’ATI NAZARIYASI VA AMALIYOTI

QADIMGI DUNYO FAYLASUFLAR NOTIQLIK SAN’ATI NAZARIYASI VA AMALIYOTI

Sobirov Ulug‘bek G‘ofurovich, Buxoro davlat pedagogika institutiPedagogik ta’lim kafedrasi o’qituvchisi, Buxoro, O‘zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

notiqlik san’ati insoniyat sivilizatsiyasining ilk bosqichlaridan boshlab ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy hayotning muhim tarkibiy qismi bo‘lib kelgan. Qadimgi dunyo faylasuflari notiqlikni nafaqat nutq mahorati, balki tafakkur, axloq va mantiq bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan ilm sifatida talqin etganlar. Ayniqsa, Aristotel o‘zining “Ritorika” asarida notiqlik nazariyasini tizimli ravishda asoslab bergan bo‘lsa, Platon nutqning axloqiy mohiyatiga urg‘u bergan. Sokrat esa savol-javob (mayevtika) usuli orqali mantiqiy fikrlash va haqiqatni izlashni notiqlikning asosiy tamoyili sifatida ko‘rsatgan.Rim davrida Cicero va Quintilian notiqlikni davlat boshqaruvi va ta’lim tizimining muhim vositasi sifatida rivojlantirganlar. Ularning qarashlari bugungi pedagogik jarayonda ham dolzarbligini saqlab qolmoqda.Mazkur tadqiqot qadimgi dunyo faylasuflarining notiqlik san’ati haqidagi nazariy qarashlari hamda ularning amaliy tajribasini ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilishga qaratilgan.

MAQSAD

tadqiqotning asosiy maqsadi – qadimgi dunyo faylasuflarining notiqlik san’ati nazariyasi va amaliyoti haqidagi qarashlarini o‘rganish, ularning pedagogik ahamiyatini aniqlash hamda zamonaviy ta’lim jarayonida qo‘llash imkoniyatlarini asoslab berish.

MATERIAL VA METODLAR

tadqiqot jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi: Tarixiy-tahliliy metod – qadimgi Yunon va Rim manbalarini o‘rganish; Qiyosiy tahlil – yunon va rim notiqlik maktablari o‘rtasidagi o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlash; Matnshunoslik tahlili – Ritorika hamda Institutio Oratoria asarlaridagi asosiy g‘oyalarni tahlil qilish; Pedagogik interpretatsiya – qadimgi nazariyalarni zamonaviy ta’lim jarayoniga moslashtirish. Tadqiqot obyekti sifatida qadimgi Yunoniston va Rim notiqlik maktablari tanlandi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, qadimgi faylasuflar notiqlikni uch asosiy tarkibiy qism asosida talqin qilganlar:

1. Mantiqiy asos (logos) – nutqning dalillarga tayanishi;

2. Axloqiy asos (ethos) – notiq shaxsining obro‘-e’tibori va halolligi;

3. Hissiy ta’sir (pathos) – tinglovchining hissiyotiga ta’sir ko‘rsatish.

Bu tamoyillar bugungi pedagogik jarayonda ham samarali qo‘llanilishi mumkin. Masalan, talabalarda nutq madaniyati, mantiqiy fikrlash, bahs-munozara olib borish ko‘nikmalarini shakllantirishda qadimgi notiqlik maktablarining tajribasi muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, Cicero notiqni “har tomonlama yetuk shaxs” sifatida tasvirlab, bilim va axloq birligini asoslab bergan. Bu yondashuv zamonaviy kompetensiyaviy ta’lim tamoyillari bilan uyg‘unlashadi.

XULOSA

qadimgi dunyo faylasuflarining notiqlik san’ati nazariyasi va amaliyoti bugungi pedagogika uchun muhim ilmiy manba hisoblanadi. Ular nutq madaniyati, mantiqiy fikrlash va axloqiy tarbiya o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni asoslab berganlar. Zamonaviy ta’lim tizimida qadimgi notiqlik merosidan foydalanish talabalarda kommunikativ kompetensiya, tanqidiy tafakkur va nutq madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: aflotun, Arastu, dialektika, falsafa, Isokrat, kommunikativ kompetensiya, mantiq, muloqot, notiqlik, notiqlik san’ati, nutq madaniyati, pedagogika, ritorika, Sitseron, siyosiy nutq, sofistlar,

ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА ОРАТОРСКОГО ИСКУССТВА ФИЛОСОФОВ ДРЕВНЕГО

МИРА

Собиров Улугбек Гофурович, преподаватель кафедры педагогического образования Бухарского государственного педагогического института, Бухара, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

ораторское искусство с первых этапов развития человеческой цивилизации являлось важной составной частью общественно-политической и духовной жизни. Философы древнего мира рассматривали риторику не только как мастерство речи, но и как науку, неразрывно связанную с мышлением, нравственностью и логикой. В частности, Aristotle в своём труде Rhetoric систематически обосновал теорию ораторского искусства, тогда как Plato подчёркивал нравственную сущность речи. Socrates посредством метода вопросответ (майевтика) рассматривал логическое мышление и поиск истины как основной принцип риторики. В римский период Cicero и Quintilian развивали ораторское искусство как важный инструмент государственного управления и системы образования. Их взгляды сохраняют актуальность и в современном педагогическом процессе. Настоящее исследование направлено на научнопедагогический анализ теоретических взглядов философов древнего мира на ораторское искусство и их практического опыта.

ЦЕЛЬ

основная цель исследования – изучить взгляды философов древнего мира на теорию и практику ораторского искусства, определить их педагогическое значение и обосновать возможности применения в современном образовательном процессе.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в ходе исследования были использованы следующие методы: историко-аналитический метод – изучение древнегреческих и римских источников; сравнительный анализ – выявление сходств и различий между греческими и римскими школами риторики; текстологический анализ – исследование основных идей трудов Rhetoric и Institutio Oratoria; педагогическая интерпретация – адаптация древних теорий к современному образовательному процессу. Объектом исследования выступили школы риторики Древней Греции и Рима.

РЕЗУЛЬТАТЫ И ОБСУЖДЕНИЕ

результаты исследования показали, что древние философы рассматривали ораторское искусство на основе трёх основных компонентов:

1. Логическая основа (logos) – опора речи на доказательства;

2. Нравственная основа (ethos) – авторитет и честность личности оратора;

3. Эмоциональное воздействие (pathos) – влияние на чувства слушателей.

Эти принципы могут эффективно применяться и в современном педагогическом процессе. Например, при формировании у студентов культуры речи, логического мышления и навыков ведения дискуссии опыт древних школ риторики служит важной методической основой.Кроме того, Cicero характеризовал оратора как «всесторонне развитую личность», обосновывая единство знаний и нравственности. Данный подход гармонирует с принципами современной компетентностной модели образования.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

теория и практика ораторского искусства философов древнего мира представляют собой важный научный источник для современной педагогики. Они обосновали тесную взаимосвязь между культурой речи, логическим мышлением и нравственным воспитанием. Использование наследия древней риторики в современной системе образования способствует развитию у студентов коммуникативной компетенции, критического мышления и культуры речи.

Ключевые слова: риторика, ораторское искусство, софисты, Платон, Аристотель, Исократ, Cицерон, коммуникативная компетенция, философия, красноречие, диалектика, культура речи, логика, педагогика, политическая речь, коммуникация.

THE THEORY AND PRACTICE OF ORATORY IN THE PHILOSOPHY OF THE

ANCIENT WORLD

Sobirov Ulugbek Gofurovich, Lecturer at the Department of Pedagogical Education, Bukhara State Pedagogical Institute, Bukhara, Uzbekistan

Annatation

INTRODUCTION

oratory has been an essential component of socio-political and spiritual life since the earliest stages of human civilization. Philosophers of the ancient world interpreted rhetoric not merely as the art of speech, but as a discipline closely connected with thinking, ethics, and logic. In particular, Aristotle systematically substantiated the theory of rhetoric in his work Rhetoric, while Plato emphasized the ethical nature of speech. Socrates, through the method of dialogue (maieutics), identified logical reasoning and the search for truth as fundamental principles of rhetoric.During the Roman period, Cicero and Quintilian developed oratory as an important instrument of public administration and education. Their ideas remain relevant in contemporary pedagogical practice. This study aims to analyze the theoretical views and practical experience of ancient philosophers on oratory from a scientific and pedagogical perspective.

AIM

the main objective of the research is to examine the views of ancient philosophers on the theory and practice of oratory, determine their pedagogical significance, and justify the possibilities of applying them in modern educational processes.

MATERIALS AND METHODS

the following methods were employed in the study: Historical-analytical method – examination of ancient Greek and Roman sources; Comparative analysis – identification of similarities and differences between Greek and Roman rhetorical schools; Textual analysis – study of the main ideas presented in Rhetoric and Institutio Oratoria; Pedagogical interpretation – adaptation of ancient theories to the modern educational context. The object of the study was the rhetorical schools of Ancient Greece and Rome.

RESULTS AND DISCUSSION

the findings indicate that ancient philosophers interpreted oratory based on three fundamental components:

1.Logical foundation (logos) – reliance of speech on evidence and reasoning;

2.Ethical foundation (ethos) – credibility and moral integrity of the speaker;

3.Emotional appeal (pathos) – influence on the audience’s emotions.

These principles can be effectively applied in modern pedagogy. For instance, the experience of ancient rhetorical schools serves as an important methodological basis for developing students’ speech culture, logical thinking, and debate skills. Moreover, Cicero described the orator as a “well-rounded individual,” emphasizing the unity of knowledge and morality. This approach aligns with the principles of competency-based education in contemporary pedagogy.

CONCLUSION

the theory and practice of oratory developed by philosophers of the ancient world constitute an important scientific resource for modern pedagogy. They substantiated the close relationship between speech culture, logical thinking, and moral education. The integration of ancient rhetorical heritage into modern education contributes to the development of students’ communicative competence, critical thinking, and speech culture.

Keywords: rhetoric, oratory, sophists, Platon, Aristotel, Isocrat, Ciceron, communicative competence, philosophy, oratory, dialectics, speech culture, logic, pedagogy, political speech, communication.

Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida so‘z san’ati — notiqlik, ya’ni ritorika, jamiyat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri bo‘lib kelgan. Ayniqsa, qadimgi Yunoniston va Rim davrida shakllangan notiqlik maktablari inson tafakkuri, siyosiy madaniyat, ta’lim tizimi va ijtimoiy muloqot madaniyatining rivojida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Notiqlik san’ati qadimdan insonni ijtimoiy mavjudot sifatida shakllantiruvchi, uning fikrlash doirasini kengaytiruvchi, nutq madaniyatini yuksaltiruvchi, shuningdek, siyosiy hayotda faol ishtirok etishga undovchi muhim ijtimoiy-pedagogik hodisa sifatida e’tirof etilgan. Ritorikaning tarixiy taraqqiyoti orqali inson tafakkurining o‘sishi, jamiyatdagi muloqot madaniyatining shakllanishi va ijtimoiy ongning rivojlanish bosqichlari ilmiy-nazariy asosda ochib beriladi. Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida notiqlik san’ati — ritorika nafaqat so‘z mahorati, balki jamiyatning siyosiy, huquqiy va ma’naviy hayotini tartibga soluvchi strategik vosita bo‘lib kelgan. Biroq, bugungi global axborotlashuv va multimedial muloqot davrida qadimgi notiqlik maktablari an’analari hamda zamonaviy kommunikativ ehtiyojlar o‘rtasidagi uzviylikni ilmiy asoslash masalasi dolzarb muammo sifatida yuzaga chiqmoqda. Mazkur maqolaning dolzarbligi shundaki, sofistlar, Aflotun, Arastu va Sitseron kabi mutafakkirlar tomonidan ishlab chiqilgan mantiqiy isbotlash va auditoriyaga ta’sir o‘tkazish tamoyillari bugungi kunning siyosiy nutqlari, biznes kommunikatsiyalari va ta’lim jarayonlari uchun hamon metodologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu merosni tahlil qilish orqali zamonaviy jamiyatdagi kommunikativ inqirozlar va muloqot madaniyatining pasayishi kabi muammolarni bartaraf etish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Qadimgi Yunoniston va Rim notiqlik maktablarining nazariy merosini ilmiy tahlil qilish hamda ularning zamonaviy muloqot jarayonlaridagi transformatsiyasini ochib berishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun qadimgi mutafakkirlarning ritorikaga doir qarashlarini tizimlashtirish, nutqning tarkibi va estetik mezonlarini aniqlash hamda ularni bugungi ijtimoiy-pedagogik voqelikka moslashtirish kabi vazifalar belgilangan. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati shundaki, u ritorikani shunchaki nutq texnikasi emas, balki insonning ijtimoiy subyekt sifatida shakllanishiga xizmat qiluvchi tizim sifatida dalillaydi va antik davr ritorikasining fundamental qoidalarini zamonaviy kommunikativ kompetensiyalar bilan bog‘lagan holda yangi nazariy xulosalar beradi. Qadimgi Yunoniston va Rim mutafakkirlari (sofistlar, Aflotun, Arastu, Sitseron va boshqalar) tomonidan asos solingan notiqlik san’ati nazariyasi hamda amaliyotining tarixiy-falsafiy ildizlarini tadqiq etish orqali, ushbu klassik merosning zamonaviy kommunikativ jarayonlar, siyosiy nutq madaniyati va pedagogik texnologiyalar rivojidagi o‘rnini hamda bugungi kun ijtimoiy muloqot tizimidagi dolzarbligini ilmiy jihatdan asoslab berishdan iborat. Ushbu tadqiqotning materiallari sifatida Qadimgi Yunoniston va Rim mutafakkirlarining ritorika va pedagogikaga oid fundamental asarlari xizmat qildi. Xususan, Arastuning “Ritorika” va “Poetika” asarlari nutqning mantiqiy va estetik asoslarini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, Aflotunning “Gorgiy” va “Fedr” muloqotlari (dialektika va so‘z mas’uliyati), Sitseronning "Notiq haqida" hamda Kvintilianning “Notiq tarbiyasi" asarlaridagi nazariy qoidalar tadqiqotning empirik bazasini tashkil etdi. Shuningdek, zamonaviy kommunikativ kompetensiya nazariyalari va ritorika tarixiga oid so‘nggi ilmiy nashrlar hamda dissertatsiyalar materiallar qatoriga kiritildi.

Tadqiqot jarayonida quyidagi ilmiy metodlar majmuasidan foydalanildi:

Tarixiy-qiyosiy tahlil: Antik davr notiqlik maktablari (Sofistlar, Isokrat va Sitseron maktablari) o‘rtasidagi farqli va o‘xshash jihatlarni aniqlash hamda ularning davrlararo rivojlanish bosqichlarini qiyoslash uchun qo‘llandi.

Logik-deduktiv metod: Ritorikaning fundamental qonuniyatlaridan (etos, pafos, logos) kelib chiqib, ularning bugungi zamonaviy nutq madaniyatidagi xususiy ko‘rinishlarini asoslashda foydalanildi.

Sintetik tahlil: Turli falsafiy qarashlar va ritorik maktablarning g‘oyalari umumlashtirilib, "mukammal notiq" konsepsiyasining yaxlit modeli shakllantirildi.

Germenevtik metod: Qadimgi matnlarning mazmun-mohiyatini bugungi kun ijtimoiypedagogik voqeligi nuqtai nazaridan talqin qilish va ularning yashirin ma’nolarini ochib berish maqsadida qo‘llandi. Ritorika dastlab miloddan avvalgi V asrda, Sitsiliyada paydo bo‘ldi. Uning ilk vakillari Korak va Tisiy bo‘lib, ular sud notiqligini o‘qitganlar. Bu jarayon keyinchalik sofistlar tomonidan ilmiy asosga solindi. Sofistlar (Protagor, Gorgiy, Prodik, Antifon) notiqlikni haqiqatni izlash emas, balki ta’sirchan nutq orqali odamlarni ishontirish san’ati deb bilishgan. Bundan tashqari antik davrda ritorikaning rivojlanishi uchun Isokrat, Platon Arastu, Lisiy, Demosfen, Suqrot, Kvintillian kabi faylasuflarning ham notiqlik mahoratidagi ulkan yutuqlari, ular tomonidan ritorika san’ati uchun ilgari surgan nazariyalari hamda ritorik usullari katta ahamiyat kasb etadi

1. Sofistik maktab va Protogor ta’limoti ritorikaning boshlanish nuqtasi hisovlanadi. Sofistik maktab qadimgi Yunonistonning demokratik hayotida muhim o‘rin tutgan. Protogor, Gorgiy, Prodik, Hippiy kabi sofistlar notiqlikni amaliy faoliyat bilan bog‘lab, so‘z orqali ishontirish san’atini o‘rgatganlar. Рrоtоgоr quyidаgi fаlsаfiy tа’limоtlаrni ilgаri surdi: “Insоn hаmmа nаrsаning mеzоnidir: mаvjudоdlаrning mаvjudligi, mаvjud bо‘lmаgаnlаrning nоmаvjudligidir.1” Shungа аsоslаngаn hоldа u mutаfаkkir dаvrigаchа bо‘lgаn ritоrik mаktаblаrning munоzаrа – hаqiqаtni izlаshning hаmdа ахlоqiy tаmоyillаrni yоqlаshning аsоsiy vоsitаsidir, dеgаn tа’limоtini rаd еtdi. Рrоtоgоr bахsdа о‘z оldigа fаqаt yаgоnа mаqsаdni qо‘yish–аuditоriyаni nоtiqning хаq еkаnligigа ishоntirish vа shu mаqsаdni аmаlgа оshirishdа хаr qаndаy yо‘ldаn fоydаlаnish lоzim, dеb hisоblаr еdi. Uni g‘оyаsizlik vа ахlоqsizlikdа аyiblаshgаndа qаdimgi grеk mutаfаkkirlаri bu аyblоvni quyidаgichа dеb bilishаdi.

1. Hаr qаndаy bilish nisbiy vа vаqtinchаlik еkаnligi;

2. Insоn ishоnchining kоmilligi аniq хоlаtlаrgа bоg‘liqligini;

Insоnlаrning hissiy vа jismоniy хоlаtlаri “turli dаvrdа turlichа qаbul qilishdаndir” dеgаn izохlаri bilаn yо‘qqа chiqаrаdi.

1. Sofistik maktab va Protogor ta’limoti ritorikaning boshlanish nuqtasi hisoblanadi. Sоfistlаrning dаstlаbki mаktаblаri Sitsiliyа оrоli shаhаrlаridа yuzаgа kеldi. Рrоtоgоr sоfistlаr mаktаbining аsоschilаridаn biri еdi. U dоimо kuchsiz dаlilni kuchli dаlilgа аylаntirishni yа’ni birоr bir nаrsаni tаsdiqlаsh yоki rаd еtish mаqsаdidа хохlаgаn nаrsаni оlib isbоtlаshdsh ibоrаt dеb о‘rgаtаrdi. Shu о‘rindа Рrоtоgоrning fikrigа qulоq tutsаk: “Hаmmа nаrsаning о‘lchоvi insоndir.” Mеn nаrsаlаrni qаndаy tаsаvvur qilsаm u shundаy, u qаndаy tаsаvvur qilsа nаrsаlаr u tаsаvvur qilgаndаy. Bittа shаmоl ikki mаrtа еsmаydi lеkin shu shаmоldа kimdir sоvuq qоtsа kimdir sоvuq qоtmаydi. Kimdir kо‘рrоq sоvuq 1 Бертран Рассел, История западной философи и её связи с политическими и социальными условиями от Античности до наших дней, М., «Академический Проект», 2006 г., с.109 qоtsа, kimdir unchаlik dаrаjаdа sоvuq qоtmаydi. Shu о‘rindа tаbiiy bir sаvоl tug‘ilаdi: shаmоl о‘z hоlichа sоvuqmi? yоki nimаgаdir nisbаtаn оlgаndа sоvuqmi? Bu sаvоlgа jаvоb bеrish bilаn yuqоridаgi fikrlаrni inkоr qilish mumkin. Аgаr biz shаmоl о‘z hоlichа sоvuq dеydigаn bо‘lsаk undа u hаmmаning tаsаvvurigа bоg‘liq bо‘lmаgаn bо‘lаdi. Аgаr biz nisbаtаn sоvuq dеydigаn bо‘lsаk hаm хаtо bо‘lаdi. Chunki shu shаmоl kimgаdir issiq tuyulishi mumkin. Umumаn Рrоtоgоr о‘z dаvrining yirik nоtiqlаrdаn biri bо‘lib, u nоtiqlik sаn’аtigа ulkаn hissа qо‘shdi. Uning sоfizmlаri хоzir hаm mаntiqdа о‘z аhаmiyаtigа еgа.

2. Isokrat notiqlik va ta’lim uyg‘unligi tarafdoridir. Isokrat o‘z maktabi orqali notiqlikni ma’naviy tarbiya vositasiga aylantirgan. U so‘zning kuchi insonni barkamol shaxsga aylantiradi deb hisoblagan. Isokratning ta’lim tizimida mantiq, tarix, siyosat va axloqiy qadriyatlar bilan notiqlik uzviy bog‘langan edi. U o‘z nutqlarida vatanparvarlik, fuqarolik mas’uliyati, adolat va insonparvarlik g‘oyalarini ilgari surgan. Isokrat maktabida o‘qitish metodlari o‘quvchini mustaqil fikrlashga, nutqni tahlil qilishga, dalillarni asoslashga o‘rgatgan. Uning qarashlari zamonaviy ta’lim tizimlarida ham dolzarb bo‘lib, notiqlikni ijtimoiy-pedagogik faoliyat bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.

3. Demosfen irodaviy kuch va vatanparvarlik timsoli sifatida e’tirof etiladi. Demosfenning notiqlikdagi yutug‘i uning irodasi, mehnatsevarligi va qat’iyatida namoyon bo‘lgan. Yoshligida nutqida nuqsoni bo‘lsa-da, u mashq orqali mukammal notiq bo‘lgan. Uning “Filippikalar” nomli nutqlari yunon xalqini ozodlik uchun kurashga undagan. Demosfen o‘z chiqishlarida dalillarni qat’iy mantiq bilan joylashtirgan, his-tuyg‘ularga murojaat qilib auditoriyani ruhlantirgan. Dеmоsfеn о‘zining nutqlаridа jаmоаt chiqishidа аsоsаn оdаmlаrning ruhiyаti, ulаrning iхtiyоri vа hissiyоtigа tаsir qilishgа kuch bеrаr еdi. Bundаy tа’sir Dеmоsfеn оvоzining tо‘g‘ri yо‘lgа qо‘yilgаni, jо‘shqin vа jumbоqli ibоrаlаr bilаn zо‘r bеrib ishlаngаn nutqning mаtni оrqаli аmаlgа оshirilаr еdi. “А’lо dаrаjаdа ishlаngаn mimikа vа хаtti - hаrаkаt bilаn uygun хаr bir ibоrа bоsqichmа - bоsqich оmmа ruhiyаtini nоtiqqа kеrаk bо‘lgаn tаrаfgа shundаy yunаntirilgаn еdiki, хаttо insоnlаrning о‘zlаri hаm Dеmоsfеn nutqining tаsiri оstidа gаrchi аvvаlidа nоtiqning g‘оyаlаrigа qаrshi kаyfiyаtdа bо‘lsаlаrdа, bilmаgаn хоldа uning tаrаfigа о‘tib qоlgаn раytlаrini sеzmаy qоlаrdilаr. “Nоtiqlikning dаrаjаsi аsоsini nimа bеlgilаb bеrаdi?’’ dеb bеrilgаn sаvоlgа Dеmоsfеn qаt’iy “Birinchidаn ifоdаlаsh, ikkinchidаn ifоdаlаsh vа uchinchidаn yаnа ifоdаlаsh’’ dеb jаvоb bеrаdi. Dеmоsfеn nutqlаri judа hаm jо‘shqin vа shiddаtkоrligidаn, dushmаnlаri uni “yоvvоyi hаyvоn” dеb аtаshаrdi. U nutq sо‘zlаshdа mаksimаl ifоdаlilikkа еrishishgа hаrаkаt qilаrdi. Uning notiqligi milliy birlik va adolat g‘oyalarini tarannum etadi. Demosfen bugungi kunda ham notiqlikda iroda, maqsad va vatanparvarlik namunasi sifatida o‘rganiladi.

4. Arastu notiqlikni ilmiy tizimga solgan mutafakkirdir. Arastu notiqlikni falsafiy jihatdan chuqur tahlil qilgan va uni ilmiy tizim darajasiga ko‘targan. Uning “Ritorika” asarida nutqning psixologik, mantiqiy va axloqiy asoslari tahlil qilingan.

A rastu nutqni tayyorlash jarayonini besh bosqichga ajratgan:

Bu tizim bugungi zamon pedagogik va kommunikativ yondashuvlarda ham qo‘llaniladi.

5. Suqrot va Aflotun qarashlarida haqiqat izlashning notiqlikdagi ifodasi yetakchilik qiladi. Suqrot notiqlikni haqiqatni izlash vositasi sifatida ko‘rgan. Uning savol-javobga asoslangan muloqot usuli (maevtika) o‘quvchini mustaqil fikrlashga undagan. Aflotun esa Suqrot g‘oyalarini rivojlantirib, notiqlikni falsafiy mazmunga ega deb bilgan. U “Gorgiy”, “Faidr” dialoglarida notiqlikni inson ruhini tarbiyalovchi san’at sifatida ta’riflagan. Aflotunga ko‘ra, haqiqiy notiq tinglovchini o‘z fikriga ergashtiruvchi emas, balki uni haqiqatga yetaklovchi shaxsdir. Bu yondashuv zamonaviy ta’limda interfaol o‘qitish usullarining falsafiy asosini tashkil etadi.

Arastu uchta

asosiy ishontirish

usulini ajratgan

logos – mantiqiy

dalillash, patos – hissiy ta’sir

etos – notiqning

shaxsiy obro‘si

6. Lisiy soddalik va tabiiylik ritorikasi tarafdori sifatida tanilgan. Lisiy sud nutqlari bilan mashhur bo‘lgan. U nutqda soddalik, tabiiylik va samimiyatni birinchi o‘ringa qo‘ygan. Uning uslubi murakkab metaforalardan xoli, ammo hissiy va hayotiy mazmunga boy edi. Lisiy tinglovchining ishonchini qozonish uchun hayotiy misollar, xalqona ifodalar va real dalillardan foydalangan. Uning nutqlari zamonaviy “oddiy uslub” ritorikasining asosi bo‘lib, hozirgi nutq madaniyatida ham ahamiyatini saqlab qolgan.

7. Sitseron siyosiy notiqlik va estetik go‘zallik birligi tarafdori

Sitseron Rim notiqligini eng yuqori darajaga ko‘targan. U notiqlikni siyosat, huquq va falsafaning uyg‘unligi sifatida talqin qilgan. Sitseronning “Notiq” asarida notiq uchun zarur fazilatlar sanab o‘tiladi: bilimdonlik, axloqiylik va estetik did. U nutqning oltita bosqichini ajratgan: mavzu tanlash, tartiblash, ifoda, yod olish, aytilish va baholash. Sitseronning chiqishlari Rim siyosatida muhim rol o‘ynagan, uning g‘oyalari o‘rta asr va Uyg‘onish davri ritorikasiga asos bo‘lgan.

Quyidagi jadvalda antik davrda shakllangan asosiy ritorika maktablari, ularning asoschilari, g‘oyalari va ilmiy ahamiyati tahlil qilingan. Ritorika qadimgi Yunoniston va Rimda ijtimoiy, siyosiy hamda falsafiy fikr rivojida muhim rol o‘ynagan.

(1-jadval)

Antik davrda ritorika maktablari Maktab nomi va davri

Asoschilari Ritorika rivojiga

qo‘shgan hissasi

Asosiy g‘oyalariva ilmiy ahamiyati Sitsiliya ritorika maktabi Mil.avv.V asr, Sitsiliya

Koraks, Tisiy Ritorikani mustaqil

san’at sifatida

shakllantirishga asos

solgan.

Bu maktab nutq tuzilmasining ilk

nazariyasini bergan, keyingi ritorik

tizimlar uchun poydevor bo‘lgan. Nutqni

tuzish va isbotlash qoidalari ishlab

chiqilgan. Sud va siyosiy nutq uchun

amaliy qo‘llanma. Sofistlar maktabi Mil.avv. V–IV asrlar, Afina

Protogor,

Gorgiy,

Prodik,

Hippiy

Ritorikani falsafa,

axloq va siyosat bilan

bog‘lab o‘rgatgan.

Sofistlar ritorikani subyektiv haqiqat

bilan bog‘lab, inson tafakkuri va nutq

madaniyatiga yangi yondashuv olib

kirgan. Ishontirish va dalillash san’ati.

Insonni o‘lchov sifatida talqin etish. Sokrat, Platon va Aristotel maktablari Mil.avv. IV asr, Afina

Sokrat,

Platon,

Aristotel

Ritorikani falsafiy

asosda

tizimlashtirgan,

dalillash usullarini

yaratgan.

Aristotel ritorikani ilmiy fan sifatida

belgilab, Ethos, Pathos, Logos

tamoyillarini ishlab chiqdi. Nutqni

haqiqatga xizmat qildirish, mantiqiy va

axloqiy asosda qurish ilgari surildi. Rim ritorika maktablari Mil.avv. I asr – Mil. I asr, Rim

Sitseron,

Kvintilian

Ritorika ta’lim tizimini

shakllantirgan,

notiqlik san’atini

pedagogik jarayonga

aylantirgan.

Rim maktablari ritorikani pedagogik fan

sifatida mustahkamladi. Kvintilian

notiqni 'yaxshi inson' sifatida talqin qildi.

Ritorika – axloqiylik va bilimning

uyg‘unligi. Ideal notiq modeli.

Ushbu jadval asosida aytish mumkinki, antik davr ritorika maktablari inson tafakkuri, nutq madaniyati va ta’lim tizimining shakllanishida muhim o‘rin tutgan. Ular orqali ritorika amaliy nutqdan ilmiy-nazariy sohaga aylangan.

Bundan tashqari har bir faylasufning o’ziga xos notiqlik faoliyatini olib boorish usullari bo‘lgan. Mazkur usullar orqali notiqning shaxsiy yonadashuvi hamda fikrni bayon qilish metodlarini bir biridan oson ajratib olishimiz mumkin.

Quyidagi jadaval asosida bir qancha ritorika maktabi faylasuflarining notiqlik sohasidagi o’ziga xos mahorati va metodlari tisnifini ko’rib chiqamiz.

2-jadval

Antik davr faylasuflarining ritorik metodlari xronologik tasnifi Faylasuf nomi va yashagan davri

Notiqlikda qo’llagan

usuli

Usul mazmuni Protagor - Mil. avv. 490-420 Nisbiylikka

asoslangan bahs;

kuchsiz dalilni

kuchli qilish

“Inson hamma narsaning mezonidir” g‘oyasiga

tayangan holda auditoriyani ishontirish; haqiqatni

emas, g‘alabani ko‘zlab bahslashish; istalgan fikrni

tasdiqlash yoki rad etishda har qanday dalildan

foydalanish. Gorgiy - Mil. avv. 483-375

Ishontirish, maftun

etish; tantanali

notiqlik

Nutqning musiqiyligi, ohangdorlik, hissiyotga ta’sir

qilish orqali tinglovchini maftun etish; notiq so‘zining

sehrli kuchi orqali auditoriyani o‘z tarafiga og‘dirish. Suqrot - Mil. avv. 469-399 Suhbat (dialektika),

savol-javob;

“maievtika” usuli

Suqrot dialektikasi "ironiya" ya’ni ilmoqli so‘zlardan

tashkil totgan, Savollar orqali suhbatdoshni haqiqatni

o‘zi topishga undash; mulohazaga majbur qilish; fikrni

tahlil qilish yo‘li bilan to‘g‘ri xulosaga yetaklash. Lisiy - Mil. avv. 445-380 Soddalik va

lo‘ndalik; kundalik til

uslubi

Oddiy, ravon, xalqona tilda nutq tuzish; murakkab

bezaklardan qochish; tinglovchi ongiga bevosita ta’sir

qilish; sodda uslubda kuchli mantiqiy dalillar berish,

har bir tabaqa vakilining o’ziga xos xarakterini

o’rganib uning erkin portretini chizish. Isokrat - Mil. avv. 436-338 Chiroyli uslub,

ohangdorlik,

kompozitsiya

Isokrat uslubi o‘z hashamdorligi bilan ajralib turadi. U

nutqning ohangiga, chiroyli Shakliga alohida e’tibor

qaratadi. Nutqning badiiy bezagi, chiroyli shakl,

estetik ohangga urg‘u berish; nutqni ma’rifiy vosita

sifatida ko‘rish; ijtimoiy–siyosiy fikrni tarqatish. Demosfen - Mil. avv. 384-322 Kuchli ifodalash,

hissiyotga ta’sir,

dramatik nutq

Jismoniy mashqlar orqali kuchli nutq yaratish; ovoz,

mimika va harakatlar uyg‘unligi; omma ruhiyatiga

kuchli ta’sir o‘tkazish; tayyorlangan matn asosida

jo‘shqin chiqishlar. Arastu - Mil. avv. 384-322

Mantiqiy isbot,

dalillash, logos–

etos–patos

uyg‘unligi

Notiqlikni dialektikaning qismi sifatida ko‘rib, haqiqatni

topishga xizmat qildirish; ishonch, mantiq va hissiyot

uyg‘unligida nutq tuzish; notiqning axloqiy qiyofasini

muhim sanash. Sitseron - Mil. avv. 106-43 Uslubiy uyg‘unlik,

ma’rifiy notiqlik,

siyosiy nutq

Badiiylik, mantiqiylik va hissiyotning uyg‘unligi;

tinglovchi ongiga ham, hissiyotiga ham bir vaqtning

o‘zida ta’sir qilish; davlat arbobi sifatida siyosiy

nutqlar yaratish.

Mazkur xronologik jadval antik davr notiqlik maktablarining asosiy yo‘nalishlarini yaqqol aks ettiradi. Unda sofistlarning bahsga yo‘naltirilgan, natijaga qaratilgan ritorik usullari bilan Suqrot va Arastu kabi faylasuflarning haqiqatni izlashga qaratilgan dialektik yondashuvi o‘rtasidagi farq aniq ko‘rinadi. Protagor va Gorgiy so‘zning tashqi jozibasi, hissiyot va ta’sir kuchiga tayangan bo‘lsa, Suqrot suhbat va savol-javob orqali tafakkurni uyg‘otish, fikrni mustaqil ravishda shakllantirishni maqsad qilgan. Arastu esa ritorikani mantiq, axloq va hissiyot uyg‘unligida ilmiy asoslab, nutqning ichki mazmuni va ishonch omiliga alohida e’tibor beradi. Shu bilan birga, Lisiy va Isokratning uslublari notiqlikning sotsial-ma’rifiy tomonini kuchaytirib, nutqning soddalik, lo‘ndalik va estetik shaklda ifodalanishini ilgari suradi. Demosfen va Sitseron faoliyati esa ritorikaning siyosiy maydondagi kuchini namoyon etib, nutqning omma ruhiyatiga ta’sir ko‘rsatish, g‘oya va qarashlarni shakllantirishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Umuman, jadvaldagi ma’lumotlar antik davr ritorikasi nafaqat nazariy, balki amaliy hayotda ham katta rol o‘ynaganini, inson tafakkuri va ijtimoiy ong rivojiga samarali ta’sir ko‘rsatganini ko‘rsatadi.

Xulosa qilib aytgandaadimgi dunyo notiqlik maktablari insoniyat tafakkurining yuksak cho‘qqilaridan biridir. Sofistlar so‘zning kuchini kashf etdilar, Isokrat uni tarbiya vositasiga aylantirdi, Demosfen iroda va jasorat bilan uni amaliyotda isbotladi, Arastu esa uni ilmiy tizimga soldi. Suqrot va Aflotun notiqlikni falsafiy haqiqat izlash bilan bog‘lashdi, Lisiy soddalikni, Sitseron esa estetik go‘zallik va siyosiy mantiqni uyg‘unlashtirdi. Bugungi kunda ham bu meros o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Zamonaviy ta’limda nutq madaniyati, kommunikatsiya va muloqot madaniyati aynan qadimgi ritorika asoslariga tayanadi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Husanov B. G‘ulomov V. Muomala madaniyati. Darslik. - Т.: Iqtisod -moliya 2009,- 156 b.

2. Karimov, A. Notiqlik nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.

3. Mahmudov N. M. O'qituvchi nutq madaniyati. Darslik. - Т.: O'zb. Milliy kutubxonasi. 2007. - 185 b.

4. Muhiddinov AG. O'quv jarayonida nutq faoliyati. - Т.: O'qituvchi, 1995.

5. Аристотель. Риторика. – Москва: Наука, 1983.

6. Даринская Л.А. Д20 Педагогическая риторика: учебно-методическое пособие. — СПб.: СПб АППО, 2012. — 102 с

7. Исократ. Речи и письма. – Москва: Ладомир, 2000.

8. Квинтилиан. Наставление оратору. – Санкт-Петербург: Алетейя, 2001.

9. Платон. Федр. Горгий. – Москва: Мысль, 2021.

10. Хакимов, Ш. Ritorika va notiqlik san’ati. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2021.

11. Цицерон. Об ораторе. – Москва: Наука, 2025.